Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Uzaq ýaqyt boıy elimizde jumyssyzdyq 5%-ǵa jýyq tómen deńgeıdi saqtap, ótken jyldyń ekinshi jartysynda 4,7%-ǵa turaqtady. Bul, tipti keıbir damyǵan elderdiń deńgeıinen áldeqaıda tómen. Mysaly, Eýroodaqta qazan aıynda eńbekke jaramdy beıresmı jumyssyzdar 6%-ǵa jetti. Fınlıandııada bul kórsetkish – 7,5%-dy, Danııada 5,4%-dy quraǵan. Global Economy derekteri boıynsha 2022 jyly álemdegi jumyssyzdyq deńgeıi bizdiń eldegiden edáýir joǵary bolǵan. Aıtalyq, Túrkııada – 10%, Brazılııada – 9,5%, Fransııada – 7,5%, Shvesııada – 7,4%, Estonııada 5,6% dep kórsetilgen. Osy rette Halyk Finance taldaý ortalyǵy daǵdarys pen jumyssyzdyqtyń tyǵyz baılanysyn halyqaralyq tájirıbeniń ózi rastap otyrǵanda elimizdegi daǵdarystardyń jumyssyzdyq kórsetkishine sonshalyqty áser etpeýine kúmánmen qaraıdy. Oǵan qosa respýblıkamyzdyń 2030 jylǵa deıingi eńbek naryǵyn damytý tujyrymdamasy jobasynda álemdik qarjy daǵdarysy, teńgeniń qunsyzdanýy jáne koronavırýs pandemııasy kezeńinde ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar sany kúrt óskeni baıandalǵan. Kórsetilgen kezeńderde jaldamaly jumysshylar sany tómendegen, bul olardyń bir bóligi ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar qataryna aýysýymen anyqtalsa kerek. Demek, statıstıka men shynaıy jaǵdaıdyń arasyndaǵy sáıkessizdiktiń sebebi osymen túsindirilýi múmkin.
Elimizdegi «jasyryn» jumyssyzdyq problemasy jumyspen qamtylǵandardyń bir bóligi is júzinde ónimdiligi tómen jumysshylar bolyp otyrǵanymen baılanysty. Iаǵnı bizdegi jumyssyzdyq deńgeıi problemanyń naqty aýqymyn kórsetpeıdi. Zertteýshiler daǵdarys kezeńinde ózin jumyspen qamtyǵandardyń bulaısha ósýi ‒ bul qubylysty sýbektıvti baǵalaýdyń nátıjesi degen oıda. Durysyn aıtqanda, jumyssyzdyq deńgeıi negizinen naqty jumyssyzdar sanymen emes, jumyssyz retinde tirkelgender sanymen esepteledi. Respondentterdiń bir bóligi ózderin jumyssyz dep sanaýdyń ornyna óz betinshe jumyspen qamtylǵandar retinde kórsetkendikten, bul saıyp kelgende eldegi jumyssyzdyq deńgeıi týraly derekterdi aıtarlyqtaı burmalaıdy. 2019 jyly zańnamada ózin jumyspen qamtyǵandar uǵymy táýelsiz qyzmetkerlerge nemese óz qyzmetin memlekettik tirkeýsiz tabys alý maqsatynda taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi óndirý (ótkizý) jónindegi qyzmetti derbes júzege asyratyn jeke tulǵalarǵa aýystyryldy. Sóıtip, resmı statıstıkada táýelsiz qyzmetkerler de, jeke kásipkerler de ózin-ózi jumyspen qamtyǵan halyqtyń quramyna engizile bastady. Resmı statıstıka ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar arasynda ónimsiz jumyspen qamtylǵandardy ‒ eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen tabys tabatyndardy jáne nátıjeli jumyspen qamtylǵandardy bólip kórsetedi. Bul rette ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń barlyǵy derlik (2023 jyldyń 3 toqsanynyń aıaǵynda 221 myń adam) JK emes, táýelsiz qyzmetkerler bolyp sanalady.
«Jasyryn» jumyssyzdyq jumys kúshiniń ónimdiligi tómen jáne negizinen beıresmı eńbek naryǵynda jumys isteıtin bóligin sıpattaıdy. Halyqaralyq zertteýler «jasyryn» jumyssyzdyqtyń eńbek naryǵyna, jalpy ekonomıkaǵa kóptegen jaǵymsyz áseri baryn baıqatyp otyr. О́ıtkeni ol ónimdilikti, kiristi, tutynýdy jáne salyq túsimderin azaıtady. Sonymen qatar halyqtyń bul bóligi eńbek naryǵynyń tolyqqandy qatysýshylary retindegi resýrsqa ıe bola otyryp, ózderiniń barlyq eńbek áleýetin tolyq paıdalanbaıdy. Bul óz kezeginde áleýmettik máselelerdiń shıelenisýine de ákeledi. О́zin ónimsiz jumyspen qamtyǵandardyń sany Qazaqstandaǵy barlyq táýelsiz jumyskerler men jumyssyzdardyń jartysyna jýyǵyn quraıdy. Sondyqtan memleket osy jaǵdaıǵa nazar aýdaryp, ony joıý boıynsha tıimdi sharalar ázirleýi qajet. Bul tarapta barlyq kúsh-jiger ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń ónimsiz eńbekten alshaqtaýyna baǵyttalýy kerek dep sanaıdy sarapshylar.
Azamattardyń ózin jumyspen qamtyǵandar mártebesinen jumyssyzdarǵa aýyspaýyna jumyssyzdyq boıynsha járdemaqylardyń tómen mólsheri nemese osy jyldyń qańtaryna deıin túrli salyqtardyń ornyna aı saıyn biryńǵaı jıyntyq tólem (BJT) tóleý múmkindigi sekildi túrli faktorlar sebep bolǵany anyq. Tabys deńgeıine táýeldi emes, biraq eńbek ótilin jınaqtaýǵa jáne medısınalyq saqtandyrýdy paıdalanýǵa múmkindik beretin BJT-nyń jeńildigin turaqty tabysy joq jáne jumyssyzdar sanatyna jatqyzylýy múmkin azamattardyń árbiri sezindi. Olardyń barlyǵynyń derlik tabysy jaldamaly jumysshylardyń ortasha jalaqysynan tómen bolǵan. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń 16%-y (keminde 350 myń adam) eń tómengi kúnkóris deńgeıinen az somany qanaǵat tutyp kelgen.
Bıyldan bastap jumys kúshiniń ózin-ózi jumyspen qamtyǵan bóligi ózin jeke kásipkerler qataryna qosýǵa nemese jumysqa ornalasýǵa májbúr bolady. Mundaı jaǵdaı jumyspen qamtylǵandar qurylymynyń ózgerýine ákelip, olardyń tarapynan salyqtyq jáne áleýmettik aýdarymdardy ulǵaıtady. 2019 jyldan beri jumys istep kele jatqan jeńildikti kezeńniń toqtaýy, arnaıy salyq rejimin qoldaný óz betinshe jumys istep júrgenderdi naqty jumysy bar halyq qatarynan shyǵaryp, máseleniń jaı-japsaryn ashýǵa yqpal etýge tıis. Engizilgen ózgerister nátıjesinde ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń bir bóligi resmı túrde jumyssyzdar sanatyna ótýi múmkin. Kiristerdiń jalpyǵa birdeı deklarasııasy jáne ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar mártebesindegi keıbir ózgerister olardyń «kóleńkeden» shyǵyp, áleýmettik qorǵaýmen, turaqty eńbekpen qamtylýyna septigin tıgizedi degen úmit bar.
