Vandalızm – qoǵam derti

Áınegi synyp, tóbesi opy­ryl­ǵan aıaldamalar men qoqys salǵysh­tyń suryqsyz kúıin qazir elimizdiń kez kelgen qalasynan kezik­tirýge bolady. Tipti kúndiz-túni kúzeti­letin nysandardyń da oryndyqtary synyp, jol sil­teıtin kórsetkishteri men eskertý taq­taıshalary buzaqylardyń «qurbanyna» aınal­ǵan. Máse­len, byltyr mamyr aıynda elor­dadaǵy Sh.Qosshyǵululy kóshe­sindegi №10 úıdiń janynda áldebireý shlagbaýmdy qasaqana maıys­tyryp ketken. Ony abyroı bol­ǵanda, qala turǵyny beınejazbaǵa túsirip úl­gergen. Keıin qara kúshi boıyna syımaı júr­­gen kúdikti anyqtalyp, sot ony ákimshilik jaýap­­kershilikke tartyp, 20 AEK aıyppul saldy.

– Prezıdent tapsyrmasymen byltyrdan bastap vandalızm aktileri, qoǵamdyq jáne je­ke múlikti búldirgeni úshin jaza qatańdatyldy. «Múldem tóz­beýshilik» qaǵıdatyn iske asy­rý aıasynda qoǵamdyq oryn­dar­da ádepsiz sózder aıtyp, qor­laý, ǵımarattar men ózge de qurylystardy, qoǵamdyq oryn­darǵa nuqsan keltirý jáne qoǵamdyq tártip pen azamat­tardyń tynyshtyǵyn buzatyn basqa da uqsas áreketter úshin – 15 kún esebindegi ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylǵan. Astana qalasynda ótken jyly 181 qasaqana joıý nemese búldirý faktisi anyqtaldy. Muny negiz­ge alyp, qalalyq Polısııa de­par­ta­menti buzaqylyq, ıaǵnı qo­ǵamdyq tártipti qoǵamdy qur­met­temeý anyq kórinetin, azamat­tarǵa kúsh qoldanýmen ne ony qoldaný qaterin tóndirýmen, sol sııaqty bótenniń múlkin joıý nemese búldirýmen ne ba­rynsha arsyzdyqpen erekshe­lenetin ádepsiz áreketter Qyl­mys­tyq kodekstiń 293-babymen («Buzaqylyq») qylmystyq jaýaptylyqqa ákep soǵatynyn eskertedi. Bul bap eki jylǵa deıin­gi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin eki myń AEK mól­sherinde aıyppul salýdy kóz­deıdi. Qoǵamdyq tártipti buzǵany jáne bótenniń múlkin búl­dirgeni týraly faktiler anyq­talǵan jaǵdaıda tıisti sharalar qabyldaý úshin «102» nómirine habarlasý kerek, – deıdi Astana qalasy PD baspasóz qyzmetiniń basshysy Gúlmıra Shyrahmetova.

Nurbek Ergeshbaı – qıturqy áreketke basyp, qoǵam menshigine atústi qaraıtyndarmen kúresip júrgenderdiń biri. Volonter ótken jyly «Jastar ruhy» jas­tar qanatynyń 50-den astam bel­sendisimen Kókshe mańyndaǵy «Bý­rabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde or­na­lasqan «Jum­baqtas» jartasyn tazart­qan.

– Ǵımarattarǵa, tarıhı-má­de­nı oryndarǵa sýret salyp ketetinder kóp. О́z atyn ár jerge qaıtalap jaza beretinder de az emes. Sondaı-aq túnde betper­de kıip, ruqsat etilmegen jer­lerge baryp sýret salyp, po­lısııa qyzmetkerlerinen qashyp, sodan erekshe adrenalın ala­tyndar da bar. Bul – taza ja­baıylyqtyń, mádenıettiń tómendiginiń kórinisi, anyq vandalızm. Olardyń emosııaǵa berilip, istegen áreketi, qalanyń sá­nin qashyryp, bıýdjetke salmaq túsirip tur. Biraq onyń saldaryn buzaqy túsinip, parqyna bar­maıdy. Kóp bolsa, aıyppulmen qutylamyn dep eliredi. Men osy nárseden qorqamyn. О́ıt­keni qanshama tarıhı nysannyń búlingenin biz jiti bilmeýimiz múmkin. Sondyqtan biz bul má­se­leni de­pýtattarǵa jetkizdik, vandalızmge qar­sy petısııa da jarııaladyq, – deıdi janashyr.

Psıholog Sholpan Ábi­lovanyń sózinshe, vandalızm áreketine psıhologııalyq faktor túrtki bolady. Iаǵnı jastar ásirese 11 jas­tan asqan jasóspirimderdiń mundaı qı­turqylyqty isteýiniń tórt deńgeıi bolady. Birinshisi, essiz áreket. Adam ishindegi ashýyn syrtqa shyǵarý maqsatynda ishimdik pen esirtki áserinen buzaqylyqqa barady. Ekinshisi, sanaly deńgeıde oıyn-saýyq quryp, jarysý, básekelesý, ózgelerge elikteý, ózin sendirý motıvimen jasaıdy. Úshinshisi, psıhologııalyq tulǵalyq sanaly túrde ózin-ózi qorǵaýy, kek alýy, azamattyń minez-qulyq ádeti. Tór­tinshisi, ishki narazylyǵy, ózine kóńil aýda­rýdy kózdeı­tin áleýmettik psıhologııalyq sanaly deńgeı.

– Elimizde «vandalızm» uǵymyna kiretin áreketterdi kóp jaǵdaıda jastar qaýymy jasap jatady. Vandalızm kóbinese úreıden, qattylyqtan, qozýdan, agressııadan bolady. Iаǵnı qandaı da bir boıdaǵy agressııa oshaqtaryn qandyrýshy áreket retinde esep­teledi. Van­dalızmge alyp keletin joldar: ontogendi ıaǵnı durys emes tárbıe kózi, gıper nemese gıpo baıekteý balany, jaǵymsyz orta bolsa, bıogendi túrde ol shyǵý tegi (ishimdikke áýestik, psıhopatııa, psıhıkalyq aýytqýlary agressıvti túrde) arqyly genetıkalyq turǵyda ushyraıdy. Alǵashqy áreket nemese aıqyn agressıvti árekettiń aldyn alý psıhıkany turaqtandyrý jáne qorǵanýdyń eń tıimdi joly, – deıdi maman.

Al Senator Darhan Qydyráli depýtattyq saýalynyń birinde vandalızm áreketiniń órshýi shalǵaıdaǵy eldi mekenderde mádenı jáne sporttyq nysandardyń, kitaphananyń joqtyǵynan ekenin alǵa tartady. «Qubylǵan zamanda qubyladan jańylmas úshin qundylyqtar qajet ekeni belgili. Biz «vandalızm kóbeıdi, qatygezdik artty, aıaldamany qıratatyn, jedel járdem júrgizýshisin uratyn júgensizdik qaıdan shyqty, mádenıetimiz nege tómendedi?» degen suraqty jıi qoıamyz. Mádenıet úıi joq jerde mádenıet qaıdan bolsyn?! Bul rette eldi mekenderdegi, ásirese shalǵaı aýyldardaǵy mádenıet úıleri men klýbtardyń jaı-kúıi, tehnıkalyq bazasy syn kótermeıtini jasyryn emes. Olardyń basym kópshiligi 90-jyldary jekeshelenip ketti. Qazir jumys istep turǵan 2035 mádenıet úıiniń 770-i jáne 2006 aýyl klýbynyń 608-i kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Keıbiri tozyǵy jetse, endi biri apattyq jaǵdaıda tur. Máselen, biz jurtshylyqpen kezdesken Túrkistan oblysynda 625 eldi mekende mádenıet úıi joq. Mundaı mysaldy ár óńirden keltirýge bolady», deıdi depýtat.

Azamattardyń kórikti jerlerdiń sıqyn qashyryp, sánin ketirýine mádenıetten bólek, áleýmettik faktor da sebep kórinedi.

– Qazaqstandaǵy vandalızmmen baılanys­ty negizgi problemalar – qoǵamdyq sana men bilimniń joqtyǵy. Qoǵamdyq keńistikter men ortaq menshiktiń mańyzdylyǵyn túsinbeý, saldarynan adamdardyń qorshaǵan orta men qala nysandaryn baǵalamaýyna jáne olarǵa qamqorlyq jasamaýyna deıin aparady. Qoǵamdyq oryndarda tıimdi monıtorıng pen qadaǵalaýdyń joqtyǵy vandalızm áreketteriniń kóbeıýine ákeledi. Áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler de mańyzdy ról atqarady. Kedeılik, jumyssyzdyq jáne áleýmettik shıelenistiń joǵary deńgeıi vandalızm áreketterin órshitýi múmkin. Sondaı-aq qatań zańdardyń joqtyǵy vandalızmdi qozdyrady, – deıdi «Q-88» Qazaqstan ýrbanıs­ter qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Madııar Daýrbaev.

Árıne, tártip buzǵandarǵa aıyppul salynýy da, qamaýǵa alynýy da yqtımal. Degenmen qoldanystaǵy is-sharalar jetkiliksiz ekeni anyq. Sodan bolar senatorlar vandalızmge qarsy zańnamany qatańdatýdy usyndy.

– Keıingi ýaqytta vandalızm máselesi ýshy­ǵyp tur. Kún saıyn BAQ betterinde bireý­lerdiń halyqtyń múlkin, kommýnaldyq menshigin búldirgeni týraly jańalyqtar jeldeı esip júr. Vandalızm derti epıdemııa syndy. Memleket basshysynyń jaqynda aıtqan sózinde halyqtyń quqyqtyq saýatyn arttyrý jáne qoǵamdyq tártipsizdikter men mádenıetsizdikti boldyrmaý jónindegi mindetter erekshe ózektilikke ıe bolyp otyr. Qazirgi jaǵdaı mundaı zańsyz áreketter úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi qaıta qaraý kerektigin dáleldeıdi. Senatorlar zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý máselesin qarastyrýǵa daıyn. Biz barlyq múddeli tarapty osy baǵyttaǵy birlesken qyzmetke shaqyramyz. Sonymen qatar mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin zańnamalyq sharalardan basqa, birinshi kezekte jastar arasynda tıisti profılaktıkalyq jumys júrgizý qajet. Bul jumysty Úkimet, jergilikti atqarýshy oryndar jáne quqyq qorǵaý organdary baqylaýǵa alýy kerek. О́z tarapynan senatorlar da buǵan belsendi qatysýǵa daıyn, – deıdi Senat depýtaty Gennadıı Shıpovskıh.

Madııar Daýrbaev osy oraıda vandalızm úshin jaýapkershilikti kúsheıtý, zańnamaǵa tıisti ózgerister engizýde halyqaralyq tájirıbeni eskerý qajet dep sanaıdy.

– Japonııa bilim men tárbıege degen kózqarasymen, ásirese qoǵamdyq oryndar­dy qurmetteý kontekstinde tanymal. Japon mektepterindegi bilimge tazalyq sabaqtary kiredi. Munda oqýshylar synyptary men mektep aýmaǵyn ózderi jınaıdy. Bul tek tazalyqty saqtaýǵa emes, sizdiń jumys keńis­tigińizge, qoǵamdyq múlikke degen qurmetti qalyptastyrady. Sıngapýr eli de tártip pen tazalyqty saqtaýda qatań kózqarasymen erekshelenedi. Elde qoqys tastaý, buzaqylyq jáne basqa da qoǵamǵa qarsy áreketter úshin qatań zańdar men aıyppuldar bar. Sın­gapýr tájirıbesi naqty erejelerdiń esebinen  vandalızmniń aldyn alýǵa bolatynyn kórse­tedi. Al Ulybrıtanııa vandalızmmen kúresý úshin ártúrli strategııalardy paıdalanady. Sonyń ishinde beınebaqylaý kameralaryn ornatý jáne «Neighborhood Watch» sııaqty baǵdarlamalardy jasaý. Mundaı bas­tamalar turǵyndar men polısııa arasyndaǵy ashyqtyq pen yntymaqtastyqty arttyrý arqyly qylmys pen vandalızmdi azaıtýǵa kómektesedi. Qazaqstan úshin de qoǵamdyq oryndarda baqylaýdy jaqsartýǵa utymdy bastama, – deıdi ol.

Oǵan qosa mamandar problemany túbegeıli sheshý úshin kreatıvti ındýstrııa ókilderin de tartý tıimdi ekenin atap ótti. О́ıtkeni qoǵamdyq sanany, mádenıetti qalyptastyrýda trendtegi is-áreketter nátıjeli deıdi.