Aınalaıyn, Bıdaıyq, jol shalǵaı, jeter kún qaıda?

Kólikti kúre joldyń boıyna qal­dyryp, tizeden qar keship aýylǵa jaıaý kirdik. Anadaıda Mirjaqyptyń kesenesi, qarsysynda mýzeıi tur. Bıdaıyq kezinde Jangeldın aýdanyndaǵy eń baı keńshar bolǵan desedi. 30 myń gektar jerge dán ekken. 187 úı tútin tútetip, myńǵa jaqyn adam turǵan. Toqsanynshy jyldary keń­shar ydyrap, tuıyqtaǵy aýyl 6-7 jyl jaryqsyz qalǵanda jurt údere kóshken. Qazir bul aýylda nebári 13-aq úı otyr. Báriniń azyn-aýlaq jeri bar, egin egip, mal ósiredi. Sharýashylyǵy joq bir-eki-aq úı bar. Sonyń biri – erli-zaıypty Na­ǵashybaı Birmanov pen Jumazııa Ińir­baeva. Bul otbasy Alash ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatulynyń kesenesi úshin ǵana otyr.

Bıdaıyq bastaýysh mektebi

Kesene mańaıynan kisi kórinbegen soń, mektepke kirdik. Sátin salǵanda, mektep meńgerýshisi Jumazııa Ińirbaeva Mirjaqyp kesenesiniń shyraqshysy Naǵashybaı Birmanovtyń jubaıy eken.

Aıtýynsha, Bıdaıyq bastaýysh mektebinde 1-synyptan 4-synypqa deıin 7-aq bala oqıdy. Olarǵa 4 muǵalim sabaq beredi. Daıarlyq synybynda 1 bala, shaǵyn ortalyqta 2 bala bar. Osy úsheýin qosqanda, bas-aıaǵy 10 bala bolady. 1-synyp jeke, 2-shi,3-shi synyptar birge oqıdy. Al 4-synypta bala joq.

«Aýyl balalarynyń bári syrtta. О́zimniń de bes balam bar. Úlkeni Astanada turady. Qalǵan balalar osy tuńǵysh balanyń qolynda turyp jatyr. Aýyl shalǵaı, jol qıyn, aýyryp-syrqap qalsańyzdar, sizderge de, bizge de qıyndaý bolady ǵoı dep qalaǵa kóshýge úgitteıdi. Biraq Nákeńniń tapjylǵysy kelmeıdi. Kósheıik desem, amanatqa qııanat jasaýǵa bolmaıdy dep qysqa qaıyrady. Toqsanynshy jyldary kishkentaıly bolatyn bolyp, Naǵashybaı meni Arqalyqqa aparǵan. Sol jerden Gúlnar apaıǵa qońyraý shalyp, ekeýi biraz áńgimelesti. Sonda apaı: «Naǵashybaı baýyrym, ákeme endi óziń ıe bol. Keseneni qaraýsyz qaldyrma!» dep amanatyn tapsyryp edi. Sodan beri shamasy kelgenshe kesene men mýzeıdi kútip ustap, apamyzdyń amanatyn arqalap kelemiz. Shynyn aıtqanda, amalsyz, atamyzdyń kesenesine bola otyrmyz», deıdi mektep meńgerýshisi.

Mektep ujymy pishini «P» árpine uqsaıtyn ǵımarattyń bir buryshynda ǵana otyr. Úsh synyp bólmesi bar. Qalǵan bóligi jabyq, qańyrap bos tur. Bilim oshaǵy jylyna 30 tonna kómir túsirip alady. Peshi kádimgi aýyldaǵy turǵyn úıdiń peshi sııaqty, muǵalimder otyratyn bólmeden jaǵylady.
Bıdaıyqta ınternet baılanysy óte álsiz. Sondyqtan jergilikti jurt uıaly baılanystan góri, úı telefonyn jıi paıdalanady.

«Bul jerde ınternet máselesi qıyn. Uıaly telefonmen durystap sóılese almaımyz. Aýylǵa kele jatqan adamdar jolda qalsa, habar da bere almaıdy. Kóligi jolda qalǵan talaı adam osy aýylǵa jaıaýlap jetip, kómek surap kelgen. Odan keıin Mirjaqyp atamyzdy zerttep júrgen stýdentter, muǵalimder keseneniń, mýzeıdegi jádigerlerdiń fotosýretin suraıdy. Ony sýretke túsirerin túsiresiń ǵoı, biraq suraýshyǵa jiberý qıyn. Mektepte ınternet bar, biraq baılanys nashar. Osy ınternet máselesin sheshpese bolmaıdy». Jumazııa áldene esine túsip ketkendeı, aldynda turǵan baýly telefonnyń qulaǵyn kóterip, áldebir sıfrlardy basyp-basyp jiberip: «Naǵashybaı, alystan kisiler kelip tur. Biz mýzeıge bara beremiz», dedi.

Mirjaqyp kesenesiniń shyraqshysy

Mirjaqyptyń kesenesi men mýzeıi birtutas memorıaldyq keshen sııaqty bir qorshaýdyń ishinde. Aldymen mýzeıge kirdik. Kóp keshikpeı, jurt Mirjaqyp kesenesiniń shyraqshysy dep atap ketken Naǵashybaı aǵamyz da jetti: «Qystyń ortasynda qaıdan júrsizder? Boran kóterilip ketse, jolda qalasyzdar ǵoı. Bul jaqta ne baılanys joq...», dep janashyrlyq tanytyp jatyr.

Osy jerdiń búkil jumysy Naǵashy­baı aǵamyzdyń moınynda. Keseneniń shy­raqshysy da, murajaıdyń meńge­rýshisi, ekskýrsovody, eden jýýshy, aýla sy­pyrýshy, kúzetshisi de – osy kisi. Otyz jyldan beri Alash rýhyna táý etip, ult rýhanııatyna qyzmet etip otyr. 13-14 jyl boıy jalaqysyz otyrǵan kezi bolsa da, eshqashan eńbegin buldamady. Qazirgi alatyny – 72 myń teńge. Qolynda birdi-ekili maly bar, soǵan táýbe etip júrgen qanaǵaty mol, júregi taza, qajyrly jan. Aıtpaqshy, Mirjaqyptyń zıratyna alys-jaqynnan quran baǵyshtaı kelgen ǵalym, zııaly aqsaqal, stýdent, jasóspirim oqýshynyń bári aldymen Naǵashybaıdy izdeıdi. Naǵashybaı da olardyń eshbirin alalamaı, kópten at izin salmaı ketken naǵashysy kelgendeı qýana qarsy alyp, qoı soıyp, qazan kóterip, jaıylyp jastyq, ıilip tósek bolyp qyzmetin kórsetedi. Jaqyndary Nákeńniń osyndaı peıiliniń keńdigin, qolynyń ashyqtyǵyn «qyryq qoıy bar edi, sodan eki-aq qozysy qaldy» dep ázilge burady. Al Naǵashybaı úıine at mingen bir adam tússe de, avtobýs mingen qyryq adam tússe de, sol qonaqjaı qalpynan aı­nyǵan emes.

«Ákem marqum «Osy Mirjaqyptyń qyzyna eshqandaı bir kómegim bolmady meniń» dep ókinip otyratyn. О́zimiz bardy da, joqty ta kórdik, keńshar ydyrap, jurttyń kóbi kóship ketti. Sonda da osy mýzeıimizden aıyrylmaı, ustap qaldyq. Talaı jyl jalaqysyz júrdim. Azyn-aýlaq malym bar. Jubaıym mek­tepte jumys isteıdi, aılyq alady. Sonyń aqshasyna osy mýzeıdiń jyr­tyǵyn bútindep, syrlap, shamamyz kelgenshe kútip otyrdyq. Bir jyldary elektr jelisinde jumys istep júrgen Qur­manǵazy degen aǵamyz toq tartyp, jaryq kirgizip berdi. Sodan keıin biraz jaqsaryp qaldyq. Buryn kesenege qoı-eshki kirip kete bergen soń, jurttyń monshaǵa jaqqan rezeńke dońǵalaǵynan qalǵan symdy tartyp, qorshap qoıyp júrdim. Bir kúni Gúlnar apaıdyń uldary Nurlan, Erlan, Mirjaqyptyń atalas týysy bolyp keletin Baqbergen О́teýlın aǵamyz kelip, mýzeı men keseneni qosyp, temir sharbaqpen qorshap berdi. Mýzeıdiń syrtyndaǵy sılıkat kirpish qulap qalyp, kósheden sılıkat jınap, jigitterdi uıymdastyryp, osy qabyrǵany qaladyq. Muny eki ret qaladyq. Keıin Baqbergen aǵamyz kelip, ony qaıtadan qulatyp, kirpishten durystap qalap berdi. Mýzeı men keseneniń aınalasyna tósemtas tósedi. Baqbergen aǵaı byltyr Reseıden usta jaldap, talaı jyldan beri julym-julym bolyp turǵan kúmbezdi qaptap berdi. Bul jerge kóbine men qazaqpyn degen júregi ımanǵa toly, oqyǵan-toqyǵany kóp azamattar keledi. Ishinde úlken kisiler bolady. Atamyzdyń basyna kelip, quran oqyp, duǵa baǵyshtap uzaq oılanyp-tolǵanyp otyrady. Ol kisilerdiń ishinde ne bolyp jatqanyn qaıdan bilesiń? Alaı-dúleı bolyp jatatyn shyǵar. Kelip-ketip jatqan kisilerdiń árqaısysy – bir álem. Jylap-syqtap alatyndar da bolady, talaı kózimiz kórdi. Bala-shaǵasyn ertip ákelip, úlgi-ónegesin aıtyp jatatyndar da az emes. Qonaqúı joq bolǵan soń, biz­diń úıge qonady. Olardy qur shaımen jiber­meısiń. Alyp uryp qoıymyzdy soıa­myz, qonaǵasyn beremiz. Meni qoldap, qanattandyryp otyratyn qudaı qosqan qosaǵym Jumazııaǵa erekshe rızamyn. Biraýyz sózimdi jerge tastamaı, kelgen qonaqtardyń qonaǵasyn, shaı-paıyn berip, qansha sharshasa da qabaq shytyp kórgen emes. О́zimmen qosa júr ǵoı. Bul kisiniń de eńbegi kóp. Osy bir-birimizdi qa­baǵymyzdan uǵynysyp, barǵa da, joqqa da sabyr etip, syılastyq pen qurmettiń, túsinistiktiń arqasynda osy keseneni tas­tap ketpeı otyrmyz», deıdi Naǵashybaı Bir­manov.

Mirjaqyp kesenesine kelýshiler kóp. Almaty, Semeı, Túrkistan, Taraz, Kókshetaýdan keledi. Bir jyldary eki avtokólikpen Reseıdiń qazaqtary kelip ketti. Jaz boıy qonaq úzilmeıdi. Nákeń solardyń bárin kútip alyp, mýzeıdi aralatyp, ondaǵy jádigerlerdiń tarıhymen tanystyryp, Alash arysynyń zıratyna aparyp, quranyn baǵyshtap, odan úıine shaqyryp as-sýyn berip, qondyryp shyǵaryp salady.

Murajaı jóndeýdi qajet etedi

Syrty kelisti qyzyl kirpishpen qap­talǵany bolmasa, ot jaǵatyn peshi joq shaǵyn mýzeıdiń ishi azynap tur eken. Sóredegi tarıhı fotosýretter men qun­dy qujattar sýyqtan qorǵanǵandaı qý­syrylyp, oratylyp qalaıyn dep tur. Ony Naǵashybaı meńgerýshi kún jylyǵan soń, útiktep, durystap ornyna qoıady. Qys boıy jylý kirmegen ǵımarattyń edeni jazda kógerip ketpeý úshin jylyna bir ret lınoleýmin syrtqa shyǵaryp ja­ıy­p, astyn qurǵatyp, qaıta tósep qoıady.

Mýzeıdiń birinshi qabatynda Mir­jaqyp Dýlatulynyń músini, onyń ar­tyndaǵy qabyrǵada Alash ardaqtysynyń múrdesin orap alyp kelgen kilem ilýli tur. Karelııanyń Sosnoves stansasyndaǵy Mirjaqyp qabiriniń basynda turǵan bes juldyzdy eskertkish sol jaq buryshtan oryn alypty. «Atamyzdyń múrdesin elge alyp kelgen delegasııanyń quramynda bolǵan ǵalym Marat Ábsemet aǵamyzdyń aıtýynsha, Mirjaqyp atamyz Sosnoveste adam emdegen, feldsher bolǵan. Orman ósimdikteriniń qaısysy qaı aýrýǵa em, sony zerttep, kitap jazǵan. Sol jerde Mirjaqyp atamyzdyń beıitin kútip júrgen adam bolǵan. Onyń aldynda eki áıel kútken eken, mynaý solardyń biriniń balasy eken. Mirjaqyptyń múrdesin beıitten qazyp alyp ketip bara jatqanda jylap turyp «Men anamnyń amanatyn oryndadym», dep Gúlnar apaıǵa sálem aıtyp jibergen eken», deıdi Naǵashybaı Birmanov.

Sýyq yzǵar basqan mýzeıde Alash ardaqtysynyń beınesi bederlengen toqyma kilem, «Qazaq» gazetiniń kóshir­mesi, birtýar qaıratkerdiń ómirinen syr shertetin tarıhı fotosýretter,

Mir­ja­­qyp otyrǵan abaqty bólmesi, Solo­ves monastriniń maketi, Gúlnar Mir­ja­qypqyzyna arnalǵan arnaıy burysh, Gúlnar apaıdyń kóılegi, taǵy da basqa qundy qujattar saqtaýly tur. Bul jádi­ger­ler dál osy kúıinde endi bir jyl tur­sa, búlinip, joǵaltyp alýymyz múm­kin.

Mýzeı ekspozısııasy tym qarabaıyr, qabyrǵaǵa jelimdelgen fotosýretter jú­deý kórinedi. Ǵımarattyń tóbesi ala­sa, ishi kúńgirt bolǵandyqtan, ár jádigerdiń jazýyn oqyp, anyqtap, ajyratyp kórý qıyn. Eksponattar júıesiz, retsiz turǵandaı bolyp kórindi.

«О́tkende oblys ákiminiń orynbasary Rınat Muhametqalıev kelip ketti. Bıyl mýzeıdi jóndeýden ótkizemiz, qosymsha shtat bólip qalýymyz múmkin degen ýá­desin berip ketti», deıdi Naǵashybaı aǵa.

Jol azabyn tartqan biler

Qostanaıdan shyqqan kólik taqtaıdaı  tegis tas jolmen taıpaltyp kele jatyp, Qyz­beldiń jolyna túsken soń, shoqa­laq­tap kibirtikteıdi de qalady. Eshqashan asfalt kórmegen kóterme joldyń búginde ábden tozyǵy jetip tur. Jazda kóliktiń ishin sańylaý-sańylaýdan kirgen qoıý shań basyp ketedi. Kólik dońǵalaǵy atqan qıyrshyq tas tabannyń astyn atqylap, ne ballondy jarady, ne benzın bagyn tesip shyǵady. Qyzbel men Bıdaıyqty jalǵap jatqan 40 shaqyrym kóterme joldyń jaǵdaıy budan da jaman.

Jergilikti turǵyndar jol máselesiniń jazda da, qysta da qıyn ekenin aıtyp otyr. «Jazda myna jolǵa kádimgi tabıǵı qıyrshyq tas tósep qoıǵan, sodan talaıynyń dońǵalaǵy jaryldy, ta­laıynyń benzın bági tesildi. Áı­teýir kesenege kelgen kisilerdiń bári qatty qıyndyq kórip keledi. Osy greı­derdi durystap jóndemese bolmaıdy. Al jańbyr jaýsa, qandaı kólik bolsa da júre almaı qalady. Jylyna Mir­jaqyptyń zıratyna quran oqımyz dep qanshama adam keledi. Kóbi jete almaı qalady. Byltyr 5-6 stýdent aýylǵa 12 shaqyrym jetpeı sazǵa batyp qal­dy. 2 bala jaıaý kelipti. Qalǵan 2-3 bala kólikte qalypty. Osy aýyldaǵy Esen degen azamat alyp keldi. Dıplom qorǵaımyz dep júrgen balalar eken, osy úıden shaı-sýyn iship, qonyp ketti. Jete almaı keri qaıtyp ketip qalǵandar da kóp. Mysaly, byltyr Rýdnyıdaǵy Mirjaqyp Dýlatuly atyndaǵy mekteptiń muǵalimderi men oqýshylary 17 adam bolyp kele jatyp, dál aýyldyń irgesine kelip turǵan jerinen avtobýstary sazǵa batyp, júre almaı keri qaıtyp ketti. Aýyl­dan úsh mashına kómekke baryp edi, olar jetkenshe, ketip qalypty», deıdi shyraqshy.

Alaıda jol aýyrtpalyǵyna qaramas­tan Bıdaıyqqa kelgisi keletinder kóp. «Qostanaıǵa biliktilik arttyrý kýrsyna barǵanymda bizdi Almatydan kelgen Ásel Qaıyrbekqyzy degen kisi oqytty. О́zimizdi tanystyrǵanda Mirjaqyp atamyz jatqan Bıdaıyqtan ekenimdi, joldasym atamyzdyń kesenesiniń shyraqshysy ekenin, keseneniń qasynda mýzeıi bar ekenin aıttym. Hobbıimizdi suraǵanda, atamyzdyń basyna jurt kóp keletinin aıtyp, hobbıim – osy kisilerdi kútý dedim. Trenerimiz aldynda ǵana «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» fılmin kórgen eken. Sodan kúnde sabaqtyń sońynda «jol pulyn tóleıin, meni aýylyńa aparyp kelshi» dep aıta berdi. Qazan aıy bolatyn, jańbyrly kez. «Biz jaqqa jol qıyn, durys kólik bolmasa, orta jolda qalamyz. Onyń ústine, jańbyr quıyp tur, bizdi eshkim apara qoımas» degenime qulaq aspady. Biraq oqytýshymnyń kóńilin jyqpaı, jaqyn jerdegi biraz adamdardan surastyryp durystaý kólik izdep edim, tabylmady. Aqyry Astanada turatyn balalarymdy shaqyrttym. Qostanaıda jańbyr quıyp tur. Aýylǵa habarlassam, jańbyr joq deıdi. Sosyn qonaq kisige: «Jol alys, osy jerden 500 shaqyrymdaı bolady. Jańbyr tıse, jol ezilip, saz bolyp qalady. Olaı bolyp jatsa, renjimeısiz, keri qaıtamyz» dedim. Qudaı qalaǵan shyǵar, aýylǵa aman-esen jettik. Mýzeıden shyqqan qonaǵymyz Mirjaqyp atamyzdyń basyna barǵanda egilip jylap, kóńilimizdi bosatty. Jańbyr sirkiredi sol kezde», deıdi Bıdaıyq bastaýysh mektebiniń meńgerýshisi Jumazııa Ińirbaeva.

Jangeldın aýdany ákimdiginiń má­limetinshe, Qyzbel, Bıdaıyqqa baratyn aýdandyq mańyzy bar «Toqanaı-Saǵa» avtomobıl jolyn ortasha jóndeýden ótkizý jóninde tehnıkalyq qujat ázir­­­lenip, vedomstvolyq saraptamaǵa jibe­rilgen. Qurylys-montajdaý jumys­ta­ryna 463 mln teńge kerek eken. Sondaı-aq «Toqanaı-Saǵa-Bıdaıyq» avtomobıl jolynyń 60-62-shi, 70-72-shi, 79-83-shi, 81-88-shaqyrymdaryndaǵy ýchaskelerde jol betin tegisteý, 20-40 mm fraksııaly qıyrshyq tas tóseý jáne sý ótkizý qubyrlaryn jóndeý jumystary jos­parlanyp otyr. Qazir smetalyq qujat daıyndalyp 169 mln 980 myń teńge kóleminde qarajat bóliný úshin tıisti basqarmaǵa bıýdjettik ótinim jiberilgen.

Bir jyldan keıin búkil el bolyp Alash ardaqtysynyń 140 jyldyǵyn atap ótermiz. Sol kezde jan-jaqtan aǵylǵan jurttyń kóbi mereıtoı aıasyndaǵy is-shara meıli Qostanaı, meıli Torǵaı nemese Qyzbelde ótsin, Bıdaıyqqa soǵyp, Mir­jaqyptyń basyna zııarat jasamaı ketpeıdi. Oǵan deıin joldy jónge keltirip qoısaq ıgi edi.

Qostanaı oblysy,

Jangeldın aýdany