Geologııa ǵylymyndaǵy «Qosym aıyrymy»
Qazaqtan shyqqan alǵashqy ken bilgirleriniń biri, halyq geologi Qosym Pishenbaıuly týraly el aýzynda ańyz kóp. Onyń Ekibastuz kómirin, Maıqaıyńdaǵy altyn kenin, ózge de aımaqtardaǵy ken oryndaryn ashqany týraly keıingi arhıvtik qujattar tolyq rastaıdy. Áıgili jerlesimizdiń geologııa salasyndaǵy eńbegi týraly asyqpaı baıandasaq.
Bıyl Qosym Pishenbaıulynyń týǵanyna 180 jyl tolyp otyr. Halyq geologi Baıanaýyldyń qazirgi Jumat Shanın aýyly aýmaǵynda dúnıege kelgen. Bala shaǵynan taý-tasty kezip, shalǵaı jerlerdi aralaýǵa qumar bolypty. Ol tusta jer barlaýshy, geologııa ǵylymy degendi qazaq túsinbeıdi. Eshqandaı kásibı bilimi joq Qosym jigittik shaqqa deıin salt atpen, túıemen biraz óńirdi sholyp, sol tusta-aq bolashaq ken kózderiniń birazyn zerdesine túıip úlgergen. Osy bir elden erek qasıetin aýyldastary jaqtyrmaı, «Kezbe Qosym» dep atap ketken desedi. Ol HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq jerindegi 20-dan astam ken ornyn alǵash ashqan qazaq. Onyń ishinde «Ekibastuz», «Aleksandrovka», «Berikqara», «Qazanaýyz», «Maıkóbe», «Maıqaıyń», «Josaly», «Kóktas», «Jeltaý», «Jartas», «Úshqatyn», «Naızatas», «Úshqara», «Qaraqura», «Shóptikól», «Altyndy» sııaqty ken oryndary bar.
Ken barlaýshy týraly keńes ókimetinen góri arǵy patsha zamanyndaǵy derekter mol kezdesedi. «Qosym aıyrymy» degen geologııalyq belgi sol kezeńde ken izdeýmen aınalysqan ónerkásipshiler úshin úlken jańalyq bolǵan. Al Ekibastuz kómiri men Maıqaıyńdaǵy baı altyn qoryn izdep tabýy tarıhı turǵydan úlken oqıǵalar ekeni sózsiz. Ol jaıynda qalamger Qalmuqan Isabaev, Ertis-Baıan óńiriniń belgili ólketanýshylary, sonyń ishinde Dmıtrıı Bagaev pen Aleksandr Cherkashın mol estelikter jazyp ketti.
«Altyn ónerkásibi jáne taý-ken isi jarshysynyń» 1900 jylǵy №10 sanynda Ekibastuzdaǵy kómir orny týraly bylaısha baıandalady:
«Derov (Artemıı Ivanovıch Derov, kerekýlik kópes) isker adam retinde kómir óndirýdiń mańyzdylyǵyn jáne bul istiń tabysty ekenin túsindi (ol ýaqytta Batys-Sibir temirjolyn salý máselesi sheshilip jatqan, al kómir eń negizgi problema edi) jáne 90-jyldardyń basynda ol kómirdiń senimdi jerlerin izdeýge belsene kiristi, aqyry mundaı jerdiń biri Ekibastuz alabynda 1893 jyly ashyldy. Bul ken ornyn ashý qurmeti jergilikti qazaq Qosymǵa tıesili. 1895 jyly Qosym aıyrymy (Qosymnyń talaby boıynsha ol jer Qosym alaby dep ataldy) iske berilgende áýeli betki topyraǵy alynyp, ken qazýshylar kómirge jetti. Odan soń 5-shi jáne 6-sajynda ońtústik-batysqa jáne soltústik-shyǵysqa qaraı birlik vektorlary belgilendi, bul jerde nazar aýdarýǵa turarlyqtaı kómir qabattary tabylǵan edi...».
Taǵy birneshe arhıvtik qujatty keltireıik. Artemıı Derov Qosymdy jer ólsheýshi etip qyzmetke alyp, ken barlaýshy Ekibastuzdyń kómirin taýyp oralǵanda ony 40 rýblmen marapattaıdy. Ári Qosymǵa kúnine bir sólkebaıdan taǵaıyndaǵan. Derov mol kómir qoryn ıgerýge óziniń qarjylyq áleýeti jetpeıtinin túsine otyryp, Kıevtegi iri qant óndirýshi Lazar Brodskııden qarjylaı kómek suraǵan.
Pavlodardaǵy ólketaný mýzeıinde onyń negizin salýshy, tanymal fotograf Dmıtrıı Polıkarpovıch Bagaevtyń esteligi saqtaýly. Ol bylaı dep baıandaıdy: «Men Qosymdy bilýshi edim, asyryp aıtqanym emes, ekeýmiz jaqsy dos boldyq. 1899 jyly men Pavlodardaǵy Derovtyń keńsesine jumysqa turdym, ol tusta Qosym kópestiń qol astynda qyzmette júrgen kezi. Onyń mindeti – ıen dalany aralap, kómir, mys, temir ken oryndaryn izdep tabý jáne ony Derovtyń paıdasyna jazý. Ol ýaqytta taý-ken basqarmasynyń zańdary boıynsha ýchaskeni bekitý úshin akti jasaý qajet edi, oǵan ken barlaýshy anyqtaǵan qazba keniniń túrin, jer bederiniń sıpattamasyn kórsetý jáne zattaı dáleldeme qaldyrý qajet boldy. Men Qosymǵa qatysty jaıttardy, sonyń ishinde Ekibastuz kómirin ashýǵa qatysty jaǵdaılardy talaı márte estidim.
Birde A.Derov L.Brodskııden hat aldy. Ol bylaı dep jazady: «Artem, Sibir temirjolynyń qurylysy bastalyp jatyr. Parovozdarǵa kómir kerek... Qazaq dalasy baı, qaıda qazsań da, altyn. Siz joly bolǵysh adamsyz, paıdaly kásipten qol úzbeńiz... Aqshadan qysylyp jatsańyz, Lazardiń kómektesetinin bilińiz», dep jazylǵan».
Derov Peterborǵa baryp, munda mıllıoner baılarmen, mártebeli knıazdiń áıeli Steblın-Kamenskaıamen jáne áıgili áýlıe Ivan Krondstaskıımen baılanys ornatty. Olardyń kómegimen «Voskresensk taý-ken-ónerkásip qoǵamy» dep atalatyn aksıonerlik qoǵamdyq qurylady. Alaıda kómir qazý sharýasyn biliksiz mamandar júrgizgeni sebepti, birlestik keıin kúırep tynady.
Ekibastuz kómirin ashý qurmeti shynynda Q.Pishenbaıulyna tıesili ekenin verhotýrlyq kópes Aleksandr Benardakıdiń myna bir habarlamasy-aq dáleldep beredi: «Otpravılsıa v 12 dnıa ııýnıa je mesıasa po Baıanaýlskomý okrýgý s partıeı ız 5 chelovek kırgız mestnyh ı cherez den prıbyl na mesto nazyvaemoe Qarabıdaık, gde ot solenogo ozera Ekıbaztýz prımerno v 500 sajen na ıýg. Zalojıl shýrf shırıny ı glýbıny 3 arshına, ı vstretıl kamennyı ýgol. Partııý sostavılı mestnye kırgızy: Hosým Pshenbaev, Salgara Baımıkanov, Jantele Mambetov, Koıshıkara Naýrýzov, ı Nogaıbaı Orazov. Zaıavlıaıa Karabıdaıkskýıý kop kamennogo ýglıa proshý vnestı etý zaıavký v knıgý». Sońynda «О́nerkásipshi Benardakı, 1867 jylǵy 21 maýsym» dep qolyn qoıǵan. Benardakı bul jerde kómirdiń alǵash tabylýy 1893 jyl emes, 1867 jyl dep kórsetip tur. Sondyqtan Ekibastuz kómir alabynyń ashylýyn osy ótinim boıynsha 1867 jylǵa teligen durys bolar.
Týma talant geolog Qosym Pishenbaıulynyń esimi keıingi ǵylymı ádebıette de umytylǵan joq: «Qazaqstandaǵy tóńkeriske deıingi tústi metallýrgııa jáne taý-ken isi» – Voskresensk temirjol zaýytynyń jazbasynda mynadaı joldar kezdesedi: «Voskresensk zaýyty 1900 jyldyń 17 sáýirinde iske kiristi. Ol halyq ańyzy boıynsha kóshpelilerden shyqqan mal baǵýshy Qosym Ishenbaev ashqan (bul jerde teginde qate jiberilgen) Ekibastuzdyń kómirimen jumys istedi».
Baıanaýyldyq ólketanýshy Aleksandr Cherkashınniń bıyl jaryq kórgen «Qosymnyń taǵdyry» kitabynda ken izdeýshiniń Shaqpaq ken ornynda qazaq jumysshylarynyń basyn qurap, alǵashqy artel uıymdastyrǵany týraly da jazǵan. Dala qazaqtary sol jerde alǵash «qara tastyń» otqa janatynyn kórgen. Artel kóp uzamaı tarap ketse de, bul áńgime áli kúnge deıin el arasynda aıtylyp júr.
Al Maıqaıyńdaǵy altyn ken oryndarynyń ashylýy – Qosymnyń eń iri eńbegi ári sońǵysy bolsa kerek.
Ataqty geolog ǵalym Qalken Jáminov óz jazbasynda Qosym kedeı otbasynan shyqqandyqtan kóp nársege qol jetkize almaǵanyn baıandaıdy. «Aǵylshyn baılary bizdiń jerimizge aıaq túsirgende olarǵa jol kórsetýshi boldy. Kópke belgili ken oryndary: Ekibastuz, Maıkóbe, Josaly, Naızatas, Jýantóbe, Maıqaıyń, Aleksandrovka, Shóptikól jáne ózge de kóptegen kendi oryndary Qosymmen tikeleı baılanysty. Ol kenniń ornalasqan jerin shópke, tasqa jáne jergilikti jer bederiniń geografııalyq qurylymyna, jeldiń áserinen jer betinde paıda bolǵan «dálizderge» qaraı otyryp ońaı tabatyn. Qosym Baıanaýyldaǵy Maqash aýylyna at basyn jıi buryp turǵan. Birde álgi aýyldaǵylar óz jerlerinen Qosymnyń baǵaly ken jynysyn anyqtaǵanyn biledi de, baı aqsaqaldar oǵan at mingizip, shapan jaýyp, aldyna mal salyp beredi. Halyq ónerkásipshiler kelip, olardy jerlerinen qýyp shyǵady dep úreılense kerek. Esesine Qosym álgi jerdi belgilemeýi kerek bolady. Osyǵan uqsas oqıǵa Qyzyltaý óńirin jaılap otyrǵan halyq arasynda da bolǵan. Úrpek aýylynan Jeltaý asýyna qaraı oıysatyn jerde tas bar, onda Qosymnyń ótinishimen mynadaı belgiler túsirilgen: «3 V V M 3 262Ý – 1907 ZINZ», dep jazady ǵalym.
Halyq geologinen urpaq qalǵan ba?
Endi Qosymnyń urpaqtary men ómiri jóninde birer sóz aıtsaq. Keıbireýler 32-niń ashtyǵynda onyń barlyq otbasy qyrylyp qaldy dep oılaıdy. Joq, shyndyǵynda odan Ábish, Muqysh deıtin eki ul qalǵan. Ábishten Qaısha, Qatyken, Hadısha atty qyz bala týǵan. Hadıshanyń qyzy Rymtaı kishkene shaǵynda naǵashy atasy Ábishtiń qolynda ósken. Rymtaıdan Gaýhar, Gúlnár degen eki qyz taraıdy. О́kinishke qaraı, Qosymnan erkek kindik urpaq qalmaǵan. Deıturǵanmen, onyń atalas týysy Amantaı Esimbaev búginde kózi tiri, shejireli qarttardyń biri. Amantaı aǵa – Qosymnyń inisi Esimbaıdyń urpaǵy, Pishenbaı áýletinen qalǵan jalǵyz er-azamat.
Ekibastuz shaharynda turatyn aqsaqalmen jolyǵyp, kóp jaıttyń anyq-qanyǵyn durystap alǵandy jón sanadyq.
– Qosymdy kórgen, onymen bir shańyraq astynda kúneltip, talaı qıyndyqty birge bólisken azamattarmen dastarqandas boldym. Sonyń biri – Baıanaýyldyń Jumat Shanın aýylynda turǵan marqum Ábdirahman aqsaqal edi. 1970 jyldardyń aıaǵynda Iýjnyı (qazirgi Jumat Shanın) keńsharyna zootehnık bolyp barǵanda, Ábekeń kóp jaıtty aqtarǵan edi. «Qaraǵym, men ólsem moınymda qaryz bolyp qalady. Qosekeń 88 jasqa kelip qaıtty. Úsh adam óz qolymyzben jerledik, onyń biri men edim. Saǵan jerlengen jerin nusqap keteıin» dep, meni Maqash qystaýyna alyp baryp, sol jerdegi kóp zırattyń arasynan Qosymnyń qabirin kórsetip ketti. Keıin basyna eskertkish tas ornatyp, aınalasyn qorshadyq, – dep bastady áńgimesin Amantaı aqsaqal.
Ábdirahman óle-ólgenshe Qosymnyń arýaǵyna rıza bolyp ketken. Sebebi 1932 jyldyń ashtyǵynda Maqash qystaýyn panalap otyrǵan 5-6 otbasynyń aman qalýyna Qosym tikeleı sebepker bolǵan eken. Sonyń arasynda Ábdirahmannyń otbasy da bar. Sol jyly jazda-aq jer tanyǵysh Qosekeń «bıyl jut bolǵaly tur, erterek qamdanaıyq» dep ózi jaqsy biletin er-azamattardy tize biriktirýge shaqyrady. Elde asyra silteýdiń qyzyp, jurtshylyqtyń maly tartyp alynyp jatqan kez. Osy jazda-aq saı-salaǵa bosyp júrgen ash-aryqtar tolyp ketedi. Ash adam jyrtqysh adamnan da qaýipti. Qosymnyń jón silteýimen jańaǵy 5-6 otbasy bir úıge kelip qonystanady. Úıde adam qarasy kóp bolsa, jalǵyz-jarym jan azyq izdep kelýge júregi daýalamaıtyny aıqyn.
«Qosekeń qolda qalǵan barlyq mal-múlik, teri-tersekti Qoıandy jármeńkesine aıdatyp, bıdaı, shaı, qant sekildi qat azyqtarǵa aıyrbastatady. Atpen alyp kelgende bıdaı 6 qap shyqqan eken. Atamyz: «Bul bıdaı bizdiń áýletterimizdiń saqtalyp qalýyna birden-bir sebepker bolady. Osyny kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek» dep, álgi jerde úsh bólmeli úıdiń jal peshin buzǵyzyp, ortasynan qýys qaldyryp, barlyq dándi sol jerge tógip, qalatyp tastaıdy. Áıgili 32-niń qysynda bul úıdegi barlyq jan osy bıdaıdy kúnine qýyryp jep, jan saqtaǵan eken. Olardyń arasynda qos uly – Ábish pen Muqysh bar. Mine, bul da – Qosymnyń bir erligi edi», dep jalǵaı tústi áńgimesin Amantaı Aqyshuly.
О́kinishke qaraı, sol qysta qart ken barlaýshy kóz jumady. Ashtyqtan emes, aýrýdan. Bul Maıqaıyńnan aǵylshyndardyń barlyq óndiristi tastap, údere ketip jatqan kezi. Alǵashqy qar túskende aǵylshyndar qos at jekken shanalarymen kóshe bastaıdy. Sonda atamyz: «Shirkin, bul shanalardyń ishi altynǵa toly, bireýin qolǵa túsirsek, arman ne!» degen eken. Sóıtse, álgi shanalardyń tabanyndaǵy aǵashtardyń ishi oıylyp, túıir altynǵa toltyrylǵan eken. Syrt kózge baıqalmaıtyn aǵylshyndardyń qýlyǵyn Qosekeń burynnan bilgen ǵoı. Atamyz kúzdiń qara sýyǵynda túıesine minip, aǵylshyndardy torýyldap ketedi. Alaıda joly bolmaı, qarýly áskerden seskenip, shanany qolǵa túsire almaı qaıtady. Uzaq jol júrip sharshap kelgen, onyń ústine júdegen qarııanyń jasy da syr bere bastaǵan ýaqyt. Tósek tartyp qalǵan. Sol qysta o dúnıelik bolady. «Sonda bir úıde qonystanǵan Ábdirahman, Jámin jáne taǵy bir (atyn umyttym) azamat úsheýlep Maqashtaǵy zıratqa ákep jerlep, ústine eski úılerdiń birinen qalǵan esikti japqan eken. Topyraqtyń toń bolyp qalǵany sonshalyq, súımen batpaı, eski zırattyń qabyrǵasyn qulatyp, qabirdi sonyń astynan qazdyq dep otyratyn Ábekeń», dep eske aldy Amantaı aǵa.
Ekibastuzdaǵy «Otarqa» gazetiniń redaktory, aqyn Janargúl Qadyrova mynadaı bir qyzyq málimettiń shetin shyǵardy. Aıtýynsha, ájesi Bıǵaısha – Esimbaıdyń qyzy. «Ájem burynyraqta: «Álgi Qosymnyń terip júrgen tastarynan birdeńe shyqqan kórinedi» dep aıtyp júredi eken, oǵan kezinde mán bergen eshkim bolmapty. Ájem maǵan únemi túlki tymaq tigip beretini este. Taǵy bir qyzyǵy, Pishenbaı naǵashy atamyz Qonaqbaı qaıtys bolǵanda onyń jesirin áıel qylyp alady. Biraq onyń balalaryn óz teginde qaldyrypty. Otandyq estrada juldyzy Merýert Túsipbaevanyń atalary Pishenbaıdyń qolynda ósken. Eger tegin ózgertkende Merýert apamyz qazir Pishenbaeva bolyp júrer edi», dep qosty tanymal jýrnalıst.
Kenishke esimi laıyqty!
Budan bes jyl buryn Qosym Pishenbaıulynyń basyna Mańǵystaýdyń ulý tasynan kesene turǵyzyldy. Nysanǵa «Bogatyr Kómir» JShS 5 mln teńgege jýyq qarjy bólgizgen. Bul qurylystyń júzege asýyna negiz bolǵandardyń biri – baıanaýyldyq kásipker azamat, marqum Oral Sartaev edi. Týǵan jerindegi bas kóterer juraǵattary da qarap qalmaı, Ánet baba qystaýyn jaılap otyrǵan Qosymmen atalas Sútjan, Sátjan, Sáken, Soltan esimdi aǵaıyndylar qurylysshylardyń as-sýyna, materıaldardy tasyp-jetkizýge qolushyn berip, saýapty isti birge atqarysqan.
Baıanaýyl men Ekibastuz óńiriniń jurty bıyl halyq geologiniń 180 jyldyǵyn atap ótýdi oıǵa alyp otyr. Osy oraıda tulǵanyń mereıtoıy oblys kóleminde laıyqty atap ótilýin ári ony oblys bıligi óz nazaryna alǵanyn qalaımyz. Ekibastuz sekildi alyp óndiristik aýmaqtyń negizin salyp bergen kentanýshynyń qaı eńbegi bolsyn ataýǵa turarlyq. Kezinde ǵulama Qanysh Sátbaev «dala akademıgi» dep ataǵan Qosym Pishenbaıulynyń esimi búginde laıyqty baǵalanbaı otyrǵany ókinishti. Tutastaı qazaq eliniń damýyna ólsheýsiz eńbek sińirgen áıgili kentanýshynyń atynda búginde Ekibastuz qalasynda bir kóshe men kolledj bar. Osydan birer jyl buryn Ekibastuzdyń zııaly qaýymy kenshiniń esimin «Bogatyr Kómir» seriktestigine berý týraly usynys jasaǵaly otyr dep estigenbiz. Alaıda bastamanyń sońy sıyrquıymshyqtanyp qalǵan tárizdi. Bizdińshe, bul usynys qaıtadan jańǵyrýǵa tıis.
Maqalamyzdy «Qanysh aǵa osyndaı edi» kitabynda jazylǵan myna bir úzindimen aıaqtaýdy jón kórdik.
«Oblys basshylary Qanysh aǵaıǵa qonaqasyn Ertis ústinde katerde berdi. Qaıtarda Ekibastuzǵa soqtyq.
– Myna razrezdi qalaı atap júrsizder? – dedi aǵaı jergilikti basshylardan.
– «Bogatyr» dep ataýdy uıǵardyq.
– Pishenbaıuly Qosym degendi estýleriń bar ma?
– Ondaı adam bizde istemeıdi, – dedi bireýi.
Qanysh aǵaı kúlip jiberdi.
– Ol qazir dúnıede joq adam. Ekibastuz kómirin tapqan sol. Qujattaryn izdestirip taýyp, myna razrezdi sonyń atyna qoıǵandaryń durys bolar edi».
Pavlodar oblysy,
Ekibastuz qalasy
