Qap taýyn meken etken qarashaı-sherkesh, qabarda-balqar ulttary – taǵdyrlas halyq. Kúshtep qonys aýdarý bastalǵanda Marııa Albotqyzy 1 jasqa da tolmaǵan jórgektegi sábı edi. Alaıda stalındik saıasat eshkimdi aıamady. Ata-anasy, úıdegi on bir bala, sonyń ishinde kenjesi Marııa qystyń yzǵarly kúnderiniń birinde keńes jaýyngerleriniń pármenimen kóppen birge sýyq vagondarǵa qamaldy.
– Balam, men anamnyń aýzynan estigen áńgimelerimdi aıtamyn. Anamyz óle-ólgenshe «bizdi qutqarǵan qazaqtar» dep únemi aıtyp otyratyn. Ol bizdiń otbasymyz, tutastaı týysqan Qap taýy eliniń ulttary qazaqqa máńgilik qaryzdar deıtin. Munyń barlyǵyn sanamda jattap óstim. Anam bizdi qazaq halqyn súıýge, solardaı meıirban bolýǵa tárbıeledi. Biz qazaqtar sııaqty Qap taýynyń etegin jaılaǵan beıbitsúıgish, yntymaqshyl el edik. Bir kúnde shyrqymyz buzylyp, eriksiz túrde tanymaıtyn jerge kóshtik, – dep bastady Marııa ájeı áńgimesin.
«Anamnyń aıtýynsha otbasymyz kóppen birge óte las ári muzdaı sýyq vagondarǵa otyrǵyzylǵan. Men bir jasta ǵanamyn, es bilip úlgermegenmin. Úıde on bir bala edik. Álgi poıyz Qap taýynyń eteginen qozǵalǵannan 44 sótke júredi. Jolda ashtyqtan, sýyqtan ólgender bolypty. Keńes soldatynyń biri anama: «Shesheı, aman qalamyz deseńder, jolǵa tek jyly kıim men tamaq al. Basqasy saǵan saparda qajet bolmaıdy» degen ǵoı. Anam shyjǵyrylǵan quıryq maıdy ydysqa quıyp, ózge de as-aýqatty dorbaǵa toltyryp alady. Sol azyq qazaq jerine deıin jetken tárizdi. 44 táýlik ótkende poıyz Pavlodar vokzalyna toqtap, esikteri aıqara ashylady. Sonda bizdi Tórebaev degen (esimin umyttym) er adam qarsy alypty. Keıin bul qazaq azamaty áýletimizdiń perishte-jebeýshisine aınalady. Jegilgen aty óte aryq, kishkene shanaǵa on úshimizdi otyrǵyzyp alyp, qazirgi Korıakovka aýylyna alyp barǵan. Tórebaevtyń otbasynda 6 balasy bar. Soǵan qaramastan bizdi jalǵyz bólmeli jerkepe úıine ornalastyrady. Ákem kóp uzamaı ashtyqtan óledi. Tamaq jetpegen, úıde bar astyń barlyǵyn balalarym jesin dep, alǵashqy kúnnen-aq bas tartady. Sóıtip, sheshem on bir balamen jesir qaldy. Álgi qazaq otbasy óte kedeı edi, soǵan qaramastan qoldaǵy barymen bólisti. Olardyń úıinde uzaq turdyq. Negizi sheshem Qap eline belgili aqyn, ánshi, asqan dáýletti adam Ahmatovtyń tórt uldan keıin kórgen jalǵyz qyzy eken. Esimde qalǵany, anamnyń altyn buıymdary kóp edi. Ony saqtap júretin. Álgi tórt aǵasy da deportasııa ýaqytynda Ortalyq Azııa elderine jiberilgen. О́kinishke qaraı, olardan áli kúnge deıin eshbir habar-oshar joq. Anam olardy ómir boıy izdeýmen ótti», dep kóz jasyn bir syǵyp aldy.
Búkil Soltústik Qap taýynyń eli Qazaqstanǵa kúshpen qonys aýdarylǵanda qazaq halqy qoldaǵy barymen bólisti. Meıirban jurt keýdesi óksikke tolyp jetken qaýymdy keýdeden keri ıtermedi. Aq peıili men darhandyǵynyń arqasynda myńdaǵan taǵdyr aman qaldy.
«Es bilip qalǵan ýaqytym. Biz qonys etip otyrǵan qazaq otbasyndaǵy apany «apashka» deıtinbiz. Ol kisi basyna únemi aq jaýlyq salyp júredi. Birde esik aldynda qazylǵan jer oshaqqa qazan ilip, irimshik qaınatty. Shirkinniń ıisi áli kúnge murnymnan keter me? Qarnym ash balamyn ǵoı, álgi irimshiktiń piskenin kúte-kúte mysyǵymdy qushaqtap uıyqtap qalyppyn. Sonda apa qatqan irimshiktiń maǵan tıesili bóligin saqtap qoıypty. Men turǵansha kútip otyrǵan ǵoı. Álgi taǵamdy súısine jegenim esimde... Ákem ómirden ótken soń Tórebaev bizge kómegin eseleı tústi. О́te qamqor adam edi. Bizge aýyldan jer úı taýyp berip, bir jerden kereýetter taýyp ákelip, kádimgideı jaıly qonys etti. О́z balalaryna qaraǵandaı jaqsylyq jasady. Onyń qaısybirin aıtyp taýysaıyn. Ol kisi qaıtys bolǵanda ákemiz jatqan qabirdiń janyna aparyp jerlepti».
Marııa Baıramqulova mektepte jaqsy oqyp, boıjetkende úsh birdeı joǵary bilim aldy. Máskeý, Tashkent, Frýnze qalalarynda oqydy. Biraq qaıda júrse de onyń júregi qazaq jeri dep soǵyp turatyn. Qaı jer qyzmetke shaqyrsyn, Pavlodarda qalamyn dep sheshti. Munda komsomol, keıin partııa jumystaryna aralasty. Belsendi jastyń qyzmettik mansaby tez órlep, Aqsý (ol kezde Ermak atalǵan) qalalyq atqarýshy komıtetiniń tóraǵasy, Pavlodar qalalyq atqarýshy komıteti tóraǵasynyń orynbasary laýazymdaryna deıin jetti. Ol anasynyń: «Qyzym, júregimiz qazaqpen birge, olardyń aldynda máńgilik qaryzdar ekenderińdi umytpańdar. Reti kelgen jerde qazaq halqynyń eńbegin baǵalap, mereıin kóterisýge jarasańdar – sol baqyt» degenin eshqashan umytpaıtyn. Laýazymdy qyzmet atqaryp júrgende qabyldaýǵa kelgen adamdardyń arasynan qazaqtyń ata-ájelerin kezekten tys shaqyryp, erekshe syılap, kútip jiberedi eken. Bul qylyǵy úshin balqar qyzyna «ultshyl» aıyby taǵylǵan ýaqyt ta bolypty.
«Qazaqtyń úlkenderi ol kezde kóp sóılemeıtin, eńbek adamdary edi. О́tirik aıtýdy bilmeıtin, ańǵal, bireýdiń altyn ýaqytyn baǵalaýdy biletin qarapaıym jandar edi. Men olardyń máselesin búge-shigesine deıin tyńdap, qoldan kelgenshe járdemdesýge tyrysatynmyn. Halqymyzǵa jasaǵan jaqsylyǵynyń tym bolmasa bir shıregin isimmen, qyzmetimmen ótesem degen arman-murat turatyn. Qarashash degen qurbym boldy. Mektepte meni arqasyna otyrǵyzyp alyp, úıinen únemi baýyrsaq ákelip beretin. О́kinishke qaraı, ómiri erte úzildi, abaısyzda Ertis ózenine batyp, kóz jumdy. Abzal jannyń beınesi áli kúnge kóz aldymda. Ol shaqtaǵy adamdardyń nıeti sondaı taza edi ǵoı, shirkin... Meni mektepke óte kishkene shaǵymda bergen. О́te kedeı turamyz, ash-jalańashpyz. Kıetin etigim joq bolǵan soń, mektepke aǵam kóterip alyp baratyn. Bir kúni erte turyp, aıazda jalańaıaq úıden shyǵyp ketip, qulpy ashylyp úlgermegen mektep aldynda dir-dir etip turdym. Sonda muǵalimimiz, qazaqtyń jas kelinshegi meni aıap, bozdap jylaǵan edi. Aıaǵymdy shúberekpen orap tastap, qushaqtap eńkildedi. Mundaı meıirimdi adamdardy qalaı umytasyń?..».
Qazir Marııa ájeı – Pavlodar oblysy men Aqsý qalasynyń qurmetti azamaty. Jasyna qaramastan óte belsendi jan. Pavlodar oblystyq «Elbrýs» qarashaı-sherkes jáne kabarda-balqar ulttyq-mádenı ortalyǵy» QB tóraǵasy qyzmetinde urpaq tárbıelep júr. Qyzdary qazaq azamattaryna turmysqa shyqqan. Olardan birneshe nemere kórip otyr. «El men jerdi súıýdi ózge jurt qazaqtardan úırenýi kerek» dep esepteıdi ájeı.
«Qarashaılar men balqarlar Qazaqstanda 80 jyldaı turyp jatyr. Bizdi munda kúshtep kóshirip ákelgeni anyq. Biraq bizdiń qazir basqa jerge ketkimiz kelmeıtini aqıqat. Balalarymyz, nemerelerimiz ben dostarymyzdyń bári osynda. Bul jerde qazaq halqynyń keń peıilin kórdik», dep aıaqtady áńgimesin M.Baıramqulova.
Pavlodar oblysy
