Foto: parlam.kz
«Arheologııalyq eskertkishterdi saqtaý máselesi jyldan jylǵa ózektiligin joǵaltpaı keledi. О́kinishke qaraı, kóne molalar buzylyp, petroglıfter joıylyp jatyr degen jańalyqtar ara-tura shyǵyp, qoǵamdy tolǵandyratyn boldy. Birneshe jyl buryn IýNESKO-nyń búkilálemdik mura tizimine engen ejelgi Talhız qalashyǵy arqyly avtomobıl jolyn salǵylary kelgen kezde halyqaralyq deńgeıdegi janjal bastalǵan bolatyn.
Jaqynda ǵana búkil Qazaqstanǵa Almaty oblysynyń Qyzyltas taýlarynda petroglıfter kesheniniń joıylýy týraly jańalyq tarady, alaıda sharýashylyq jumystaryn júrgizgen kompanııanyń qolynda «Kazarheologııa» JShS-niń saraptama aktisin qosa alǵanda, barlyq ruqsat berý qujattary boldy.
2021 jyly Almaty aýmaǵynda tabylǵan 2550 ortaǵasyrlyq monetalar qorynan ǵalymdarǵa tek 665 danasy ǵana jetken, qalǵandary urlanyp, qalanyń antıkvarlyq dúkenderi arqyly satylǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2020 jylǵy 21 sáýirdegi № 99 buıryǵymen bekitilgen tarıhı-mádenı saraptama júrgizý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵyna sáıkes tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy tarıhı-mádenı saraptamany ǵylymı-restavrasııalaý jáne (nemese) arheologııalyq jumystardy júzege asyrý jónindegi qyzmetke lısenzııasy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishterinde jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sýbektisi akkredıttelgen kez kelgen jeke nemese zańdy tulǵa júzege asyra alady. Lısenzııalaý talaptary óte lıberaldy. Mysaly tek qola dáýirine mamandanǵan arheolog paleolıt turaqtarynan bastap Altyn Orda memorıaldyq keshenderine deıingi barlyq nysandarǵa saraptamalyq qorytyndylar bere alady. Bul saraptamaǵa eskertkish aýmaǵynda sharýashylyq qyzmetti júrgizýge úmitker kásipker tapsyrys beredi jáne tóleıdi. Sarapshy men tapsyrys berýshi arasyndaǵy qatynastar-azamattyq-quqyqtyq qatynastar salasy, sarapshy is júzinde jaýap bermeıdi. Tarıhı-mádenı mura eskertkishteriniń sapasyz saraptamasy jáne joıylýy osydan týyndaıdy», dedi depýtat.
E.Ábil tarıhı-mádenı muralardyń joıylýy jyl sanap artyp kele jatqanyna qynjylys bildirdi.
«Qazaqstanda arheologııalyq jumystardy júrgizýge lısenzııasy bar 60-qa jaqyn kompanııalar jumys isteıdi. Sonymen qatar olardyń kópshiligi tabylǵan jádigerlerdi jyldar boıy murajaılarǵa tapsyrmaı, eńbekteriniń nátıjesi boıynsha ǵylymı esepter jarııalamaıdy. Qazirgi tym lıberaldy zańnama arqyly ýákiletti organnyń bul salada tıimdi tutqalary joq. Bul kompanııalar QR Kásipkerlik Kodeksiniń qoldanylý aıasynda jáne memlekettik organdardyń tekserýlerinen qorǵalǵan.
Sonymen qatar «Ulttyq qaýipsizdik týraly» QR Zańynyń 6-babyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń mádenı jáne rýhanı murasyn joǵaltý bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizge tónetin negizgi qaterlerdiń biri bolyp tabylady. Shynynda da, tarıhı eskertkishter arqyly qalyptasqan ujymdyq tarıhı jady ulttyq biregeıliktiń negizi, demek, azamattyq ultty qalyptastyrýdyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady.
Osyny eskere otyryp, tarıhı-mádenı murany saqtaý sııaqty bolashaǵymyz úshin mańyzdy qyzmet salasyn kásipkerlik Kodekstiń qoldanylý aıasynan shyǵarý, arheologııalyq jáne restavrasııalyq qyzmet sýbektilerin lısenzııalaý tásilderin ózgertý, tarıhı-mádenı saraptama rásiminde tártip ornatý ýaqyty keldi», dedi E.Ábil.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi janynan tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly qoldanystaǵy zańǵa ózgerister engizý jónindegi jumys tobyn qurý, tarıh jáne mádenıet eskertkishterinde ǵylymı-restavrasııalaý jáne (nemese) arheologııalyq jumystardy júzege asyrý jónindegi qyzmetti lısenzııalaý týraly normalardy qaıta qaraýdy usyndy.
Saraptama júrgizýge quqyǵy bar uıymdarǵa qoıylatyn talaptardy qatańdatyp jáne eger sapasyz saraptama saldary tarıhı-mádenı eskertkishtiń joıylýyna ákeletin bolsa, qylmystyq jaýapkershilikke deıin jaýaptylyqty belgileı otyryp, tarıhı-mádenı saraptama júrgizý qaǵıdalaryn tolyǵymen qaıta júrgizý qajet ekenin aıtty. Buzaqylyq áreketter, tarıhı-mádenı mura eskertkishterin buzý, lısenzııasyz jumystar júrgizgeni, tarıhı-mádenı murany saqtaý salasyndaǵy zańnamany buzý, tarıhı-mádenı mura zattarynyń zańsyz aınalymy faktileri úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti qatańdatý kerek dedi.
