Qandasqa qoldaý qandaı deńgeıde?

Keıingi jyldary sheteldegi qazaqtar­men baılanys ornatyp, olardyń atamekenge oralýyna erekshe kóńil bólinip otyr. Memleket saıasatynyń ıgiligin kó­rip, týǵan jerge oralǵan otandastar bú­gin­de el demografııasy men ekonomı­ka­synyń damýyna úles qosyp keledi.

Atamekendi ańsap kelgen aǵaıynnyń máselesin Prezıdent únemi nazarǵa alyp, bul baǵyttaǵy tapsyrmalardy Úkimet pen Prezıdent Ákimshiligine sheshýdi júktep keledi. Nátıjesi de jaman emes. Qazir olarǵa memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetilip jatyr. Elimiz egemendik alǵan kúnnen bastap etnostyq qazaqtardyń tarıhı otanyna oralýyn yntalandyrýǵa kóńil bólingen.

Keıingi 33 jylda 1 mln 129,6 myń adam Otanyna oralyp, qandas mártebesin aldy. Bul el halqynyń 5,6%-yn quraıdy. Alǵashqy on jyldyń ózinde 500 myńǵa jýyq etnostyq qazaq atamekenine kóship kelgen. Osy­nyń ózi shettegi qazaqtardyń negizgi bóligi el táýelsizdiginiń al­ǵash­qy jyldarynda-aq elge oral­ǵanyn aıǵaqtaıdy.

Degenmen keıingi jylda­ry elge oralyp jatqan jat jurt­taǵy aǵaıynnyń kóbi tu­raq­ty turý úshin eldiń ońtústik-ba­tys óńirlerin, astana men respýb­lı­kalyq mańyzy bar qalalardy tań­daıdy. Deni halyq az qonystanǵan ózge óńirlerge barýǵa nıetti emes.

Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi Kó­shi-qon komıtetiniń tóraǵasy As­qarbek Ertaevtyń aıtýynsha, qandastardyń 34%-y – Almaty, 15,3%-y – Mańǵystaý, 9,6%-y – Túrkistan oblysy, 7%-y – Astana, 6,2%-y – Shym­kent qalasy, son­daı-aq 5,9%-y – Jambyl ob­­lysy jáne 5,2%-y Almaty qa­lasyna qonystandyrylǵan. Bul kórsetkishter byltyrǵy jyl­­dyń qorytyndysymen 21 325 et­nostyq qazaqty quraıdy. Byltyr jyl basynan Qazaqstan­ǵa kelgen qandastardyń jartysy, ıaǵnı 50,3 paıyzy – О́z­bek­stan, 21,5 paıyzy – Qytaı, 10,2 paıyzy – Mońǵolııa, 9,2 paıy­zy – Túrikmenstan, 6,8 paıy­zy – Reseı jáne 2 paıyzy basqa el­derden kelgen. Onyń ishin­de eń­bekke qabiletti jastaǵy qonys aýda­rýshylardyń sany 60,2 paıyz­dy qurasa, balalar – 30,9 jáne zeınetkerler 8,9 paıyz­dy qurap otyr. Al eńbekke qa­bi­letti jastaǵy qandastardyń ishi­nen 15,3%-nyń bilim deńgeıi jo­ǵary bolsa, 32,4%-y orta kási­bı bilimdi, 44,3%-y jalpy orta bi­limdi, qalǵan 8,3%-da bilimi joq.

Komıtet bergen málimetke súıensek, jalpy alǵanda, qandas­tardyń keıingi 5 jyldaǵy ortasha jyldyq sany 18 myń adamdy quraǵan eken. Sondyqtan byltyr 13 tamyzǵa deıin el aýmaǵynda turǵylyqty jerin tańdaýdy negizinen qandastar óz qalaýy boıynsha derbes aıqyndady. Osylaı degen Asqarbek Marat­uly: «Demografııalyq jáne eko­no­mıkalyq úrdisterdi eske­re otyryp, qandastardy qonys­tan­dyrý saıasatyn reformalaý jáne ishki kóshi-qondy ret­teý maqsatynda 2023-2027 jyl­darǵa arnalǵan kóshi-qon saıasa­tynyń tujyrymdamasy bekitil­gen. Bul qujat eńbek kúshi artyq jáne eńbek kúshi tapshy óńirler ara­syn­daǵy demografııalyq teń­gerim­sizdikti teńestirý maqsa­tyn­da otan­dastarymyzdyń jáne qan­das­tardyń ishki utqyrly­ǵyn yntalandyrýǵa baǵyttal­ǵan. Qazir qandastardy qonystan­dyrý birneshe baǵyt boıynsha júzege asyrylyp jatyr», deıdi.

Birinshiden, Qazaqstanda su­ranysqa ıe kásipteri bar adam­dardyń óz betinshe jumys ta­býǵa múmkindigi bar bolsa, onda qandas mártebesin alǵan et­nos­tyq qazaq qonys aýda­rý úshin kez kelgen óńirge jiberi­ledi. Ekin­shiden, qonys­tanýshy osy elde turatyn jaqyn týysta­ry­nyń turǵylyqty jeri boıynsha óńirlerge qonystana alady. Bul úshin otbasy múshelerimen nemese jaqyn týystarymen týystyǵyn rastaıtyn qujat talap etiledi. Úshinshiden, demog­rafııalyq damý qajettiligi bar aglomerasııalar, aýyldyq eldi mekender jáne damý áleýeti bar qalalarǵa jiberiledi. Bul boıynsha qandastar eldiń kez kelgen aımaǵynda qonystanýǵa múmkindigi bar. Mysaly, Alma­ty aglomerasııasynda – 99, As­tanada – 46, Shymkentte – 113, Aqtóbede – 22, Qaraǵandyda 31 eldi meken kiredi. Al Ult­tyq eko­nomıka mınıstriniń buı­ry­ǵyna sáıkes, qonystanýǵa 18 mo­no­qala usynylǵan. Sondaı-aq qonystaný úshin 42 shaǵyn qala men 6 293 aýyldyq eldi me­ken bar. Tórtinshiden, joǵary oqý oryndarynda oqıtyndar oqý orny ornalasqan jerge qonys­tan­dyrylady. Besinshisi, sura­nys­qa ıe kásibi jáne jaqyn týystary bolmaǵan jaǵdaıda etnostyq qazaqtar memlekettik qoldaý sharalaryn ala otyryp, Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge jiberiledi. Mundaı aımaqtarǵa Aqmola, Aty­raý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pav­lo­dar, Soltústik Qazaqstan oblys­tary jáne Abaı oblysy kiredi. Al soltústik óńirlerge qonys­tanǵan qandastarǵa memleket tarapynan materıaldyq qoldaý sharalary beriledi.

«Qazir materıaldyq kómek belgilengen óńirge kóshý úshin otbasynyń árbir múshesine bir mezgilde 70 AEK mólsherinde nemese 258,4 myń teńge beriledi. Al turǵyn úıdi jaldaýǵa jáne jalǵa alýǵa aı saıyn 20-dan 30 AEK-ke deıin nemese 73,8-110,7 myń teńge aralyǵynda qar­­jy usynylady. Sondaı-aq qan­dastardyń úı-jaı máselesin túbegeıli sheshý maqsatynda byltyrdan bastap turǵyn úı satyp alýǵa 50% mólsherinde, biraq 4,2 mln teńgeden aspaıtyn somada qarjylaı kómek alý quqyǵymen ekonomıkalyq mobıldilik sertıfıkaty engi­zil­di. Byltyr turǵyn úımen qam­tamasyz etý úshin 5,4 mlrd teńgege 1 290 ekonomıkalyq mo­bıldilik sertıfıkaty beril­di. Jalpy, byltyr 8 903 adam nemese 2 558 otbasy eńbek kúshi tapshy óńirlerge qonystandy. Eńbekke qabiletti jastaǵy 4 158 adamnyń 3 079-y turaqty ju­mys ornyna ornalastyrylyp, 164 adam kásipkerlik qyzmetpen aınalysady. Bıznesti bastaý úshin 35 adam grant aldy», deı­di Asqar­bek Ertaev. Sondaı-aq ol bıyl da Úkimet 9 433 adam­dy kóshirý josparlap otyrǵa­nyn jetkizdi. Soltústik óńir­ler­ge kóshti yntalantyrý maqsa­tynda ortaǵa beıimdeý men ın­tegrasııalaýdyń jańa algorıt­mi iske asyrylmaq. Qazir bul algorıtm Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblys­tarynda qanatqaqty rejimde iske qo­syl­ǵan. Oǵan sáıkes, otbasyn, onyń ishinde balalardy qol­daýǵa jan-jaqty kómek usy­ny­lýǵa tıis. Eń mańyzdysy, qyz­met kórsetýdiń josparly merzim­deri sıfrlyq formatta júrse, alǵashqy úsh jyl toqsan saıyn, al kelesi tórtinshi jáne besinshi jyldar jartyjyldyq negizde júzege asyrylady eken. Sondaı-aq Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qostanaı jáne Abaı oblys­tarynda qandastar men qonys aýdarýshylardy aqparattyq, aýdarmalyq, bilim berý jáne basqa da beıimdeý qyzmetterimen qamtamasyz etý úshin beıimdeý jáne ıntegrasııalaý ortalyqtary quryldy. Al byltyr jyl aıaǵynda is­ke qo­sylǵan «eQonaq-Kutty Meken» mo­bıldi qosymshasy et­nostyq qazaqtardyń qandas már­tebesin alýǵa ótinish berý úde­risin jeńildetýge arnalyp otyr. Mınıstrlik tarapynan qosymshanyń qandas márte­be­sin alý kezinde týyndaǵan qıyn­­dyqtaryna baılanysty kúndelikti monıtorıng júr­gizedi. Máselen, qazirdiń ózinde 124 ótinish berýshide osyndaı qıyndyq anyqtalsa, bul boıynsha tekseris júrgizilip, 73 ótinish berýshi qandas mártebesin aldy jáne 11 ótinishi qaralyp jatyr. Komıtet ókiliniń aı­týyn­sha, qalǵan ótinish berý­shilerge de jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip qandas mártebesin alý úshin qajetti konsýl­ta­tıvtik jáne praktıkalyq kómek kórsetilip jatyr. «16 adam qan­das mártebesin alýǵa óti­nish bergen. Sondaı-aq 2 óti­nish berýshi buǵan deıin qan­das mártebesin alyp, merzimin uzart­qan. Sondyqtan olarǵa qan­das mártebesin qaıta alýǵa jár­dem­desý múmkin emes. Aıta ketý kerek, qandastardy qabyl­daý­dyń jańa mehanızmin en­gizgenge deıin elimizge 15 myń qandas kelgen, al jańa júıe­men kelgenderdiń sany 6 200 adamǵa jetti. Onyń 2 927-si sol­­tústik óńirlerge, 7-eýi ag­lo­me­­rasııa aı­maq­taryna qonys­tansa, 3241-i ot­basymen birigý maq­satynda kelgen jáne 25-i jumysqa ornalasý maqsatynda qandas mártebesin aldy», deıdi Asqarbek Ertaev.

Memleket qoldaýynyń arqa­synda búginde tarıhı otanyna oralǵysy keletinderdiń kóbeıip kele jatqany qýantady. Bul oraı­da qandastardyń kóshin jeńil­­detip, atamekende ósip-ónýi­­ne múmkindik jasalǵany durys-aq. О́kinishke qaraı, qan­das márte­be­sin alýdaǵy keı qıyn­dyq Aýǵanstan, Pákistan, Iran, Qytaı­daǵy etnos­tyq qazaq­tar úshin áli ózekti bolyp tur. «Elge el qosylsa – qut» demekshi, taǵ­dyr­­dyń túrli syna­ǵynda tarydaı shashylǵan qandastar qut mekenge oralyp jatsa, nur ústine nur.