Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Biz bul sorapty joldardy sóz zergeri Ǵ.Músirepov: «...respýblıkamyzdyń mádenı ómirin jańa jolǵa salysqan beldi qaıratker... Shyn daryn... jas qaırat dańǵazasyz-shýsyz, edireımeı, elirmeı, sypaıy da salmaqty keldi... Ol jas jigittiń aty – Ahmet Jubanov edi» dep baǵalaǵan aıtýlymyzdyń án men kúıimizdi tuńǵysh ret zerttep, zerdesinen ótkizip «Zamana bulbuldary», «Ǵasyrlar pernesi» atty eki kitabyn qaıta bir qarap shyqqan soń, jazyp otyrmyz. Án týraly ult uly, ardaqty Ahań: «Bári de jáı sózben aıtqanda jetpeıtin sezim tasqynyn án arqyly shyǵarady» dese, kúıge kelgende: «Qazaq halqy kúıdi de, kúıshini de qurmettep tóbesine kóteredi, tyńdaýshylar kúı tartylǵan kezde ózge dúnıeni umytyp, kúıshimen birge tebirenedi, kúımen birge jylap, birge kúledi. Týǵanda án-kúımen kózin ashqan jurt, ólgende de án-kúımen kózin jumady», deıdi.
Sol uly Ahań – Ahmet Jubanov arqaýyn esip, órmegin toqyp ketken ult jumysynyń seńi qozǵaldy, táýbe! «Qazaqtyń halyq ánderi», «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi», «Qazaq kúıleri» degen irgeli eńbekter úntaspasymen jurt qolyna tıdi.
Osydan biraz ýaqyt buryn «Qazaq kúıleri antologııasy» atty 500 kúı toptastyrylǵan kitap aýdıotaspasymen jaryq kórdi. Kitapty paraqtap, taspany tyńdap otyryp, oı keshtik. О́ner qudiretine, onyń oqymasa da toqyǵany ushan-teńiz jampozdaryna tamsanyp qana qoımaı, oı-baılamdarymyzdy hatqa túsirýdi jón kórdik.
Qundy dúnıedegi derekterdi oqyp otyrǵanda, taspadaǵy qudiretti kúı kúmbirin tyńdaǵanda ál-Farabıdiń onynshy ǵasyrda tap basyp aıtqan taǵylymy eske túsedi. Akademık Hankeldi Ábjanov ǵulamanyń «Mýzyka týraly úlken kitabynda» mýzykanyń úsh qasıetin bylaı tápsirlegenin alǵa tartady: birinshi – qasıetti mýzyka janyńdy ǵana jaılandyrady, ekinshi – qulshynys shaqyrady, úshinshi – qııalyńdy qııaǵa shyǵarady. Shyn mýzykanyń osy úsh qudireti qaı zamanda da qalybynan shyqqan emes. Shýyldap keletin shalajansarlar sál dýyldatqanmen, ýaqyt óte kele qoıý shańǵa kómilip qala beredi.
Bul antologııanyń basty ereksheligi nede degenge keler bolsaq, buryn shyqqan dúnıelerge enbegen kúılerdiń alǵash ret jarııalanýy der edik. Ekinshi, kúıshiler týraly málimetterdiń molynan berilýi, týyndylardyń tarıhyna keńinen toqtalyp, ańyz-áńgimelerdiń túp-tamyryn tarata aıtady. Sonymen qatar shetelderde turyp jatqan qandastardyń kúı muralaryn atajurtyna jetkizip, kitaptan kóp oryn bergen. Ásirese, tanymal kúıshi, zerdeli zertteýshi Ardabı Máýletulynyń jeke qorynan alynǵan Shyńjańdaǵy Altaı- Tarbaǵataı, Ile qazaqtarynyń saf altyndaı saqtap kelgen dombyra jáne sybyzǵy kúıleri injý-marjan deýge turarlyq. Sybyzǵy úni erekshe sony estiledi.
Osy arada myna bir ıgilikti isti bólip aıtsaq, keńes kezinde kómeskilenip qalǵan sybyzǵyny syzylta tartqan shyǵysqazaqstandyq qarapaıym qazaq bolǵanmen, ult qundylyǵynyń shyraqshysy, týma talant Shanaq Aýǵanbaevtyń baı murasyn, naqtylaı tússek ol oryndaǵan jıyrma kúıdi, memlekettik kıno-fotoqujattar jáne dybys jazbalar arhıvinen taýyp berýi: jaqsyny eske alýdyń, óner týyndysyn qasterleýdiń taǵylymdy úlgisi ekeni sózsiz. Belgili jýrnalıst Jaýlybaı Imanalıevtiń jeke qorynan alynǵan mańǵystaýlyq kúıshi Q.Qonarshıevtiń oryndaýyndaǵy «Qulshar» men buryn esh jerde jarııalanbaǵan ataqty qarataýlyq Súgir Álıulynyń «Kaýfman», «Amankeldi batyr», «Bazarbaı Táshen», Qojeke Nazarulynyń nemeresi shertken túpnusqa kúıler, ózi tamyljyta oryndaǵan Nurǵısa Tilendıevtiń «Kóńildi bıkesh», «Ata tolǵaýy», bir sózben aıtqanda antologııada ult óneriniń úlken-kishi ókilderi, halyq qazynasyna aınalǵan shyǵarmalar shep qurǵan.
Kıeli kúı tarıhyn qozǵaǵanda ejelgi zamandy da esten shyǵarmaı, Orhon-Enıseı mádenıetine mán berilip, bizdiń zamanymyzǵa deıingi birinshi ǵasyrda ómir súrgen grek tarıhshysy Kvınt Kýrsıı Rýftyń: «Skıf dalasyna jazǵyturym ulystyń uly kúni kelgende ústine maýyty kıgen 365 bozbala qaǵannyń ordasynda kúı tartty, ol jyldyń ár kúnine kúımen madaq aıtý salty eken», degen jazbasyn dáıekke keltiredi. Sodan beri dástúr-saltymyzǵa qylaý túspeı kele jatqanyna osy estelik kýálik etedi. Iá, dáýirler kóshinde altyn arqaýyn buzbaı, saryn saǵasy sál ózgergenin joqqa shyǵarmaımyz. Onsyz ósip, órkendeý bola ma?
El bolǵan tusta álemdik órkenıet dep júrip, jahandanýǵa aldanyp qalmasaq boldy. «Saqtyqta qorlyq joq» dep ketken babalarymyz, zorlyqshyldan túńilgende.
Ár dáýir kúılerine taqyryptar qoıyp, sonyń aıasynda derekter berip otyrady. Ulttyq boıaýy qanyq keskindeme sýrettermen kómkerip otyrý da jaqsy jarasymyn tapqan.
Jalpy, bul «Amanat» sıkli aıasynda jaryqqa shyqqan ujymdyq eńbek ekenin eske sala ketelik. Ideıa avtory – jáne ıesi Sveta Babaǵul bolsa, onyń aınalasyna toptasqan qazaq óneriniń sańlaqtary: A.Toqtaǵan, S.Aqmolda, M.Ábýǵazy, T.Muqyshev, J.Júzbaı, P.Shegebaev, taǵy basqalar.
«Sybyzǵy kúıleri», «Qobyz kúıleri», «Dombyra kúıleri» dep keletin úsh bólimniń aldyna alǵy sózder jazylǵan. Qysqa – biraq nusqaly. Mysaly, sybyzǵyǵa sıpattama bere kelip, túrlerine, neden jasalatynyna toqtalyp: «Sybyzǵym bar, úsh oıma, tyrna jilik, Jigit joly bolmaıdy saıaq júrip. Ekeý bolsa basymyz – mal da ekeý, Qosylaıyq, eı qalqa, oınap-kúlip. Sybyzǵym qyran jilik, kúmis erneý, Myqynnan sýsyp túser sháıi belbeý. Saǵynyp sary jonǵa qaraı-qaraı, Eı qalqa, eki kózim boldy tórteý. Sybyzǵym jiliginen kúshigenniń, Qalqataı búgin túnde túsime endiń...» degen halyq óleńimen oı túıinin bekitedi. Baıqaısyz ba, sybyzǵy tyrna, qyran, kúshigen jiliginen jasalatynyn meńzep otyr ǵoı.
Qara qobyzdyń tarıhyn qozǵaǵanda, Iýlıı Polıdevktiń: «...ishekti mýzykalyq aspapty oılap tapqan skıfter, bul aspapty sirimen qaptaıtyn bolǵan» degen tujyrymyn alǵa tartady. Bul da aqıqat edi. Qorqyt, Yqylas, ózge de óren júırikterdiń shyǵarmalary taldanady. Dombyradaı kıeli aspaptyń syr-sıpatyna kelgende, ol kindiktes jurttarǵa ortaq keletinin tilge tıek etip, qazaq halqynyń rýhanı qarýy bolǵanyna dáıekter keltiredi.
Kúı, kúıshi, oryndaýshylar týraly aıtqanda, árqaısysyna toqtalyp otyrady. Top jarǵan myqtylardyń tartqan sybyzǵy, qobyz, dombyralarynyń sýretin qatar jarııalaý da kitap qunyn arttyra túsedi. Oǵan Mahambettiń, Súgirdiń, Ábiken Hasenovtiń dombyralary, Dáýlet Myqtybaevtyń, Jappas Qalambaevtyń qobyzdary dálel. Alýan taqyryptaǵy kúılerge qatysty ańyz-áńgimelerdiń túp-tamyryna úńilseń, el men jer tarıhy, onda kún keshken adamdardyń tirlik-tynysyn aıqyn ańǵarylady.
Ulttyń máńgiligi – kúnimdik emes, rýhanı qundylyǵy, ıaǵnı órisi keń óneri, salt-sanasy, ádet-ǵurpy. Buǵan mysal, alda keltirgen skıfter týraly, tasqa basylǵan sózder dep bilemiz. As iship, aıaq bosatýǵa jaraıtyn baılyq pen ushpa baq ýaqytsha. Ol kúnder ótip, jyldar jyljyp, ǵasyr almasqanda saǵymǵa aınalyp, joǵala beredi.
О́zin saqtaı almaı, tobyr bolyp tozyp ketkender az ba?. Jer betinen qansha ult pen ulys joıyldy, qaltyldap júrgender de az emes. Sol sińip ketkenderdiń rýhanı dúnıesi tarıh betinde saırap tur. Mine, qundylyqtyń máńgi bolatyny osydan. Endeshe, bul kitaptaǵy dúnıeler jurtymyzdyń máńgiliginiń máıegi, altyn qazyǵy ekeni shúbá keltirmeıdi. Bardy mise tutyp otyra bersek, joq tabylmaıdy. Zerdesi myqty zertteýshi ǵalymdardyń baılamyna baqsaq, qazaq kúıiniń uzyn sany 7 myńǵa tarta kórinedi. Qolda bary eki myńǵa taıaý bolar. Qoıyrtpaǵy kóbeıip bara jatqan myna zamanda jiti qımyldamasaq, kóp qazynadan qaǵylyp qalýymyz múmkin. Sondyqtan álemniń qyryqqa jýyq memleketinde kún keship jatqan qandastardyń kónekózderi sarqylmaı turǵanda, urpaǵy ala-qula júrgende qylań jádigerlerimizdi jınastyrý jaǵyn búgin qolǵa almasaq, erteń san soǵyp qalmasymyzǵa kim kepil? Bul sózdi aıtýǵa sebep, atalmysh eńbektegi tuńǵysh jarııalanymdar, Otanyna oralǵan kúıler der edik. «О́nerińdi qur shiritpe, ornyna anyq jumsamaı» dese Shákárim, «Eshbir ónerdi qurǵaq tilek, qurǵaq buıryq týǵyzbaıdy» deıdi M.Áýezov. «... Halyqtyń áni ketse, ádebıeti jesir qalady, sáni ketedi, sáni ketse, jany ketedi» – bul Sultanmahmut Toraıǵyrovtan qalǵan eskertý, ósıet sóz.
Arystar aıtqan osy qaǵıdalardy kóńil kóginde tý etip ustasaq – máńgiliktiń máıegi tolyǵa berer edi, babalar amanatyna adal bolǵanymyzdy kórsetip, urpaqqa qaryz bolyp qalmas edik.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan» ardageri
