Foto: senate.parlam.kz
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnalǵan 2023 jylǵy Joldaýynda agrarlyq ǵylymdy damytý, eń bastysy, ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qoldaný sharalaryn qabyldaý kerektigin atap ótip, ósimdik sharýashylyǵyn túbegeıli reformalaý, egistikterdi ártaraptandyrý jáne joǵary rentabeldi daqyldar alqabyn ulǵaıtý jóninde tapsyrmalar berdi. Bul rette ol sharýalardy otandyq tuqymmen qamtamasyz etý, jańa ónimdi sorttardy shyǵaryp, ósirý qajettiligi týraly erekshe atap ótti.
О́simdik sharýashylyǵy salasynyń tabysty damýy úshin ósimdiktiń genetıkalyq resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa negizdelgen seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy erekshe ról atqarady. Osy baǵytta 15 ulttyq baǵdarlama men 6 halyqaralyq jobanyń nátıjeleri boıynsha orasan zor alýan túrli túraralyq aýyl sharýashylyǵy daqyldary jınalyp, zertteldi jáne saqtaldy», dedi J.Jórgenbaev.
Senator Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2022 jyly «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ-nyń ǵylymı-zertteý uıymdarynda saqtaýdaǵy aýyl sharýashylyǵy ósimdikteri men olardyń jabaıy týystarynyń genetıkalyq resýrstaryna tolyq túgendeý júrgizgenin atap ótti. Túgendeý qorytyndysy boıynsha 63 myńnan astam kolleksııalyq úlgiler jáne olardyń aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jabaıy týystary, onyń ishinde dándi daqyldar - 28000, dándi-burshaqty daqyldar – 2264, maıly daqyldar – 3500 dana, jemshóp daqyldary – 11263, kókónis-baqsha daqyldary men kartop - 14264, tehnıkalyq daqyldar – 615, jemis daqyldary – 1685, basqa da – 2028 úlgileri tekserildi, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jabaıy týystary – 1583 úlgi bolǵanyn jetkizdi.
Kóptegen elderdiń úkimetteri 2.5.1 «Azyq-túlik pen aýyl sharýashylyǵyn óndirýge arnalǵan ósimdik jáne zoologııalyq tektes genetıkalyq resýrstardyń sany» degen ornyqty damý maqsatyna (ODM) qol jetkizý úshin uzaq merzimdi qarjylandyrý kepildikterin qamtamasyz etýdi, olardy tolyqtyrýdy, saqtaýdy qosa alǵanda, ósimdikterdiń genetıkalyq resýrstarynyń quqyqtyq mártebesin qamtamasyz etýge jáne olardyń quqyqtyq aspektilerin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan ulttyq saıasatty ázirleıdi. J.Jórgenbaev Qazaqstan da jyl saıyn osy kórsetkish boıynsha Birikken Ulttar Uıymynyń Halyqaralyq azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymyna (BUU FAO) esep beretinin aıtty.
«Bul ósimdikterdiń genetıkalyq resýrstarynyń klımattyń ózgerýine, tabıǵı apattarǵa jáne antropogendik faktorlarǵa, qaýipterge baılanysty erozııaǵa osal bolýynan týyndaıdy. Qazirgi ýaqytta qorshaǵan ortanyń jańa ekologııalyq jaǵdaılaryna, bıotıkalyq jáne abıotıkalyq stressterge beıimdelgen túrlerge suranys artyp keledi.
Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) málimetteri boıynsha, ótken ǵasyrdyń ortasynan bastap álem elderinde Genbankterdiń sany birtindep ósip keledi, ol 80-nen 1750-ge deıin artty, onda flora men faýnanyń 3,6 mıllıonnan astam úlgileri saqtalǵan.
Álemniń kóptegen elderinde, sonyń ishinde kórshiles elderde (О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Reseı, Belarýs) negizgi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ex-situ jınaqtary bar Ulttyq bankteri quryldy, onda ǵylymı-zertteý ınstıtýttary janynan genetıkalyq resýrstardy saqtaý boıynsha, sondaı-aq, sharýalardy zamanaýı sorttarmen jáne tuqymdarmen qamtamasyz etýde tıimdi paıdalaný boıynsha belsendi jumystar júrgizilip jatyr», degen depýtat Qazaqstan Úkimeti ulttyq genetıkalyq resýrstardy saqtaý men damytý maqsatynda birqatar halyqaralyq qujattarǵa qol qoıǵanyn atap ótti.
«О́simdikter genofony salasyndaǵy halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqqa ıntegrasııalaý úshin «Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty» janynan qurylǵan genetıkalyq bankke «Ulttyq genofond» mártebesin berý jáne aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń genetıkalyq resýrstaryn tolyqtyrý, saqtaý jónindegi jumystardy tıisti qarjylandyrý qajet», dedi senator.
Depýtattyq saýalynda J.Jórgenbaev «Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS janynan qurylǵan genetıkalyq bankke «Ulttyq» mártebesin berýdi surady. Sonymen qatar ósimdik úlgileriniń kolleksııalaryn memlekettik tirkeý boıynsha jumys júrgizý, azyq-túlik retinde jáne aýyl sharýashylyǵynda paıdalaný úshin ósimdikterdiń genetıkalyq resýrstary boıynsha zańnamalyq baza ázirleý, ósimdikterdiń genetıkalyq resýrstary sýbektileriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartý jáne kúsheıtý, QR Bıýdjet kodeksiniń 53-baby 1-tarmaǵynyń tarmaqshasyna sáıkes ósimdikterdiń joǵary baǵaly sorttarynyń, aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń, qustar men balyqtardyń tuqymdary men túrleriniń tektik qoryn saqtaý men damytýǵa qarajat bólýdi qarastyrý qajettigin eskertti.
