Tabıǵı tońazytqysh

Elestetińizshi, adamzat tońazyt­qyshty oılap tapqanǵa deıin áli 2 300 jyl bar. Kún aptap ystyq. Azyq-túlik tez búlinedi. Mundaıda maı, qoıdyń eti, irimshik syndy ta­ǵamdar taǵat taptyrmaıdy. Endi ne istemek kerek? Ertede parsylar biz­diń zamanymyzǵa deıin 400 jyly shól ortasynan muz jasaǵan. Shilińgir jazda «tabıǵı tońazytqysh» bolyp, asa mańyzdy áleýmettik-me­dı­sınalyq qyzmet atqarǵan qoıma «Iаhchal» dep atalǵan. Onyń tereńdigi 20 metrge deıin jetedi. Konýs táriz­di tostaǵan pishinde qazylǵan tereń uńǵyma. Ádette ıahchalǵa kúzde akvedýktan sý ákep, jer tóleni toltyrady. Qysta ol sý qatady. Sóıtip qatqan muzdy jyl boıy qoldanady.

Kemi 2 metr bolatyn ıahchaldyń qabyr­ǵalary – óte qalyń. Ony topyraq, qum, eshki júni men kúldiń qospasynan turǵyzǵan. Bir qyzyǵy, osy zattardyń qospasy jylý ótkizbeıtin qasıetke ıe. Tipti ıahchalǵa kiretin esik jeldetkishtiń qyzmetin atqarǵan. Uńǵymaǵa kirgen aýa muzdyń áserinen salqyndap, konýstyń joǵarǵy jaǵyndaǵy tesik arqyly jyly aýa shyǵyp otyrǵan. Keıde ıahchaldy ońtústik jaqtan túsetin kún sáýlesinen kólegeıleý úshin qalyń qabyrǵamen japsarlas salǵan. Sondaı-aq «badgırlar», ıaǵnı aýa almasýdy kúsheıtip, uńǵyma ishin sal­qyndatatyn jel tosqaýyldary bar ıahchaldar da kóp bolǵan. Muz tasıtyndar tek­pishektermen tómen túsip, úlken ydys­tarǵa muzdy toltyryp alyp, qala turǵyndaryna aparyp beretin. Halyq sol kezden bastap sharapqa, sýǵa muz salyp salqyndatyp iship nemese kishigirim muzdyq jasap, tez buzylatyn azyq-túlikterdi sonda saqtaǵan. Bul tońazytqyshtar eń áýeli parsy jerinde paıda bolyp, keıinirek basqa elderge de taraǵan. Tipti XX ǵasyrǵa deıin qoldanysta bolǵan.