Jazýshynyń jan syry

«Táýelsizdik barshamyzǵa, ásirese jazý­shylarǵa úlken úmit syılady. Qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı, tóbemiz kókke jetti. Qanatsyz-aq qalyqtap júrgen kúnderdiń kúninde biz óliara kezeńniń tym aýyr júginen belderi qaıysqan jýrnalıst baýyrlardyń qataryna baryp qosyldyq. Bunymyz aqyl edi ári ekijaqty tıimdi boldy. Birinshiden, aǵy men qarasy mıdaı aralasqan beımálim qoǵamdy qaltqysyz túsiný úshin qaınaǵan ómirdiń ortasynda júrý qajettiligi týyndady. Ekinshiden, jazýymyz sosrealızm sheńberinde qalyptasqandyqtan, birden jańasha qalam terbep kete almadyq.

Jyldar jyljyp jatty. Tekke ótpedi. Kapıtalızmniń qyr-syryna qanyqqan jazýshylar endigi jerde shynaıy qalamger ataný úshin jańa kúsh-jigermen ádebıetke qaıta orala bastady.

Menińshe, aqyn-jazýshylardyń jappaı klassıkke aınalýy mindetti emes. Jalpy, qaı deńgeıdegi qalam ıesiniń de bási tómen deı almaımyn. О́ıtkeni ol ana tilin belsendi paıdalanýshy, nasıhattaýshy, baptap-jaratýshy, alǵa aparýshy da. Alaıda olardyń eshqaısysy jankeshti eńbegin mindet etpeıdi, tipti «jem-sý» da suramaıdy. Jaza beredi. Kúndiz jýrnalıstıkanyń, túnde ádebıettiń arbasyna májbúrleýsiz ózi jegiledi. Al sodan ushpaqqa shyǵyp jatqandary shamaly. Men sol jazýdyń zeınetin kórmese de, beınetinen bas tartpaıtyndardyń birimin.

Buryn kóp jaıdy baıqamaıdy ekenbiz. Táýelsizdik baǵymyzdy jandyrmasa da, kókirek kózimizdi ashyp berdi. Sonyń áseri shyǵar, ózim es bilgeli beri jadymda úzdiksiz, tipti meniń qatysýymsyz-aq jazylyp kele jatqan ómirbaıandyq kitap baryn sezindim. Buryn-sońdy bolmaǵan qyzyǵýshylyqpen sanadaǵy jazbalardy paraqtaǵanda, «taǵ­dyr, jazmysh» uǵymdaryna qatysty shıkizat-derekter moldaý bolyp shyqty. Solardy júıelep, qaǵazǵa túsirýge kiristim. Uzamaı «tuman» uǵymy alǵa ozdy. Bar oqıǵany osy taqyryptyń aıasyna toptastyrdym. Jańa shyǵarma júlgelendi.

Kezinde mıllıoner atanǵan «Lenın týy» ujymshary turǵyndarynyń qaǵazǵa kóshken taǵdyr-talaıy keshegi zamannyń qarańǵy qaltarys-bultarystaryna sáýle túsirgenin sezindim. Baıtaq Qazaqstannyń tarıhı panoramasy júzdegen aýyldyń sýret-keskinderinen túziletinine kózim jete tústi. Keıipkerlerimniń qatarynda ataǵy alysqa ketkenderi de joq emes-ti. Sondaı erekshe taǵdyr ıeleriniń biri – Qajymuqan, ekin­shisi – Elemes Jármenov. Osy eki aýyl­dasymnyń ómir soqpaqtary sol tustaǵy Qazaq úkimetiniń ult úshin adal qyzmet etkenin aıǵaqtap turdy. Biraq tóbesinde otyrǵan Kompartııanyń shovınıst kósemderi ultjandy basshylardyń qoldaryn baılap, Kreml syılaǵan qolshoqparmen árbirin tizeden qaǵyp, tipti bastan uryp otyrýdy ádetke aınaldyrypty. Alaıda úkimet qazaqtardy jeri qunarly aımaqtarǵa jaıǵastyrý josparyn on jyl boıy júıeli ári tabandylyqpen júzege asyrǵan eken. Sóıtip, ishki Reseıden qonys aýdaryp, jaıyla jaıly ornalasyp, az jylda toıynǵan Tamerlanovka, Mamaevka, Vannovka sııaqty on-san «ovkalardy» qos búıirden qysyp, yǵystyryp, shól-shóleıtterde júrgen kóshpelilerge oryn bosatqany «Aq jol» gazetiniń materıaldarynan anyq kórinedi.

Saıası jaǵynan myzǵymas ataýǵa, geogra­fııalyq turǵydan sharýashylyqqa qolaı­ly jerge oryn tepken Lenın atyndaǵy ujym­shar kóp ótpeı-aq kóshpelilerge úlgi-ónege kórsetedi degen maqtaýly kór­shisi «Poleznyı trýd» sııaqty orys ujym­sharlaryn barlyq kór­set­kish boıynsha shań qaptyryp, aýyspaly Qyzyl týdy máńgilik ózinde saqtaýǵa qol jetkizip, «Lenın týy» ataýyna ıe bolǵan. Qaje­keń­niń osynda kóship kelip, kezekti ret tósek jań­ǵyrtyp, jetpis jeti jasynda uldy bolýy da biraz jaıdy ańǵartady emes pe. Al endi ujymdastyrý jyldary Jerkomda bas­shylyq qyzmette bolǵan Jármenovke «halyq jaýy» degen jala jabylyp, atý jazasyna kesi­lýiniń shyn syry osynda jatqany anyq...

Stalınniń zulmat zamany, Hrýshevtiń «jylymyq» dep áspettelgenimen, qazaqty julynqurttaı ishten kemirgen jyldary alysta qaldy. Biz sol almaǵaıyp kezeńderdiń shet jaǵasyn kórdik, asharshylyqty, qýǵyn-súrgindi, alapat soǵysty bastan keshken beıbaq aǵa-apalardyń jan syryn tyńdap óstik, sosıalızm qaǵıdattary aıasynda qalyptastyq. Sanaly ǵumyrymyzdyń kóp bóligi «qyr astyndaǵy kommýnızm» tu­ma­nynda adasýmen ótti. Endeshe, bul taqy­rypty biz qozǵamasaq, ony basqa kimder shyǵarmasyna arqaý etedi? Osy oıdyń je­teleýimen jańa dúnıeni jazyp bitirdim. Jumys barysynda at-kópir qaǵazdy «ysyrap» etip, kóz maıyn da aıamaı jumsadym. Endi aǵaılaryna aıtpaı, dostaryna da kórsetpeı, «Qazaqstan pıoneri» gazetine qupııa hatpen tyrnaqaldy týyndysyn jol­daǵan uıań oqýshydaı kúı keship júrmin».