– Abzal Mırasbekuly, kez kelgen ónerdiń qıyndyǵy men qyzyǵy bar. Sonyń ishinde dırıjerlik óner qupııaǵa toly sekildi. Jalpy, dırıjerlik qabilet adamǵa qona ma, álde ol oqý-toqýmen kele me?
– Siz aıtyp otyrǵan eki pikirmen de kelisemin. Adam týmysynan bir ónerge beıim bolatyny anyq. Eger ony eseıe kelip, damytsa, talantyn ushtasa, sonyń bıigine shyǵady. Dırıjerlik ónerde solaı. Biraq kásibı dırıjer bolý úshin talant, qabilet qana emes, ushan-teńiz bilim kerek. Talmaı eńbektený qajet. О́ıtkeni onyń jaýapkershiligi joǵary.
Jalpy, mýzyka men matematıka – bir-birine óte jaqyn sala. О́ıtkeni mýzyka da matematıka sekildi naqtylyqty unatady. Nota – mýzykanttardyń zańy. Munda bári anyq jazylǵan. Mysaly, er ánshiniń daýysy úsh túrge bólinedi: birinshisi – tenor, ekinshisi – barıton, úshinshisi – bas. Tenor – ánshiniń eń joǵary daýysy. Mýzykalyq talǵamy joǵary elder tenorlardy erekshe baǵalaıdy. Áıel ánshilerdiń de daýysy úsh túrge bólinedi. Muny daýystyń ereksheligi dep bilemiz. Sol sekildi mýzykalyq dybystar da ártúrli bolady. Orkestrdiń dybysyn tolyǵymen dırıjer ǵana biledi. Sonymen birge ol ánshiniń daýysyn orkestrmen árlep, boıaý qosady. Bir jaǵynan men dırıjerdi kóktegi qyranǵa teńer edim. О́ıtkeni qyran bıikten jerdeginiń bárin kóredi. Dırıjer de solaı. Mysaly, mýzykant ózi oınaıtyn partııasyn ǵana bilse, dırıjer orkestrdegi ár aspaptyń dybysyn sezinedi. Dırıjer aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «kondýktor» degen maǵyna beredi. Qazaqsha aıtqanda, jolbasshy, jetekshi degen uǵymǵa jaqyn. О́ıtkeni dırıjer kompozıtordyń shyǵarmasyn júreginen ótkizip, baıytady. Mýzykanttarmen til taýyp, sóılesedi. Kez kelgen máseleni tez sheshedi. Beınelep aıtsam, dırıjerdiń mıy kompıýter sekildi jumys isteıdi. Ony ǵylymda psıhofızıka deıdi. Mundaı qabilet kóp adamnyń boıynda joq. О́zim dırıjerdi ǵaryshkerge uqsatamyn. О́ıtkeni olar ǵarysh keńistiginen jerdegi qubylystyń barlyǵyn karta arqyly kóredi. Bizdiń kartamyz – partıtýra.
Mýzykada solo jáne týttı degen uǵym bar. Soloda ánshi týyndysyn jeke daýysta aıtsa, týttıde shyǵarmany orkestr nemese hordyń tolyq quramymen oryndaıdy. Máselen, dırıjer orkestrdegi ár mýzykalyq aspaptyń balansyn ustaıdy. Ár zattyń ólshemi bar ǵoı. Sol sekildi mýzykanyń da ólshemi bar. Úılesimi bolady. Munyń bári – mektep. Birden ony bilý múmkin emes. Bul eńbekpen, tájirıbemen keledi. Repetısııada biz mýzykanttarmen sóılesemiz, eskertý jasaımyz. Konsert bastalǵanda ondaı múmkindik bolmaıdy. Endi dırıjer qımylmen, taıaqshamen jumys isteıdi. Tipti mýzykanttarmen kózben til qatysady. Jalpy, dırıjerlerdiń deńgeıi ártúrli bolady. Bireýiniń tehnıkasy jyldam bolsa, ekinshisiniń shyǵarmashylyq sheberligi joǵary.
– О́zińiz bala kúnińizden dırıjer bolýdy armandadyńyz ba?
– Joq, men kompozıtor bolsam dep armandadym. О́ıtkeni jas kúnimnen ónerge jaqyn boldym. Mýzykalyq mektepte oqydym. Sol maqsatpen aýyldan Almatyǵa keldim. Mýzykalyq ýchılısheniń «hor» bólimine tústim. Birinshi kýrsta alǵash ret sımfonııalyq orkestrdiń konsertin kórip, ǵajap áser aldym. Ásirese orkestr dırıjeri Tólepbergen Ábdiráshevtiń sahnadaǵy qımyly erekshe unady. «Sondaı dırıjer bolsam» dep oıladym. Ýchılıshede «hor» jáne «vokal» bóliminde qatar oqydym. Tórtinshi kýrsta ustazdarym «Dırıjerlik pen vokaldyń birin tańda» degen usynys aıtqanda, birden dırıjerlikti qaladym. Odan soń áskerge kettim. Áskerde de orkestrge dırıjerlik etip, biraz tájirıbe jınadym. Otan aldyndaǵy azamattyq boryshymdy ótep kelgennen keıin Máskeýdegi Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııanyń opera-sımfonııalyq bólimine túskim keldi. Biraq Máskeý konservatorııasyna túsýge joǵary bilim kerek eken. Meniki arnaýly orta. Amal joq, Almatyǵa kelip, qazirgi Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııanyń «Hor» bólimine túsip, belgili dırıjer Bazarǵalı Jamanbaevtyń klasyna qabyldandym. Ol meni alǵash kórgende: «Bala, seni orkestr otyratyn orynnan kórip turmyn. Myqty dırıjer bolam deseń, shet tilin meńger. Ony bilmeseń alysqa barmaısyń. Sosyn jadyńmen jumys istep úıren», dep Pýshkınniń «E.Onegın» romanyn jattaýǵa berdi. Eki jyldan keıin konservatorııada opera-sımfonııalyq bólim ashylyp, soǵan qosymsha taǵy túsip, bas-aıaǵy atalǵan oqý ornynda segiz jyl oqydym.
– Osy ónerdiń qyr-syryn úıretken ustazdaryńyzǵa toqtalsańyz?
– Konservatorııada sabaq bergen Bazarǵalı Jamanbaev aǵamyzdan kóp tálim aldym. Men úshin ol kisiniń orny bólek. Teorııalyq bilimimdi jetildirip, ónerimdi ushtady. Tájirıbemdi molaıtty. Odan keıin de Nurlan Jarasov, Valerıı Rýtter sekildi tanymal dırıjerlerden dáris tyńdadym. V.Rýtter Germanııaaǵa ketip bara jatqanda maǵan biraz dúnıe úıretti. Sondaı-aq ustazdarymnyń ishinde ózim erekshe qadirleıtin taǵy bir tulǵa bar. Ol – ataqty dırıjer Fýat Shákiruly Mansurov. Bul kisiniń esimi elimizge ǵana emes, kóptegen shet memleketke tanymal. F.Mansurovtyń qazaq ónerine qosqan úlesi mol. Almatydaǵy sımfonııalyq orkestrdiń negizin qalady. Biraz jyl qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynda dırıjerlik etti. Qazaq memlekettik sımfonııalyq orkestriniń bas dırıjeri boldy. Osy orkestrmen Italııa, Germanııa, Polsha jáne taǵy basqa elderde óner kórsetip, qazaq mádenıetiniń mereıin ósirdi. Keıin Máskeýdegi Úlken teatrynyń dırıjeri bolyp, uzaq jyl qyzmet atqardy. О́te talantty adam. Birneshe tilde erkin sóıleıdi. Sport sheberi. Sonymen birge fızıka jáne matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Fýat Shákirulymen sońǵy ret Reseıdegi Zelenograd qalasynda kezdestim. Sonda ol maǵan óziniń jetekshiligindegi orkestrge dırıjerlik etýdi usyndy. Jeńis merekesiniń qarsańy edi. Biz qala turǵyndaryna «Proshanıe slavıankı» marshyn oınadyq. Mýzyka aıaqtalǵannan keıin dańqty dırıjer sahnaǵa shyǵyp: «Bala kúnimde orkestrmen Almatyda Panfılov dıvızııasyn áskerge shyǵaryp saldyq. Sonda osy marshty oınadyq. Odan beri qanshama jyl ótti. Áli kúnge deıin umytqan joqpyn. Máskeýdi jaýdan qorǵaǵan Panfılovshylar erligi eshqashan umytylmaıdy. Búgin sol marshty taǵy tyńdap, tolqyp turmyn.Sizderdiń aldaryńyzda orkestrge meniń shákirtim dırıjerlik etti», dep batasyn berdi. Sodan kóp uzamaı ol kisi dúnıeden ozdy.
– Elimizdegi dırıjerlik mektep týraly ne aıtasyz?
– Dırıjerlik mekteptiń tarıhy ótken ǵasyrdan bastalady. Kórnekti kompozıtor, óner zertteýshisi Ahmet Jubanov 1934 jyly alǵash 11 adamnan quralǵan dombyrashylar ansambliniń negizinde Qazaq ulttyq halyq orkestrin uıymdastyrdy. Ol osy ujymnyń tuńǵysh dırıjeri retinde kóptegen halyq kompozıtorynyń týyndylaryn orkestrge laıyqtap, notaǵa túsirdi. Sondyqtan otandyq dırıjerlik mekteptiń basynda Ahmet Jubanov turǵany anyq. Sondaı-aq osy qatarǵa alǵashqy qazaq operasyn jazǵan kompozıtor Evgenıı Brýsılovskııdi de qosýǵa bolady. 50-jyldary Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatrynyń bas dırıjeri KSRO halyq ártisi Isıdor Zak boldy. Bul kisi de osy mekteptiń qalyptasýyna zor eńbek sińirdi. Budan keıin belgili dırıjer, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq ártisi Bazarǵalı Jamanbaev, dırıjer Qazaqstannyń halyq ártisi Tólepbergen Ábdiráshev sekildi aǵalarymyz otandyq dırıjerlik mektepti odan ári damytty. Shákirt tárbıeledi. Qazirgi jastar arasynda daryndy dırıjerler jeterlik. Olardyń esimderi de elimizge ǵana emes, shet memleketterge de tanylyp úlgerdi. Soǵan qarap bizdiń dırıjerlik mekteptiń irgetasy myǵym qalanǵan dep esepteımin. Jalpy, dırıjer – biregeı maman. Sondyqtan ol kóp bolmaıdy.
– Álemdik deńgeıdegi dańqty mýzykanttarmen jumys istep júrsiz. Jalpy, olardan ne úırendińiz?
– Mysaly, ár dırıjerdiń mýzykanttarmen jumys isteý tásili bólek. Sonyń jaqsysy bolsa, alyp, kemshiligi bolsa, qaıtalamaýǵa tyrysasyń. О́ner salasynda biraz jyldan beri júrmin. Álemge tanymal kóptegen mýzykantpen, dırıjermen óner kórsettim. Solardyń árqaısynyń men úshin orny bólek. О́ıtkeni solardyń ónerin kórip, sheberligimdi shyńdaı tústim. Máselen, ataqty ıtalııalyq dırıjer, uzaq jyldar «La Skala» teatrynyń kórkemdik jetekshisi bolǵan Rıkkardo Mýtı men ataqty dırıjer Klaýdıo Abbadony ónersúıer qaýym jaqsy biledi. Bul kisilerdiń óneri ǵana emes, azamattyǵy da keremet. Adamgershiligi bıik tulǵalar. Osy ataqty tulǵalarmen qatar óner kórsete júrip, tájirıbem molaıdy. Sondaı-aq reseılik daryndy dırıjer Valerıı Gergıevti de aıtýǵa bolady. О́z salasynyń naǵyz maıtalmany. Osy dırıjerden de biraz dúnıe aldym. О́tken jyly jazda teatr orkestri gastroldik saparmen Italııaǵa bardy. Sonda bizdiń ujym ıtalııalyq dırıjermen jumys istedi. Ol endi hırýrg sekildi shyǵarmadaǵy ár detalǵa, shtrıhqa erekshe mán beredi eken. Men úshin bul da tájirıbe boldy.
– Biraz otandyq kompozıtordyń operalyq shyǵarmasyn qaıta óńdep, sahnaǵa shyǵardyńyz...
– Ertede E.Brýsılovskıı «Qyz Jibek» operasyn jazǵanda oǵan bir áriptesi: «Evgenıı Grıgorevıch, ánshige óte joǵary daýysty jazbańyz, men ony qalaı oınaıtynyn bilmeımin», depti. Bul qıyn kezeń edi ǵoı. Opera jáne balet teatry endi ashylǵan. Kásibı mýzykanttar sanaýly. Teatrǵa el arasynan shyqqan ánshiler ǵana qabyldandy. Máselen, «Qyz Jibek» partııasyn alǵash oryndaǵan Kúlásh Baıseıitovanyń daýysy keremet. Biraq kásibı mýzykalyq bilimi joq. Sondyqtan 1-2 joǵary daýystaǵy partııany oryndaý ánshilerge qıyndyq týǵyzdy. Máselen, Djakomo Pýchchınıdiń operasynda 2-3 oktava da bar. Sondyqtan «Qyz Jibek» operasynda aıtylatyn Jibektiń arııasyn joǵary jáne tómengi notolarmen baıytyp, túrlendirdim. Bul Jibektiń vokaldyq sheberligin arııa deńgeıinde kórsetti. Joǵary notada oryndaý úshin ánshi eńbektenýi kerek. Matematıka sekildi operalyq shyǵarmalarda da standart bar.
Opera jáne balet qoıylymdary mýzykaǵa ǵana emes, oqıǵany kúrdelendiretin dramaǵa qurylǵan. Mysaly, maǵan baletmeıster kelip, «Qoıylymnyń myna jerinde mýzyka az, soǵan kóbirek mýzyka qosý kerek», dep aıtady. Men ony avtordyń sonymen úndesetin basqa shyǵarmasynan alyp, engizemin. Qazir biz kórnekti kompozıtor Sydyq Muhamedjanovtyń júzjyldyǵyna baılanysty «Aısulý» operasyn daıyndap jatyrmyz. Bul shyǵarmaǵa da rejısser ekeýmiz aqyldasyp, kishkene ózgeris engizdik. Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasynda «Qoıandy» bazarynyń kórinisi jerden sahnaǵa kóterilgenshe mýzyka oınap turýy qajet. Biz ony Tólebaevtyń basqa shyǵarmasynan aldyq. Jalpy, buryn jazylǵan operalyq shyǵarmalardyń búgingi kózqaraspen qaraǵanda tolyqtyratyn, jańartatyn tustary bar ekeni anyq. Mysaly, kıno bir ret qana túsiriledi. Al teatrda sahnalanǵan árbir spektakldi jańa týyndy deýge bolady. О́ıtkeni qoıylym sahnalanǵan saıyn ártisterdiń sheberligi artyp, shyńdala túsedi.
– «Astana Opera» teatrynda otandyq týyndylar az qoıylady dep aıtady. Buǵan ne deısiz?
– Shynymdy aıtsam, elordadaǵy opera teatrynda el kompozıtorlarynyń súıekti shyǵarmalary sırek qoıylady dep aıta almaımyn. Bizde opera janry kenje damydy. Biraq soǵan qaramastan kompozıtorlar tyńnan túren salyp, biraz opera jazdy. Onyń deni sahnalandy. Qazir sheteldik kórermender «Abaı», «Qyz Jibek», «Birjan-Sara» operalaryn óte jaqsy biledi. Operanyń otany – Italııa. Osy eldiń operalyq týyndylary álemniń kez kelgen teatrynda qoıylady. О́ıtkeni opera qoıylýy kerek. Sondaı zańdylyǵy bar. Máselen, opera ánshisi óz partııasyn oryndaǵanda tómengi notamen bastap, joǵary notany alady. Sonda daýysqa eshqandaı zııan bolmaıdy. Aıtalyq, «Birjan-Sara» operasynda Birjan sahnaǵa shyqqannan keıin 2 mınýtta birden joǵary notany alady. Odan keıin qaıtyp, tómengi notaǵa túsedi. Bul ánshige qıyn. Sondyqtan biz Birjandy «shahıd» deımiz. Dál osyndaı keıippen sahnaǵa «Birjan» partııasyn oryndaıtyn opera ánshisi tórt ret sahnaǵa shyqsa, ol jarty jyl demalýy kerek. M.Tólebaev bul operany dramatýrgııa jaǵynan solaı jazǵan. Opera mamandary munyń vokaldyq qıynshylyq týǵyzatynyn aıtady. Sondyqtan «Birjan-Sara» operasy úsh aıda bir ret qana sahnalanady. Osy aralyqta basty partııany oryndaıtyn ánshi demalyp, daýysyn qalypqa keltiredi. «Abaı» operasy da solaı.
Biz múmkindiginshe otandyq shyǵarmalardy sahnalaýǵa kúsh salamyz. Buǵan deıin kórnekti kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Alpamys» operasyn qoıdyq. Jurtshylyq jyly qabyldady. Taǵy basqa da kompozıtorlardyń týyndylaryn sahnaǵa shyǵardyq.Bıyl Sydyq Muhamedjanovtyń «Aısulýy» men Jolan Dástenovtiń «Qańbaq shal» operasyn ázirlep jatyrmyz. «Astana Opera» aıyna joq degende eki ulttyq operany tyńdarmanǵa tartý etse, bul az emes der edim.
– Osydan eki-úsh jyl buryn bir suhbatyńyzda álemniń ekinshi ustazy atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı babamyz týraly opera jazyp jatyrmyn depsiz. Sony aıaqtadyńyz ba?
– Áli aıaqtaǵan joqpyn. Ol úshin barlyq jumysty tastap, alańsyz otyrý kerek. Biraq ondaı múmkindik bolmaı tur. Negizi opera jazý qıyn. Inemen qudyq qazǵan sekildi. Shetelderde operany tapsyryspen jazdyrtady. Ataqty kompozıtorlardyń ózi opera jazý úshin 3-4 jyl tapjylmaı jumys istegen. Mysaly, bir operany jazýǵa 10-20 jyl ýaqytyn arnaǵan kompozıtorlardy bilemin. Eger memleket kompozıtorlarǵa súıekti shyǵarma jazýǵa qarjylaı grant bólip, qoldaý kórsetse, jaqsy bolar edi.
– Klassıkalyq mýzykany tyńdaǵanda adam boıyn bılep áketetin bir sıqyrly kúsh bar. Onyń syry nede dep oılaısyz?
– Klassıkalyq mýzykanyń tyńdarmanǵa bereri mol. Bir sımfonııa kem degende 40 mınýt oryndalady. Ol adamdy sol ýaqyt boıy oılandyrady. Mýzykalyq shyǵarmanyń mazmunynan qoǵam men ýaqyt beınesin sezine alasyz. Biraq ony túsiný kerek. Sondyqtan kórermen klassıkalyq konsertke keler aldynda sonda oınalatyn shyǵarmalardyń avtorymen, týyndylarymen tanysyp alǵany jón. Bir jaǵynan, klassıkalyq mýzyka jappaı kópshilikke arnalmaǵan. Ǵylymda onyń adam densaýlyǵyna paıdasy zor ekeni dáleldengen. Mýzyka adam psıhologııasyn qalypqa keltiredi. Sondaı-aq onda júrek qaǵysyna áser etetin rıtm bar. Sonymen júrekti emdeýge bolady. Adam ýaıymǵa batyp, qınalyp júrgende sımfonııa tyńdasa, sodan jol taýyp shyǵýǵa múmkindik beredi. Máselen, japondar klassıkalyq mýzykaǵa tájirıbe jasap kórgen. Olar Mosart pen Bethovenniń shyǵarmalary oınalǵanda staqanǵa sý quıyp, sol mezette ony tońazytqyshqa qoıǵan. Sonda staqandaǵy sýǵa kórkem sýrettiń beınesi shyqqan. Al rok mýzykany qoıǵanda staqandaǵy sýret qısyq kóringen. О́tken joly «Birjan-Sara» operasynda aqynnyń «Temirtas» áni oryndalǵanda kórermender jylap otyrdy. Osy sát maǵan qatty áser etti. Eger adam jylasa, ol áli adamdyq qasıetin joǵaltpaǵany. О́ıtkeni qazir adam jany qatygezdenip barady. Keıde eki-úsh saǵat taza tabıǵat aıasynda serýendep, úıge kelgende janyń sergip qalady ǵoı. Klassıkalyq mýzykany tyńdaǵanda sondaı áser alasyz. Qysqasy, klassıkalyq mýzykany tyńdaýǵa kórermenniń daıyndyǵy kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat Esenjol,
«Egemen Qazaqstan»
