Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Túrkistandyq qos oǵlan túıisken jol
Turardyń ákesi Rysqul Jylqyaıdaruly 1904 jyly halyqqa tizesi batqan bolysty óltirgeni úshin abaqtyǵa qamaldy da, kek qaıtarýǵa tyrysatyndardyń qastandyǵynan saqtanyp, balasyn túrmege aldyrtty. Turar «túrme balasy» atanyp, sonda túrli jumys istedi, oryssha úırendi.
Ákesi sot úkimimen on jylǵa Sahalınge aıdalǵan soń, ony Merkidegi aǵaıyndary alyp ketti. Onda Turar orys-týzem mektebinde oqydy. 1914 jyly Pishpek (Bishkek) aýylsharýashylyq mektebin bitirip, Samara aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túspekke talpyndy. Alaıda shyqqan tegine baılanysty qabyldanbady. 1915 jyly Tashkentke attanyp, muǵalimder ınstıtýtyna tústi. Kúnkóris úshin sondaǵy baý-baqsha sharýashylyǵynda jumys istedi. Sol shaqta, 1916 jyly, patshanyń 25 maýsym pármeni sebep bolyp, Dala jáne Túrkistan ýálaıattaryn ot-jalynǵa oraǵan ult-azattyq kóterilis burq ete túsken-di. Bul jıyrmadan endi asqan jas Turardyń ǵumyryna kúrt ózgeris engizgen, budan bylaı ony revolıýsııalyq kúres jolyna birjolata salyp jibergen oqıǵa bolatyn. Ol oqýyn tastap, Áýlıeata úıezinde qarsylyq qozǵalysyn uıymdastyrýshylar qatarynda turdy, kóterilisshilerge saıası baǵdar berdi. Tutqynǵa tústi. 1917 jylǵy Aqpan revolıýsııasynan keıin Merkige kelip, «Qazaq jastarynyń revolıýsııalyq odaǵyn» qurdy. Jol-jobasy, aıqyn maqsaty belgilengen, kóptegen azamattyń shyńdalý mektebi bolǵan osy uıymdy basqaryp júrip, Áýlıeata úıezdik keńesinde qyzmet atqardy. 1917 jyly qyrkúıekte bolshevıkter partııasyna qabyldandy. Qazan tóńkerisinen keıin Turar Áýlıeata úıezdik depýtattar keńesi (sovdep) atqarý komıtetiniń áýeli tóraǵa orynbasary, keıin tóraǵasy boldy.
Al Sultanbek eńbek jolyn Túrkistan qalasynda orys-týzem mektebinde oqı júrip, etikshiniń kómekshiliginen, al saıası qyzmetin Tashkenttegi Túrkistan muǵalimder semınarııasynda oqyp júrgeninde, ólkedegi ozyq oıly azamattardyń «Keńes» atty astyrtyn uıymy jumysyna belsene qatysýdan bastaǵan. Semınarııany bitirgen soń, ózine ustaz tutqan Qońyrqoja Qojyqovpen birge Ándijan orys-týzem mektebinde sabaq berdi. Patsha taqtan qulaǵannan keıin otarlaýshy oıaý jurt túgili, uıqydaǵy jergilikti halyq arasynda da aıryqsha serpinmen jandana, tez óris alǵan saıası ómirge belsene aralasty. Tashkenttegi túrli baǵdardaǵy uıymdardyń jınalystaryna qatysyp, óz baǵytyn aıqyndaýǵa tyrysty.
Qaladaǵy jastar birlestigi atynan is júzinde jabylyp turǵan «Alash» gazeti basshylyǵymen kelissóz júrgizip, jańa turpatty «Birlik týy» gazetin ashýdyń naqty isterimen shuǵyldandy. 1917 jyldyń jazynda tıisti ókilettilikpen, Orynbordaǵy qazaq muǵalimderiniń jınalysyna, odan I jalpyqazaq quryltaıyna qatysyp qaıtty. Kúzge qaraı Tashkentte ólkelik qazaq jáne orys komıtetteri birlesip, ortaq uıym qurdy. Depýtattar keńesi dep ataldy. Onyń atqarý komıtetiniń tóraǵasy – Tashkenttegi ólke musylmandary ortalyǵynyń basshysy Mustafa Shoqaev, músheleriniń biri – Áýlıeatadan kelgen kúresker Turar Rysqulov, hatshysy – «Birlik týy» gazetiniń qyzmetkeri Sultanbek Qojanov boldy.
Turar men Sultanbektiń saıası kúres jolyndaǵy alǵashqy kezdesýi osy uıymdy qurǵan jınalys bolýǵa kerek. Qym-qýyt, qarbalasty saıası oqıǵalar Mustafanyń «Birlik týy» redaksııasynyń jumysyn qosa júrgizýine ýaqyt qaldyrmaǵandyqtan, gazetti serikterimen Sultanbek basqardy. Ol gazet shyǵara júrip, qoǵam isinen qol úzbeı, Qoqanda 1917 jylǵy 28 qarashada Túrkistan avtonomııasyn jarııalaǵan áıgili Tótenshe IV musylman sezin daıyndaýǵa atsalysty. Túrkistan qalasynda 1918 jyldyń basynda ótken Syrdarııa oblysy qazaqtarynyń sezinde Sultanbek ólkedegi qazaq aýmaǵynyń Alash avtonomııasyna qosylýy qajettigin qoldap sóıledi. О́lke avtonomııasynyń Qoqandaǵy úkimeti tashkenttik keńes bıliginiń ortalyqtan aldyrtqan jáne jergilikti armııan-dashnaktardy jumyldyrǵan qarýly kúshimen qulatylyp, qala qanǵa bóktirilgen soń, elge qyzmet etýdiń jalǵyz joly keńes bıligin moıyndaý bolmaǵyn uqty.
Túrkistan sovettik avtonomııasynda
Keńes ókimeti Tashkentte bılikti qolǵa alǵan kezden Túrkistan ólkesinde asharshylyq beleń alǵan. Qurǵaqshylyq saldarynan bolǵan jutqa tashkenttik bolshevıkter qoldan jasaǵan jut qosarlandy. Tashkenttegi jumysshy jáne soldat depýtattary keńesiniń kósemderi kóshpelilerdiń jylqysyn, usaq tuıaǵyn tartyp alyp, olardy marksızm turǵysynan bolashaǵy joq degen jeleýmen tirshilik kózinsiz qaldyrǵan da, as-sýmen tek qyzyl áskerlerdi jabdyqtaý uranyn kótergen-di.
Sonda, áleýmettik silkinis týǵyzýshy bıliktiń tarapynan kómek kórmeı azyq-túlikten taryqqan halyq ólkedegi bas qalaǵa jetip jyǵylyp, Tashkent kóshelerinde sulap jatqanda, Sultanbek áýeli gazet redaksııasy atynan tamaqtandyrý beketin qurdy, odan elge shyǵyp, jer-jerdegi ashyqqandarǵa járdem berýdi uıymdastyrýmen túbegeıli shuǵyldandy. Túrkistan, Sozaq, Jańaqorǵan, Qyzylqum, Shıeli óńirlerinde ashyqqan adamdardy tamaqtandyratyn arnaıy oryndar ashýdy uıymdastyrdy. Sondaı-aq Túrkistan úıezinde oqý isimen aınalysty. 1918 jyldyń kúzinde Tashkentte áýeli muǵalimdik kýrs retinde ashylǵan qazaq pedagogıka ýchılıshesine oqytýshylyqqa shaqyryldy. Turar basqaryp turǵan О́lkelik musylmandar bıýrosy jumysyna qatysty. Muǵalimderdi qaıta daıarlaý kýrsynda, odan sol kýrstar negizinde ashylǵan Qazaq pedagogıka ýchılıshesinde oqytýshy, pedagogıkalyq keńestiń hatshysy boldy.
Uıymdastyrýshylyq qabileti zor, bilimdi, jalyndy jas Turar Rysqulov Áýlıeatadaǵy qyzmetterimen kózge túsip, osy shaqta Túrkrespýblıkanyń kórnekti qaıratkerleriniń birine aınalǵan. Túrkistan Sovetteri Atqarý Komıtetiniń músheligine saılanyp, Densaýlyq saqtaý jónindegi halyq komıssary qyzmetine taǵaıyndaldy. Sosyn ashtyqpen kúresý úshin qurylǵan Tótenshe ortalyq komıssııanyń tóraǵasy, odan keıin Ferǵana oblysyndaǵy basmashylyqpen kúresý jónindegi tótenshe komıssııanyń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. О́lkelik partııa komıteti prezıdıýmynyń múshesi boldy ári RK(b)P-nyń ólkedegi Musylman bıýrosyn basqardy. 1919 jyldyń kúzinde Túrkatkom tóraǵasynyń áýeli orynbasary, odan tóraǵasy laýazymyna saılandy.
Bedeldi saıası kúresker retinde tanylǵan T.Rysqulov 1920 jyl basynda ǵalamat sheshimge qol jetkizdi. О́lkede Túrki respýblıkasyn jarııa etip, Túrki halyqtarynyń biryńǵaı kompartııasyn qurý týraly usynysy musylman partııa uıymdarynyń III konferensııasynda da, Túrkistan Kompartııasynyń ólkelik V konferensııasynda da qoldaý tapty. Ortalyqtyń jarııa ustanymdaryna saı bolǵandyqtan áýelde qarsylyq bildire almasa da, artynsha Máskeýmen aqyldasa otyryp, Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıteti men Ortalyq partııa komıtetiniń Túrkistan isteri jónindegi Komıssııasy (Túrkkomıssııa) ony túzetti. Sonda Turar ólkede is júzinde ulttyq qurylymdy tapap dara bılik júrgizip otyrǵan Túrkistan komıssııasyn ólkeden áketý týraly talap qoıdy, 1920 jylǵy maıda Máskeýge Túrkrespýblıka delegasııasyn bastap baryp, Halkomkeńes tóraǵasy V.Lenınniń qabyldaýynda boldy.
Túrkkomıssııanyń «1920 jylǵy shildeniń 15-nen 31-ne deıingi ınformasııalyq aqpary» delingen qujatta Rysqulovtyń Máskeý sapary jaıyndaǵy baıandamasy ólkelik komıtette tyńdalǵany, Túrkkomıssııa músheleriniń júzege asyrylýǵa tıis óz sharttaryn aıtqany, sonda Túrkatkom tóraǵasy Rysqulov, sovnarkom (halkomkeńes) tóraǵasy Lıýbımov, kraıkom (ólkekom) tóraǵasy Tursynhodjaev bastaǵan segiz jaýapty qyzmetkerdiń óz laýazymdarynan bas tartatynyn málimdegeni týraly habar bar. Túrkkomıssııa Túrkistan Kompartııasynyń Ýaqytsha Ortalyq Komıtetin qurǵan. «О́lkelik komıtetti aýystyrý biz oılaǵannan edáýir ońaı ótti, shamasy budan bylaı da eleýli qıyndyq týǵyza qoımas, delingen atalǵan aqparda. – Ketip bara jatqan joldastar (Rysqulov, Tursynhodjaev jáne basqalar) bizben joldastyq qarym-qatynastaryn saqtap qaldy, ras, bizge eptep qyr kórsetip, bizdiń qyzmetimizden ózderine yńǵaıly jeleý bolarlyqtaı otarshyldyq sátterdi taýyp alýǵa tyrysqanmen, olardyń ábden shatysqany seziledi, op-ońaı kete salýlary da qateleskendikterin túsingenin kýálandyryp tur».
Osy shaqta, 1920 jylǵy shildede, doǵarysqa ketkenderdiń ornyna Túrkkomıssııa birqatar qyzmetker qatarynda jergilikti revolıýsııashyl azamattardyń jańa tolqynyn, jańashyl kommýnıster retinde Sultanbek Qojanov pen Názir Tórequlovty respýblıkalyq dárejedegi basshylyq qyzmetke kóterdi. Sultanbek 1920 jyly Syrdarııa oblystyq revolıýsııalyq komıtet tóraǵasy laýazymymen keńes jumysyna jiberilgen-tin. Sol jyldyń kókteminde ólkege «Qyzyl Kúnshyǵys» úgit poıyzyn bastap kelgen, uzamaı Ortalyq Komıtettiń Túrkistan bıýrosyn basqarǵan, Túrkistandaǵy otarlyq revolıýsııa jaıynan shynshyl pýblısıstıkalyq zertteý jazǵan bolshevık Georgıı Safarovpen pikiri jarasyp, sol kóktemde kommýnıstik partııanyń qataryna ótken-di.
Túrkkomıssııa músheleri M.Frýnze, V.Kýıbyshev, Sh.Elıava jáne basqa da qaıratkerler Turar Rysqulovty «asa iri tulǵa, qajymas kommýnıst» dep atap, Ortalyq Komıtetke ony óte joǵary baǵalaǵan minezdeme hattar jazdy. 1920 jylǵy qyrkúıekte Rysqulov Komıntern Atqarý Komıtetiniń uıymdastyrýymen Shyǵys halyqtarynyń Bakýde ótkizilgen I sezine qatysty. Ol sezde ult máselesi jáne Sovettik Túrkistanǵa kórshi jatqan elderdegi ult-azattyq qozǵalys máseleleri jóninde úlken baıandama jasady. Sezde arnaıy qurylǵan Shyǵystaǵy is-áreket jáne nasıhat júrgizý keńesiniń músheligine saılandy. Sol jyly kúzde ol Ult isteri jónindegi halyq komıssarıatyna qyzmetke shaqyrylyp, alǵashqy birneshe aı boıy Narkomnastyń (Ult isteri jónindegi halyq komıssarıatynyń) Ázerbaıjan respýblıkasyndaǵy ókili bolyp istedi. RK(b)P X sezine Ázerbaıjan partııa uıymynan delegat bolyp qatysty. 1921 jyly Narkomnas alqasynyń múshesi, odan narkomnyń (halyq komıssarynyń) orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Sosyn 1922 jyldyń kúzinde qaıtadan Túrkrespýblıkaǵa oraldy.
Bul kezde Tashkentte Sultanbek Qojanov Túrkistan Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolatyn. Respýblıka Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy qyzmetine Turar Rysqulov bekip kelgen bette ekeýi birden ult múddesi jolynda til tabysyp, qyzmet atqaratynyn tanytty. Sol shaqta Qazaq Respýblıkasynda qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń jurt moıyndaǵan kósemi Álıhan Bókeıhandy senimsiz adam sanatynda túrmege jaýyp tastaǵan. Osy oqıǵaǵa oraı Tashkentten Máskeýge Ult isteri jónindegi halyq komıssary Stalınge Túrkistan Respýblıkasynyń aıtýly qos qaıratkeri mynandaı jedelhat saldy: «Kırrespýblıka (Qazrespýblıka) ókimetiniń jarlyǵymen 14 qazanda Qarqaralyda Álıhan Bókeıhan tutqynǵa alyndy. Alashordashylarǵa amnıstııa jarııalaǵan dekretti eske ala otyryp, Sovettiń jergilikti qazaq halqy buqarasymen baılanysynyń álsizdigin jáne Kırgızııa (Qazaqııa) Sovetteriniń sońǵy sezi jumysynyń nátıjesinde ornaǵan ahýaldy, sondaı-aq bul oqıǵanyń qazaq halqy buqarasyna qolaısyz áser etýi yqtımaldyǵyn eskere kele, sizden osy iske aralasýyńyzdy ótiný qajet dep esepteımiz, negizi joq bolǵan jaǵdaıda Bókeıhanov abaqtydan shapshań bosatylsyn. TúrkOAK tóraǵasynyń orynbasary Qojanov, TúrkHKK tóraǵasy Rysqulov». Sultanbek pen Turardyń osy ótinish-málimdemesiniń oń nátıjesi sol, uzamaı Álıhan Nurmuhameduly túrmeden shyǵarylyp, Máskeýge jiberildi, onda Stalınniń qamqorlyǵymen oǵan páter berilip, Názir Tórequlov basqaratyn Shyǵys halyqtary baspasyna qyzmetke ornalastyryldy...
Sultanbek pen Turar Túrkrespýblıka basshylyǵynda ózara túsinistikpen qyzmet atqardy. Turar basqaratyn Halkomkeńes usynǵan baǵdarlamalyq sıpattaǵy usynystardyń bárin quramynda Sultanbek bar, Túrkatkom tóralqasy árdaıym qoldap, qabyldap otyrdy.
Biraq 1924 jylǵy qańtarda bolǵan Túrkistan sovetteriniń kezekti sezinde Turar Rysqulov Ortalyq atkom músheligine saılanbaı, Halkomkeńes tóraǵalyǵynan túsip qaldy. Bul oqıǵanyń jaı-japsaryn Turar 1924 jylǵy 16 qańtarda BK(b)P Ortalyq Komıteti Orta Azııa bıýrosynyń (Sredazbıýro) hatshysy Iа.Rýdzýtakqa bergen hatynda jazǵan. Ol «ózgerister RK(b)P Ortalyq Komıtetiniń nusqaýy boıynsha jasalyp otyr» degen oıdy óziniń áriptesi, «Túrkistan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń jaýapty hatshysy Svetlov joldastyń» ózara áńgimede syr etip ashqanyna qaramastan, óziniń jaýapty qyzmetke saılanbaı qalýynyń negizgi sebebin jergilikti qaıratkerler arasyndaǵy mansaptyq taıtalas saldarynan kóretinin baıan qylady.
Osy jaıtty tereńdete túsindirgen, óziniń qurdasy, úzeńgilesi Sultanbek Qojanovty saıası qarsy top adamy etip kórsetken hattaryn 1924 jylǵy sáýirde Bas hatshy Stalınge arnaıy joldady.
Qos oǵlan qyzmetiniń tamyrlastyǵy
Alaıda Turardyń Túrkistannan áketilýiniń shyn sebebi basqada bolatyn. 1920 jyly Lenın Turar Rysqulovty qabyldap, Túrk Respýblıkasy men Túrki halyqtary kommýnıstik partııasyn qurýdyń qate bastama ekenin, birinshi kezekke tap múddesi qoıylýy keregin moıyndatty. Sodan keıin Rysqulovtyń Túrkistan ólkesiniń birligin kúıtteýi kúdiktendirgendikten, qupııa túrde serikterine ólkeni «О́zbekııa, Túrkmenııa, Kırgızııa (Qazaqııa)» aýmaqtaryna bólshekteýdi tapsyrǵan. О́lke birligin saqtaý jaǵynda turatyny kúmán týǵyzbaıtyn Turardyń 1924 jyldyń basynda Túrkistan Respýblıkasyndaǵy basshylyq qyzmetinen ketirilýi sol tapsyrmany oryndaý retimen jasalǵan.
RK(b)P Ortalyq Komıtetiniń Uıymdastyrý bıýrosy 1924 jylǵy 31 qańtarda Orta Azııany, ondaǵy kúshti memlekettik birlik Túrkistan Respýblıkasyn jekelegen ulttyq-memlekettik qurylymdarǵa jikteý jaıynda sheshim qabyldaǵan da, soǵan baılanysty Tashkentte arnaıy májilis shaqyrýdy ólke kommýnısterin jaqsy biletin Iаn Rýdzýtakqa tapsyrǵan. Májilis 1924 jylǵy 10 naýryzda ótti. Kún tártibine Túrkistandy ulttyq-terrıtorııalyq turǵyda jiktep-mejeleý máselesi shyǵaryldy. Baıandamashylar keńes ókimetiniń bekem ornyǵýyn úlken shańyraqty jeke-jeke otaýlarǵa bólýmen baılanystyrdy. Ár ult óz aldyna otaý tigip bólinip shyqsa – Túrkistan halyqtary mádenıet turǵysynan damıdy... Orta Azııany ulttyq sıpatpen jiktep, derbes otaýlar tigý arqyly ydyratý – keńes ókimetin kúsheıtýge aparar jalǵyz jol... Osyndaı jarqyn keleshek ult qaıratkerleriniń ultshyldyq sezimin tez qaırady. Olar qarashańyraq ispetti memlekettik qurylymdy bólshektep, ulttyq otaý tigý jolyna tústi. Máseleniń RK(b)P urandarynyń aldamshylyǵynda, shyn pıǵylynyń basqalyǵynda jatqanyn ańdamady.
Jaryssóz kezinde baıandamadaǵy usynysqa balama pikirdi Túrkistan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, RK(b)P OK Ortaazııalyq bıýrosynyń múshesi Sultanbek Qojanov usyndy. Ol ólkeni ulttyq belgisine qaraı bólshektep jibermeı, olardy aldymen ekonomıkalyq negizde, sodan soń Orta Azııa Federasııasyna biriktirý, sosyn, ekonomıkalyq ta, saıası-ákimshilik te turǵyda qalyptasqan qýatty qurylym retinde, Respýblıkalar Odaǵyna – KSRO-ǵa kirý baǵytyn ustandy. Sodan soń, ólke halyqtarynyń damý deńgeıin teńestirip, damytqannan keıin ǵana, jeke respýblıkalar retinde otaý tigýlerine pursat bergendi jón kórdi.
Usynystyń qabyldanbaǵany belgili. Biraq onyń ulttyq mejeleý naýqanyndaǵy osy áreketi Turardyń 1920 jylǵy Lenın keri qaqqan mańyzdy bastamasynyń jalǵasy ispetti shyqqan edi. Al bul eki túrkistandyq iri keńes qaıratkeriniń – Turar Rysqulov pen Sultanbek Qojanovtyń – jandaryn sala qorǵaǵan jalpyulttyq birlik ıdeıasy qulatylǵan Túrkistan (Qoqan) respýblıkasynyń premeri, emıgrasııadaǵy Mustafa Shoqaıdyń túrki halyqtary birligi úshin júrgizip jatqan kúresimen úndes edi. Turar da, Sultanbek te Mustafa sekildi Túrkistan halyqtarynyń birtutastyqta damýyn sanaly túrde kóksegen batyl da erjúrek qaıratkerler bolatyn.
Beıbit QOIShYBAEV,
jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
