Teri qashan teńgege aınalady?

Qaýymdastyq qaýqary

Byltyr iri qara nemese túksiz jylqy terisin óndirý úshin 65 099 myń shar­shy/dm teri óńdelipti. 2022 jylǵy kórset­kish – 144 785 myń shar­shy/dm, sáıke­sinshe ótken jylǵy kólem 55 paıyzǵa tómen. Teri kásibine qaty­sy bar mamandar elde tirkelgen 9 óndiris orny­nyń bar­lyǵy derlik jumys isteıti­nine sen­beı­di. Olardyń aıtýynsha, biri toqtap tur, endi biriniń jumysy shala-jansar.

Osy salaǵa qatysty óndiris oshaq­­tary men kásipkerlerge dem berý úshin 2012 jyly bylǵary shıkizaty men úlbi­rin qaıta óńdeýshiler qaýymdastyǵy qurylǵan edi. Basty maqsat otandyq teri óńdeý zaýyttaryn qajetti shıkizat kólemimen qamtý bolatyn.

«Qaýymdastyq quryla salysymen memlekettik organdarmen birlesip, eldegi óńdelmegen iri qara mal terisin eksporttaýdyń «sur shemalaryn» anyqtaý jáne eksporttaýǵa shekteý engizý boıynsha jumys júrgizdi. Sondaı-aq Úkimetke teri ónerkásibin damytý boıynsha usynystaryn da aıtyp otyrdy. Sonyń biri – sol kezdegi Investısııalar jáne damý mınıstrligi arqyly 2016 jyldyń qarashasynan 2017 jyldyń sáýirine deıin alty aıǵa shıkizatty elden tysqary jerlerge áketýge tyıym salýdy engizý boldy. Alaıda sol ýaqyttaǵy tóraǵa Semýshkın kenetten qaıtys bolyp, qaýymdastyq jumysy turalap qaldy. Ol eshteńe emes, 2019 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynan bastalǵan álemdik bylǵary naryǵyndaǵy daǵdarys, odan keıingi pandemııa qaýymdastyq­tyń ǵana emes, elimizdegi barlyq teri óńdeý zaýytynyń jumysyn tolyǵy­men toqtatty desek bolady», deıdi qaýymdastyq tizginin 2022 jyldyń naýryzynan beri ustap kele jatqan Nurman Núptekeev.

Aıtýynsha, zaýyt pen shaǵyn sehtyń kópshiligi keńes zamanynda bylǵary aıaqkıim tigý ónerkásibi óte jaqsy damyǵan Taraz jáne Semeı qalasynda ornalasqan. Ol ýaqytta iri et kombınattarynyń janynda da teri óńdeý zaýyttary, aıaqkıim fabrıkalary bolǵany belgili. Semeı, Jambyl, Petropavl zaýyttaryn osyǵan mysal etsek bolady. Qazir olardyń jaǵdaıy asa jaqsy emes, degenmen Úkimet tarapynan demeý kórsetilse, jumysy dóńgelep ketkeli tur. Teri baǵasynyń quldyraýyna baılanysty bulardyń kóbi nesıege belsheden batyp, jumysy turyp qalǵan. Qaýymdastyq músheleri de tek memleket qoldaýy bolmasa, basqa qaýqar qalmaǵanyn aıtyp, jylda dabyl qaǵyp keledi.

«Mysaly, 3,3 mıllıon halqy bar Mońǵolııada zamanaýı 34 bylǵary zaýyty men sehy bar. Árbir 100 myń adamǵa bir fabrıkadan keledi. Orta eseppen 20 mıllıonǵa jýyq halqy bar elimizde kem degende 180–200 teri óńdeý zaýyty men seh bolýy kerek. Osyǵan qarap elimizdegi teri óńdeý ónerkásibiniń damý deńgeıin baǵalaýǵa bolady. Qazir iri qara men usaq maldyń terisin óńdeýde О́zbekstan, Reseı ǵana emes, joǵaryda atalǵan Mońǵolııamen de básekege túse almaımyz», deıdi tóraǵa.

Bilgenimizdeı, terini óńdeý úsh satydan turady eken. Birinshisi «Wet-blue» dep atalady. Bul 30–35 paıyz óńdelgen teri, aýyzeki tilde «kók teri» deıtin de ataýy bar. Ekinshisi – «Crust». Bul da – 65–70 paıyz jartylaı óńdelgen fabrıkat. Sońǵysy – «Finish», ıaǵnı 100 paıyz óńdelgen bylǵary. Buryn teri zaýytqa jetkenshe Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi quzyretine jatsa, óńdeýge tıis shıkizatty qadaǵalaýshy organ sol ýaqytta Indýstrııa jáne ınfra­qury­lymdyq damý mınıstrligi bolypty. Sondaı-aq shıkizat zaýytqa kelem degenshe túrli veterınarlyq tekseristen ótetini anyq.

Qazir elimizde 100 paıyz bylǵary shyǵara­tyn óndirister bar. Biri – Almaty­da, endi biri Shymkent qalasyn­da. Sondaı-aq buǵan Semeıde ornalasqan teri-bylǵary zaýytyn qossaq ta bolady. О́zge de qalalarda kásiporyndar joq emes, biraq olar qarjyǵa baılanysty jumysyn toqtatqan.

Teri – mal kúıiniń kórsetkishi

Qazaq jerindegi tórt túlik terisi eks­portqa keıde jaramdy, keıde jaram­­syz. Nege? Mamandar pikirinshe, mun­­daǵy basty sebep – biz maldy kóbeı­tip, baq­qanymyzben, onyń shyn jaǵ­daıy­na asa mán bermeıtin kórinemiz. Ýaq­tyly jem-shóbin berý, jyly qorada ustaý, veterınar kómegi, dári-dármek, túrli vıtamın egý, bir sózben aıtqanda, adam­sha kútim jasaý arqyly sapaly terige qol jetkizemiz. Biraq eldegi qazaq munyń bárin isteı qoıa ma eken? «Dalada júretin maldyń nesibesi de dalada bolar. Qysta ǵana qoraǵa qaraıdy emes pe?» Osy oımen qol silteıtinimiz ras qoı.

«Teri – qoldaǵy mal jaǵdaıynyń birden-bir kórsetkishi. Eger mal kúıli ári aýrýdan ada bolsa, odan sapaly teri alynady. Ekinshi faktor – soıý nemese terini ireý. Rasy kerek, bizde kóbine-kóp qoldan soıylady. Dál osy úderiste terini zaqymdaıtyn­dar kóp. Bul aýylda ǵana emes, úlken et kombınattarynda da kezdesedi. Sondyqtan biz mundaı oryndarǵa baryp, búlin­begen teriniń baǵasy da qomaqty bola­tynyn qasapshylar­ǵa ylǵı aıta­myz. Shıkizatty da qabyldaıtyn kezde osyǵan jiti nazar aýdarýǵa týra keledi. Jalpy, jaqsy teriniń qalyńdyǵy 1,8–2 mm bolady. Mysaly, soltústik óńirlerden jınalǵan teriniń 30 paıyzy ǵana bylǵary bolýǵa jaramdy. О́ıtkeni ol – daladaǵy mal. Al myna Túrkistan, Jambyl, Almaty oblysyndaǵy qolda ári baqpada turǵan iri qaranyń, onyń ishindegi buqanyń terisi odan jaqsy. Odan 70 paıyzǵa deıin bylǵary óńdeýge bolady», deıdi saladaǵy jeke kásipker Samat Seıilhanov.

Mysaly, Qytaı naryǵynda elimiz­diń terileri «orta jáne tómen» dep baǵa­lanady eken. Sonda sapasy tómen teriler dalada qala ma? Joq. Samattyń sózinshe, mundaı ekinshi suryptaǵy shıkizat «jelatın» nemese «proteın» (belok) óndiretin kásip­oryndarǵa jóneltiledi. Mun­daı kásiporyndar bizde joq, bar­lyǵy shet memleketterde ornalasqan. Qazir zańdylyǵymen reseı­lik, túrik jáne ózbek kompanııalary­na shıki kúıinde satylatyn sol iri qara terisi bizge daıyn aıaqkıim, ónim bolyp oralyp, odan 10–15 ese qymbatqa satylady. Sońynda kim jeńedi? Jaýaby belgili bolsa da, jaýapsyz suraq bul.

Bir anyq nárse, eldegi teri ónerkási­bine tirek bolatyn arnaıy baǵ­darlama kerek. Durysy, otandyq jeńil óner­kásipti damytý. Sala ma­man­darynyń da joǵaryda aıtqan «jelatın» nemese «proteın» shyǵaratyn zaýytty ózimizde salyp, oǵan arnaıy maman daıarlaýdy aıtyp kele jatqanyna kóp boldy. Sonda ǵana qazaq malynyń terisi dalada jatpaıdy. Bylǵaryǵa jaramdysy óz aldyna, sapasy tómen terini de jerge kómýdiń qajeti bolmaı qalady.

«Teri jınaýmen aınalysqanyma 25 jyl boldy deıdi, – pavlodar­lyq jeke kásipker Dálelhan Ábdi­halyquly. – Ýaqytynda usaq maldyń da, iri qaranyń da terisin jına­dyq. Kezinde bular altynnan da baǵa­ly boldy. Meniń biletinim, jeńil óner­kásipti kótermeı, salanyń eńse­si kóterilmeıdi.  Keńes zamanynda maldyń kez kelgen ónimin jınaıtyn arnaıy oryndar boldy. Arnaıy jumys shemasy arqyly óńdelip, turmysqa qajetti túrli taýarǵa aınalatyn. Qazir halyqtan jınaıtyn terini bolmashy tıynǵa ótkizemiz. О́ıtkeni burynǵydaı sapa joq. Qytaı naryǵyna ótip turǵany – eshki júni men terisi ǵana...

Aıta ketý kerek, teri eksportyna qatysty baj salyǵyn (tonnasyna 200 eýro)  alyp tastaý kerek degen usynys bar. Biraq ony alǵanmen, jaqsysy syrtqa ketip, ózimiz sapasyz terige kómilip qala beretinimiz anyq. Sebebi olarǵa da keregi bizdiń sapaly shıkizat emes pe? Eskeretin ekinshi dúnıe bar. Kórshi Reseımen Eýrazııalyq odaqtamyz. Baj salyǵynsyz olar bizdiń terini alyp jatyr ma? Almaıdy. Osy jerde de taǵy sapaǵa tirelemiz.

Utylys bolmaý úshin usynys bar

Bizdegi basty qatelik – memlekettik organdar men sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler arasyndaǵy ózara is-qımyl men úılestirý jumystarynyń joqtyǵy nemese azdyǵy, sondaı-aq salany damytýda keshendi jospardyń bolmaýy. Sarapshylar pikiri osyndaı. Al qaýymdastyq tóraǵasy aldymyzǵa birneshe usynysty jaıyp saldy.

«Teri ónerkásibiniń keshendi jos­paryn ázirleý úshin otandyq ǵalym­dar, múddeli organdardyń mamandary men kásipkerlerdi tarta otyryp, jumys tobyn qurý qajet. Buǵan bylǵary ónimin tutynatyn ókilderdi de qosqan abzal. Ekinshiden, mal terisin respýblıkadan tysqary jerlerge shyǵarýǵa tyıym salýdy burynǵy kúshinde qaldyrǵan durys. Úshinshiden, bylǵary óndirýge arnalǵan tehnıkany lızıngke berý máselesi. Qazir olardyń 60 paıyzdan astamy tozǵan. Kóbi keńestik dáýirden kele jatyr. Tórtinshiden, teri óńdeýge eń qajettisi – hımııalyq zattar qoımasy. Zaýyttarda hımııalyq zattardyń jetkilikti 3–6 aılyq qory bar qoıma bolýy qajet. Besinshiden, bylǵary ónerkásibiniń birqatar eksporttyq taýaryn sýbsıdııalaý jáne jeńildetilgen nesıe berse degen tilek bar. Altynshydan, shıkizat satyp alýdy uıymdastyrý qajet. Jasyratyny joq, zaýyttar shıkizatty satyp alý kezinde ol týraly qujattyń, onyń ishinde veterınarııalyq sertıfıkat, synaq hattamalary jáne basqa da qajetti qaǵazdyń bolmaýy máselesine kóp kezdesedi. Sońǵysy – jeńil ónerkásip salalaryna qatysty dara komıtettiń bolǵany durys», deıdi N.Núptekeev.

Taǵy bir anyq dúnıe, ishki suranys artpaı, nátıje joq. Mysaly, elimizdegi aıaqkıim óndirisi ózimiz­degi suranystyń 5 paıyzyn óteı me, ótemeı me? Barlyǵy derlik memle­kettik tapsyrys aıasynda otyr­ǵany belgili. Al jeke seh ashyp, shıki­zatyn syrttan bolsa da ákelip, aıaqkıim tigetin sheberlerdiń tirshiligi – naǵyz jankeshtilik. Olar da sapaly bylǵarynyń ózimizden bolyp, eldiń qarjy qazanyna qoldaý bildirgendi jaqsy kórmeıdi deımisiz.