Tamaq pisirýli, kıim, ydys, eden jýýly, kilem qaǵýly, bar bolǵany bilim alyp, kásip ıgerip, turaqty jumys ıelenseń, orta dáýletti otbasy úshin osy ıgiliktiń bárine qol jetkizý túk te qıyn emes. Buǵan kólikten túspeıtinimizdi, jaıaý júrmeıtinimizdi, balalarymyzǵa deıin kúndiz kompıýter aldynda, túnde telefon qushaqtap jatatynyn qosar bolsaq, jyldan-jylǵa jeńil tartyp kele jatqan ómirimizdegi qımyl men qozǵalystyń azdyǵynan basymyzǵa qandaı qaterdiń tónip kele jatqanyn áli tolyq baǵamdaı almaı otyrmyz. Bultyldap óz qyzmetin atqara almaı, bolbyr tartqan bulshyq etpen baılanysy nasharlaǵan mı qyzmeti de baıaýlap, rýhtyń azyp-tozýyna alyp bara jatqanyn sezemiz be biz osy?
Úıde de, túzde de adam kúshin qajetsinetin qol jumysy qysqaryp, aqyl-oıdyń ıgiligi alǵa ozyp barady. Osynyń saldarynan búginde er de, áıel de aryqtaý úshin aqsha tólep, kúni boıy qaqqan qazyqtaı qımylsyz otyratyn denesine qan júgirtip, qalypta ustaý úshin keshke fıtneske asyǵyp, qara terge malshynǵandy áldeqaıda qup kóredi. Úıinde kútýshi men kómekshi ustaıtyn qarjylyq múmkindigi bar keı aýqattysy bı men basseınnen shyqpaıdy. Nege ekeni belgisiz, óz úıinde qyrýar sharýa kútip tursa da, muny qajetti fızıkalyq júktemeniń bir bólshegi retinde qabyldamaıdy. «Men qudyqtan sý tartýdyń eń ońaı tásilin bilemin, – depti Tıbettiń bir lamasy. – Biraq meniń qaýǵa laqtyryp, sý ala almaı qara terge túsetinimniń keremet bir qyzyǵy bar. Shelek toly kúmis sý aspandaǵy kúnmen shaǵylysyp jarq etkendegi shattyqty esh nársemen teńestire almaımyn. Qınalmasam, jalqaý tartamyn. Al jalqaýdy Qudaı jek kóredi. Jalqaýlyqpen birge jetektesip kedeılik keledi, al onyń arǵy jaǵynda kúlli jamandyq aıyrylmas dosyńa aınalady».
Kún men tún, ot pen sý, áıel men er, baılyq pen kedeılik sııaqty tabıǵatta bólinbeı birge júretin bir qundylyq – oı eńbegi men dene qozǵalysy. Adamnyń denesi – jan dúnıesiniń, áleýmettik jaǵdaıynyń aınasy. Baıqasaq, salqynqandy adamdar salmaqty keledi. Al burq-sarq ashýǵa boı aldyratyndardy baqylasań, ashý adrenalıninen denesi dirildep-qalshyldap, ózin-ózi bıleýden qalady. Ashý aqyldy jeńgende, adam erki ózine baǵynbaıdy, tap sol arada jan men tánniń, sana men deneniń de tepe-teńdigi buzylady.
«Intellekt mólsherin arttyrǵyń kelse, aqylyńa aqyl qosylǵanyn qalasań, omyrtqa belsendiligin arttyrý kerek», deıdi búginginiń rýhanı ilim ustazdary biraýyzdan. Omyrtqa dep otyrǵany – qozǵalys, qımyl. Aqyl-oıy shektelip, bilimi sarqylyp, tipti keı adamda demensııa belgisiniń erte biline bastaýynyń bir sebebin fızıkalyq dene qımylynyń azdyǵymen baılanystyrady olar. Omyrtqadan zardap shekken adam syrqattyń sebebin izdep, kúni-túni ádebıet aqtaryp, áleýmettik jelini tintkilep, emdeıtin dáriger men emdelý jolyn tabýǵa tyrysyp jantalasady. Sonda ol mynadaı asa mańyzdy málimetterdi keziktirer edi.
Adam kitap oqymasa, oılanbasa, tostaqta irkildep turǵan sý sııaqty mı qyzmeti mindetin atqarmaǵannan mesheýlep, borsı bastaıdy. Sol sekildi júıeli qımyl-qozǵalys bolmasa, shaban, shaý tartqan deneniń serpindiligi, senimdiligi, neırondardyń belsendiligi men damýy, mıdaǵy qan aınalymynyń jumysy báseńdeı bastaıdy. Mı qalypty jumys istep, bilim resýrsy baıytylyp, óre bıikteý úshin omyrtqa únemi jumys istep turýy kerek. Kún saıyn otyryp-turyp jasaıtyn jaı jattyǵýdyń ózi marǵaý tartqan mıdy, tumshalanǵan sanany shaıdaı ashyp ketedi eken. Omyrtqa – aǵzadaǵy mańyzdy kommýnıkasııalyq jeli. Bul – deneni ustap turǵan tirek-qımyl apparaty ǵana emes, adamnyń aǵzalyq júıesindegi barlyq energııa-aqparat almasýdyń negizi. Omyrtqa kún saıyn ıilip, búgilip, sozylyp turmasa, mıǵa aqparat alyp baratyn, energııa tasymaldaıtyn kópir talqandalyp, oı men dene arasyndaǵy tepe-teńdik buzylyp, kommýnıkasııalyq qabilettiligi joıylady. Búginde bilim men oı eńbegine kóbirek mańyz berilip jatqany túsinikti, biraq mıy men bulshyq eti birdeı shynyqqan adamnyń ǵana ózimen, ómirimen úılesimdi ómir súrýiniń tolyq múmkindigi bar. Eń bastysy, omyrtqa – ıesiniń taǵdyr júgin arqalap júrgen syrtqy saýyty. Myqty bolmaǵy abzal...
Kóp ýaqytyn kepteliste ótkizip, sirkesi sý kótermeı, úıine qaljyrap qaıtatyn qalalyqtarǵa sharýasyn ózi atqarǵannan góri tehnıkaǵa, qyzmetshisine tapsyrǵany tıimdirek, árıne. Biraq únemi tutynýshy bola bergenniń ne qyzyǵy bar, óz múmkindigińniń nátıjesin kórý úshin qýat kóziniń óndirýshisi óziń bolyp, osy kúnniń paıdasyna jaraǵanyńdy sezingende, júziń bal-bul janyp, janyń jaısań tartyp, áp sátte ómirge qushtarlyǵyń oıanyp sala beredi ǵoı, kelisesiz be?
ALMATY
