Qazirgi tańda árbir ata-ana dúnıege urpaq ákelgennen keıin tálimdi tárbıe berýdi maqsat etedi. Qolynan kelgenshe balasyn baısaldylyqqa úıretip, tabandylyqqa baýlyp, jaqsy nárselerdiń bárin boıyna sińire berse eken deıdi. Ulyn namysyna, qyzyn uıatyna balap, ósken saıyn úmitin aqtar urpaq kórgisi keledi.
Burynǵy babalarymyz «Bilekti birdi jyǵar, bilimdi myńdy jyǵar» dep tegin ósıet aıtpaǵan. Sondaı-aq «bilimdiniń aldy – jaryq, bilimsizdiń aldy – kónsharyq» degeni de bar. Abaı atamyz óziniń 25-qarasózinde: «Balań bala bolsyn deseń – oqyt, mal aıama! Áıtpese, bir ıt qazaq bolyp qalǵan soń, saǵan rahat kórsete me, ózi rahat kóre me, ıa jurtqa rahat kórsete me?» deýinde úlken pálsapalyq uǵym jatyr. Rasynda ilim úırenip, jaqsy men jamandy ajyrata bilmegen balanyń ata-anasyna, áýletine, qoǵamǵa zııannan basqa keltirer paıdasy joq.
Joǵaryda Abaı atamyz aıtyp ótken urpaq tárbıeleý formýlasy jeke adamǵa ǵana emes, tutastaı memleketke, bútindeı qoǵamǵa arnalyp otyr. Din, óner, mádenıet sekildi qoǵamnyń rýhanııaty onyń júregi ispetti desek, rasıonaldy ǵylym-bilim onyń aqyly, al kásipkerlik pen sport «qaıraty» bolmaq. Qoǵam óziniń «júregine», «aqyly» men «qaıratyna» teńdeı kóńil bólýge tıis. Bulardyń bireýi aqsaǵan memlekettiń, qandaı da bir qoǵamnyń «tolyq esti» kemel de, kelisti el bolatyndyǵyn aıtý qıyn.
Sondaı-aq balalarymyz jan-jaqty jetilýi úshin «aqyl, qaırat, júregine» mán berýimiz qajet. Sapaly bilim alý úshin jaqsy mektepte, qajet bolsa, qosymsha sabaq alýyna jaǵdaı jasaı alsaq «aqylyn» jetildirgen bolamyz. Al balanyń ıkemi bar sport túrine shynyqtyrý arqyly «qaıratyn» shyńdaımyz hám ustamdy bolyp ósýine yqpal etken bolamyz. Al rýhanı tárbıe berip, mýzykalyq qabiletterin jetildirý arqyly «júregin» damytqan bolamyz. Sonda balalarymyz jan-jaqty jetilip, Abaı aıtqan «aqyl, qaırat, júregin» birge ustaǵan elden erek tolyq adam bolyp ósedi.
Urpaq tárbıesine qatysty zertteýler jasap, tájirıbelik istermen shuǵyldanǵan otandyq jáne sheteldik ustaz-psıhologterdiń aıtýyna qaraǵanda, tárbıe berýdiń negizgi máıegi – meıirim men súıispenshilikte ekeni aıtylady. Ásirese, balalar úshin meıirim men súıispenshiliktiń orny zor. Mahabbatqa bala árqashan shólirkep turady. Jas bala tek súıispenshilikpen ósip, jetiledi. Bala kimnen meıirim kórse, sol adamdy jaqsy kóredi. Árdaıym sony izdep turady. Ony renjitpeı, meıirim men súıispenshilikten ajyrap qalmaý úshin onyń aıtqandaryn múltiksiz oryndaýǵa tyrysady. Bala ózi jaqsy kórgen kisige eliktegish keledi. Endeshe, súıispenshilik – bala tárbıesindegi negizgi qaǵıda. Iаǵnı qatelik ótkizgen balany jazalaýdan buryn meıirimge toly nasıhattyń áseri mol ekenin eskergenimiz jón. Sebebi bala kóbine jasaǵan qateliginiń parqyn bilmeıdi. Mundaı jaǵdaıda olarǵa ursyp, zekýdiń paıdasynan zııany basym.
Kelesi kezektegi taǵy bir mańyzdy dúnıe – ata-ana balany ne bolsa sodan tyıyp, is-áreketin shekteı berýi. Balanyń qate qylyǵyn tyıǵan kezde, ornyna basqa bir durys baǵyt kórsetý kerek. Olaı bolmaǵanda, bala baıaǵy istegen qatelikterine qaıta oralady nemese qyrsyq minezge beıimdeledi. Mysaly, bala ydys-aıaqpen oınaǵysy keldi delik, dereý ony qolynan julyp alǵannan góri «oınasań, má, mynamen oına» dep oǵan synbaıtyn zat berý kerek. Úıdiń qabyrǵalaryn syzyp oınaǵan balanyń qolyna dereý dápter ıakı qaǵaz ustatyp: «mynany syz», «júgirseń, munda emes, ana jerde júgir», «kórseń, bul fılmdi emes, ana fılmdi kór» degen sekildi balama usynǵan jón.
Keı ata-ana balasynyń ótirik sóıleıtinin aıtyp shaǵymdanyp jatady. Eshbir sózine sene almaıtyn jaǵdaıǵa jetkenin de jasyrmaıdy. Bul jerde ata-ananyń da salǵyrttyǵy men kemshiligi de bar bolar. Sebebi dana Abaı óziniń 10-qarasózinde bylaı deıdi: «Áýeli óz kúnáńdi óziń kótergenińmen turmaı, balańnyń kúnásine taǵy da ortaq bolasyń. Áýeli balańdy óziń aldaısyń: «Áne, ony berem, mine, muny berem» dep. Basynda balańdy aldaǵanyńa bir máz bolasyń. Sońyra balań aldamshy bolsa, kimnen kóresiń?» deıdi. Budan baıqaǵanymyzdaı balamyzdy ótirik aıtýǵa, jalǵan sóıleýge ózimiz úıretedi ekenbiz. Endeshe, balaǵa aıtar sózimizdiń de oılanyp baryp shyqqany abzal. Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, tárbıeli bala – otbasynyń baqyty, bilimdi bala – áýlettiń shyraǵy ekenin este ustaıyq.
