Alash búkilreseılik quryltaısyz qazaq memleketin qalaı qurdy?

Álıhan Bókeıhan bastaǵan «Alash» zııalylarynyń úlken toby Aqpan tóńke­ri­sin Birinshi dúnıejúzi soǵysynyń Mınski irge­sindegi tylynda qarsy aldy. Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Názir Tórequluly, t.b. qol qoıyp, Mınskiden Dala men Túrkistan ólkelerinde turatyn 25 alash azamatyna 16 naýryz kúni joldaǵan jedelhatta bylaı delindi:

«Rýsııadaǵy barsha halyqqa aǵaıyndyq, teńdik, bostandyq kúni týdy. Jańa qu­ryl­ǵan húkimet dúkenin súıeý úshin qazaqqa uıymdasý kerek... Ýshredıtelnoe sobranıe saılaýyna qazaq bolyp qamdaný kerek. Jaramdy, jaqsy adamdaryn aýyzǵa ala berý kerek. Endi arazdyq, óshtik, daý, janjal, talas, partııalyq sıyspaýlardy tastaý kerek. Kókserlik jumystaryń – birlik, ádildik bolsyn! Jer máselesin de qozǵap, tezirek qolǵa ala berińder. Biz qalaıtyn patshalyq túri – demokratısheskaıa respýblıka, ıaǵnı mal ósirip, egin salyp, jerge ıe bolarlyq túri. Qudaıdan basqa eshkimnen qoryqpańdar!»

Búkilreseılik quryltaı saılaýyna daıyndyq mańyzdy eki sebeppen 9 aıǵa sozyldy. Onyń biri – Reseıdiń jańa Ýaqytsha úkimetine saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, ulttyq syndy asa kúrdeli de ózekti máselelerdi qarama-qarsy sheshýge týra keldi. Oǵan halyqtyń jappaı saýat­syz­dyǵy (¾), saılaýǵa qajetti quqyq­tyq jáne tehnıkalyq qural-jabdyq pen tıisili mekemelerdiń joqtyǵy, bıliktiń turaq­syz­dyǵy, odan da zory – 4 jylǵa sozyl­ǵan dúnıejúzilik soǵys jáne taǵysyn taǵy sebepter tejeý boldy.

Ekinshi sebep. Ýaqytsha úkimet eń úzdik jáne meılinshe jetilgen saılaý zańyn (erejesin) jasaýǵa tyrysty. 25 naýryzda Quryltaı depýtattaryn saılaý erejesin jasaıtyn Erekshe májilis jasaqtaý týraly sheshim qabyldandy. Erekshe májilis 1917 jyldyń 25 mamyrynda jumysqa kiristi. Onyń quramynda 82 múshesi boldy. Májilis músheleriniń qataryna qazaqtan 2 kásibı zańger shaqyryldy. Olar – Ja­hansha Dosmuhameduly men Ýálıthan Tanashuly edi. Bolashaq Alash Orda úki­me­tiniń komıssary Jahansha 1910 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Alash Ordanyń taǵy bir múshesi Ýálıthan – Qazan ýnıversıtetiniń zań fakýltetin 1912 jyly támamdaǵan edi.

Quryltaı depýtatyn saılaý zańynyń jobasyn jasaý 1917 jyldyń tamyzynda aıaqtaldy. Nátı­je­sin­de, álemdegi eń úzdik saılaý zańy dúnıege keldi. Jalpyǵa ortaq, barshanyń quqy teń, qupııa túrde tikeleı daýys beretin saılaý boldy.

Qabyldanǵan saılaý erejesi Batys Eýropa men AQSh-tyń saılaý zańnama­la­ry­nyń damýynan aıtarlyqtaı ozyq bolyp shyqty. Atap aıtqanda, Reseı tarıhynda áıel balasy men áskerı qyzmet­ker­ler tuńǵysh ret saılaý quqyna ıe boldy, 20-ǵa tolǵan azamattarǵa saılaý quqy berildi (Anglııa, Italııa, AQSh, Fransııada 21-ge tolǵandar, Belgııa, Germanııa, Gollandııa, Ispanııada – 25-ke tolǵandar).

Oǵan qosa Quryltaı saılaýynyń ere­jesi dúnıe-múlkiniń bar-joqtyǵyna, sa­ýat­tylyǵyna, dinine, ultyna jáne jar­tylaı kóshpeli halge jetken qazaq halqy úshin mańyzdy másele – kóshpeli ne oty­ryq­shy turmysyna degen shekteý joıyldy. Saılaý erkin, ádil jáne balamaly bolyp bekitildi.

Mine, osy zańmen Quryltaı saılaýy alǵashqyda qyrkúıek aıyna belgilendi. Alaıda kezekti úshinshi úkimet daǵdarysy saldarynan Ýaqytsha úkimet saılaýdy 12 (25) qarashada ótkizý, al Quryltaıdy 28 qara­shaǵa (11 jeltoqsanǵa) shaqyrý týraly qaýly qabyldady.

Quryltaı saılaýy naýqany kezinde saılaý zańyn 1917 jyldyń 25 qazanynda (7 qarasha) qarýly búlikpen Ýaqytsha úkimetti qulatyp, Petrogradtaǵy ortalyq bılikti basyp alǵan keńes ókimetiniń atasy, Halyq komıssarlar keńesiniń tóra­ǵasy V.I.Lenınniń ózi órkeskel buzdy. Ol ózin Quryltaı depýtattyǵyna bál­shebektik RSDJP partııasynan usy­nylǵan úmitkerlerdiń Petrograd, Petrograd gú­ber­nesi, Ýfa, Baltyq teńiz floty jáne Sol­tústik maıdannyń jáne Máskeýdiń saılaý aımaqtary, ıaǵnı 6 saılaý aımaǵy tizi­mine qosty. Osylaısha, «dúnıe júzi jumysshylarynyń kósemi» V.I.Lenın 5 saılaý aımaǵynan daýysqa túsý qarastyrylǵan saılaý zańyn aıaqqa taptady.

Oǵan qosa bálshebekter ókimeti azamattardyń quqyn zań júzinde shekteý (baspasóz týraly dekret, ıaǵnı senzýra), merzimdi basylymdardy jappaı jabý, gazet taratýshylardy tutqyndaý, oppo­­zı­sııalyq baspahanalardy joıý arqyly saılaýshylarǵa qysym kórsetýmen boldy. Qarýly áskerdi jumsap, saılaýshylardy bál­shebek partııasynyń tizimderine daýys­qa berýge kúshtegen jaıttar da keń qol­dandy.

Osy sııaqty keleńsiz jaıttarmen qa­tar jergilikti saılaý komıssııalaryna qaǵaz, qalamsap, kilegeı jáne t.b. qajetti qara­paıym quraldardyń jetispeýi de de­pýtattar tizimin jasaýǵa aıtarlyqtaı tejeý boldy. Sonyń saldarynan birqatar saı­laý aımaǵynda, onyń ishinde Aqmola men Semeı oblystaryn biriktirgen Dala aımaǵyndaǵy saılaý ótpeı qaldy nemese 12-14 qarashadan jeltoqsannyń 26-30-yna ysyryldy.

Osylaısha, álemdegi eń úzdik sanalǵan Reseıdiń saılaý zańy saılaý úrdisin shıe­lenistirip, saılaý­shy­lardyń tym selqos daýys berýine zor yqpal etti.

Jalpy alǵanda Quryltaı saılaýy 3 aıǵa deıin sozyldy. Birqatar saılaý aıma­ǵynda, mysaly Dala aımaǵynda (Aqmola jáne Semeı oblystary) saılaý 1917 jyl­dyń 26-30 jeltoqsannan (1918 jyl­dyń 11-13 qań­tary) taǵy da 1918 jyl­dyń aqpan aıyna ysyryldy. Al Qu­ryltaı jı­nalysy 1918 jyldyń 5 qań­tarynan 6 qań­tarǵa qaraǵan túni keńes ókimeti kúshtep taratyp úl­gergen edi.

1917 jylǵy 16 naýryzda Mınskiden jol­daǵan jedelhatta aıtylǵandaı, Álıhan Bókeıhan bastaǵan «Alash» zııalylary men qazaq halqy Búkilreseılik quryltaı saılaýyna tııanaqty daıyndaldy. Sáýir aıynan 1918 jyldyń qańtar aıyna deıin derlik jalǵasqan qazaq oblystyq jáne 1917 jyldyń 21-26 shildesinde ótken Birinshi Jalpyulttyq quryltaı biraýyzdan alda shaqyrylatyn Búkilreseılik quryltaıǵa Reseıdi demokratııalyq federatıvtik res­pýblıka dep jarııalasyn degen joldaý qa­byl­da­dy. Keshegi Reseı ımperııasynyń otary bolǵan búkil basqa halyqpen qatar qazaq halqy men ult kósemderi de Búkil­re­seı quryltaıy qazaqtyń ózin-ózi bıleýge degen óshpes quqyn moıyndap, ulttyq memlekettiginiń týyn qaıta kóterýine aq bata­syn beredi degen zor úmit artty. «Alash» par­tııa­synan Quryltaıǵa saılan­ǵan bizderge, – dep málimdedi atalǵan par­tııa­nyń atasy ári saıası jetekshisi Álıhan Bókeıhan, – Qazaq aýtonomııasyn jarııalaýǵa qol jetkizý mindeti júkteldi. Aýtonomııa úshin kúres basqa ulttyq oblystarda da bastaldy. Bizdiń «Alash» partııamyz ózge ulttyq partııalarmen (Tatarstan, Bashqurstan jáne t.b.) odaqtasty. Ol odaqtyń bas maqsaty: Reseıdiń […] partııalarymen ýaǵdalasý jolymen Quryltaı jınalysynan Reseı […] memleketi quramyndaǵy ulttyq oblys­tarǵa aýtonomııa berýdi birlesip talap etý boldy. «Alash» ulttyq par­tııa­synyń jáne ózge ulttyq partııa­lardyń ókili retinde (28 p.) meniń ózim osy máseleler bo­ıynsha Kerenskıı úkimetiniń múshelerimen tike­leı kelissóz júrgizdim».

Saılaý erejesine sáıkes, Quryltaıǵa 200 myń halyqtan bir depýtat saılanatyn. «Alash» kósemi Álıhan Bókeıhannyń esebi boıynsha, 9 oblys pen 1 gúbernede, onyń ishinde Jetisý men Syrdarııa oblys­­tarynda, sondaı-aq Túrkistan ólkesine qara­ǵan Samarqand, Ferǵana jáne Kas­pıı jaǵalaýy oblystarynyń qazaq oıazdaryndaǵy qazaqtyń sany mynadaı: «Depýtat sany adam sanyna baılaýly. Eki júz myńnan bir depýtat saılanbaq. 1897-shi jylǵy esepte qazaq tilin ana tilim degen adam 4 mıllıon 84 myń edi. Bir jyldaǵy adam balasynyń taza ósimi eki júzge 3 adam bolady. Osy esepke salsa, bizdiń 9 oblys, bir gúbernedegi qazaq bıyl 5 mıllıon 400 myń bolsa kerek. Bulaı bolsa, qazaq depýtaty 27 bolmaq. Bularǵa 13-14 kandıdat saı­lanbaq. Sonda bizdiń bar depýtatymyz 40-41 bol­maq».

Álıhan «Qazaq depýtattary» atty osy maqala­sy­n­da 1917 jyldyń 21-16 shil­desinde Oryn­borda ótken Birin­shi Ulttyq quryltaı­dyń tal­qy­syna Bú­kil­reseılik quryltaı depýtattyǵyna laıyq dep sanaǵan 43 úmitkerdiń tizimin usyndy. Qyr balasy – el aǵasy Álıhan bul maqalasyn: «Qara jarysta ozǵandy jurt qalap báıgege qosar. Bizdiń izde­ge­nimiz – Alashtyń aty báıgeden kelgeni. Tiri bolsaq, aldymyz – úlken toı. Alashtyń bala­sy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar. Bul bolyp turǵan zaman – Alashtyń aza­matyna zor júk. Bizdi birlik bolyp, is qyla biletin sheber tabylsa, Alashtyń balasy baqyt jolyna tústi. Keıingi úrim-butaq ne alǵys, ne qarǵys bere júre­tin aldymyzda zor sharttar bar. Osyny ańǵar, jurtym qazaq!» dep qorytty.

Qazaqtyń Birinshi Ulttyq quryltaıy ult kósemi usynǵan tizimdi tutas maquldap, «Qazaq» gazetinde jarııalandy.

Birqatar aımaqta saılaýdyń aıaqtal­maýyna qara­mas­tan, Búkilreseılik quryltaı jasaqtaldy dep sheshildi. Bir málimet bo­ıynsha oǵan 347 orys eseri («Partııa Sosıalıst-Revolıýsıoner» sóziniń bas áripterinen eS-eR dep qurastyrylǵan qysqasha ataýy), 180 bálshebek, 81 ýkraın eseri, 16 menshebek, 15 kadet, 11 ýkraın áleýmetshil-demokraty (sosıal-demokrat), 62 musylman depýtaty ótken. Onyń ishinde eser depýtattarynyń sany 450-ge jaqyn. Bastapqyda josparlanǵan 808 depýtattan saılanǵany 703-ten 766-ǵa deıin kórinedi.

Reseı Ortalyq saılaý komıssııasy (OSK) janyn­da­ǵy Reseıdiń saılaý tehnologııalaryna oqytý ortalyǵynyń (RSTOO – Rossııskıı sentr obýchenııa ızbıratelnym tehnologııam – RSIOT) sarap­tamasy durys sanalady. Onyń esebine sáıkes, 766 depýtat saılanǵan, onyń 374-i eser partııasynan, 180-i bálshebek, 24-i kadet, 22-si menshebek, 81-i ýkraın eseri, 10-y mýsavat, 25-i – federalıster men aýto­no­mıster, 12-si ǵana «Alash» par­tııa­synan saı­lanypty.

Osy málimetterden baıqaıtynymyz: saılanǵan depýtattardyń jalpy sany, onyń ishinde ásirese «Alash» partııasy depýtat­tarynyń sany óte kúmándi kórine­di. Onyń sebebi, birinshiden, keshegi ımperııa ınfraqurylymynyń mesheýligi Reseıdiń OSK-sy men alys Azııadaǵy saılaý aımaqtary arasyndaǵy baılanysty jaqsy qamtamasyz ete almady. Ekin­shi­den, bálshebekterdiń qazan aıynda bılikti basyp alýy men qys maýsymy da saılaýǵa zor bóget boldy. Mysalǵa, Reseı OSK-sy janyndaǵy RSTOO málimetinshe, «Alash» partııasynan 12 depýtat ótken bolsa, saılanǵan depýtattardyń leninism.su portalynda berilgen tiziminde Ferǵana obly­synda «Alash» partııasy atynan depýtat bolyp jalǵyz Mustafa Shoqaıdyń ǵana esimi tur.

Degenmen de taǵy keminde 10-12 qazaq depýtaty saılanýy kerek bolǵan, biraq saılaý ótpeı qalǵan Syrdarııa jáne Kas­pıı jaǵalaýy oblystaryn jáne saı­laý keıinge ysyrylǵan Dala aımaǵyn (Aqmola jáne Semeı obl) aıtpaǵanda, qalǵan 7 oblystan (saılaý aımaǵynan) 12 emes, kem degende 17 depýtat saılanýy kerek-ti. Bul joramal Reseıdiń tarıhshy ǵalymy, professor Lev Protasovtyń «Lıýdı Ýchredıtelnogo sobranııa: port­ret v ınterere epohı» kitabynda tolyq rastalady. L.G. Protasovtyń osy kitabyn siltep kórsetken «Hronos. Vsemırnaıa ıstorııa v ınternete» portaly Búkilreseılik quryltaıǵa saılanǵan bar­lyq de­pýtat­ty tizip keltirip, álippe tár­tibi boıynsha olar­dyń aty-jónin jáne qysqasha ómirbaıanyn beredi. «Hronos» portalynyń L.G. Protasov jasaǵan tizimde qazaqtan Quryltaıǵa saılanǵan 12 emes, 20 depýtattyń aty-jóni júr. Biraq eskerte ketý kerek, bul portal 20 depýtattyń bári «Alash» partııasy tizimimen saılanǵanyn kórsetpeıdi. Mysalǵa Ábdirahmanbek Orazaıuly, Serikbaı Aqaıuly (1880-1937) jáne Mustafa Shoqaı Quryltaıǵa Ferǵana oblysy (aımaǵy) musylmandarynyń ortaq №2 tizimi boıynsha, Muhametjan Tynyshbaıuly (1880-1937) Jetisý oblys­tyq aımaǵynyń áleýmetshiler (sosıa­lıs­ter) blogynyń № 2 tizimi boıynsha, al Sadyq Amanjoluly (1889-1941) men Ybyraıym Jaınaquly, Jetisý kazagy Stepan Shendrıkov (1885-1936) jáne Dáýir Saýrambaıuly «Alash» partııasy blogynyń ortaq № 3 tizimi bo­ıynsha saılanypty.

Búkilreseılik quryltaı depýtat­ty­ǵyna «Alash» partııasy tizimimen saılan­ǵan­dardyń ishinde «Alash» qozǵa­lysy men partııasynyń jetekshisi Álıhan Bókeı­han­nyń esimi joq. «Alash» kósemi partııa tizimi boıynsha Torǵaı oblystyq aı­maǵy men Aqmola jáne Semeı oblys­taryn biriktirgen Dala aımaǵynan usynylǵan bolatyn. Dala aımaǵyndaǵy saılaý keıinge ysyrylǵany aıtyldy. Al Torǵaı saılaý aımaǵynda «Alash» partııasy 12-14 qarasha kúnderi ótken saılaýda sosıal-demokrat (menshebekter) pen eser parııalaryn oısyrata jeńgen bolatyn. Mysalǵa Torǵaı oıazyndaǵy 68 myń saılaýshynyń 55 myń 127-si daýys berse, onyń 54 myń 976-sy «Alash» partııasynyń №1 tizimine, 110 daýys eserlerdiń №2 tizimine, 41-aq daýys – sosıal-demokrattardyń №3 tizimine berilgen; Yrǵyz oıazyndaǵy 70 myń saılaýshynyń 55 myń 349 daýys №1 tizimge («Alash»), 181 - №2 tizimge (eserler), 1516 daýys – №3 tizimge (s.d. menshebekter) berilipti.

Dala aımaǵynda saılaý bolmasa da, Álıhan Bókeıhan Quryltaı depýtattyǵyna Torǵaı obly­sy­nan ótse kerek.

Álıhannyń Búkilreseılik quryltaı­ǵa depýtat bolǵanynyń taǵy bir dáleli: 1918 jyldyń qyr­kú­ıeginde Ýfa qala­synda keńes ókimetine qarsy «Ýfa dırektorııasy» degen ataýmen búkil­re­seılik zań­dy úkimetti saılaǵan Mem­le­kettik májiliske tek qana Quryltaı depýtattary ǵana shaqy­ryl­­­­­­­dy. Májiliske qatysýshylardyń tiziminde Á.Bókeıhan, H.Dosmuhameduly, I.Álimbekuly jáne B.Jahandamuly qazaqtyń Alash Orda úki­me­­ti­niń ókil­­deri retinde júr. Eger osy 4 «Alash» qaı­rat­ke­riniń qolynda Quryltaı depýtatynyń mandaty bol­masa, Memlekettik májiliske jiberilmes edi.

Alash Orda úkimetiniń múshesi emes A.Baıtursynuly, S.Shendrıkov, A.Orazaıuly Máji­liske Quryltaı depý­ta­ty retinde qatyssa, A.Birimjan, S.Dosjanuly, J.Dosmuhameduly, Ý.Tanashuly, M.Tynyshbaıuly, M.Sho­qaı­lar – Alash Orda komıssarlary ári Quryltaı depýtattary retinde qatysty.

Osylaısha, L. Protasov pen «Hronos» tizimindegi 20 qazaq depýtatyna Á.Bókeıhan men I.Álimbekuly jáne B.Jahandamulyn qosqanda, «Alash» partııasynan jáne jalpy qazaq halqynan Búkilreseılik quryl­taıǵa kem degende 23 depýtat saılan­ǵan bolyp shyǵady.

Quryltaıǵa 12-aq depýtat saılaǵan kúnde de (Reseıdiń OSK-sy janyndaǵy RSTOO málimeti) «Alash» partııasy saılaýǵa qatysqan búkilreseılik 13 jáne 34 ulttyq partııanyń ishinen 8 orynǵa taban tirepti. 23-25 depýtat saılaǵan bolsa, «Alash» partııasy Reseıdiń 1906-1917 jyldardaǵy eń iri ári eń yqpaldy partııasy bolǵan kadettermen 5-6 oryndy bólisken eken. Al bas-aıaǵy 13-14 depýtat saılaý josparlanǵan Dala (Aqmola, Semeı obl), Syrdarııa jáne Kaspıı jaǵalaýy aımaqtarynda saılaý qaıta ótkende, «Alash» partııasy 374 mandaty bar solshyl eser, 180 mandaty bar bálshebek jáne 81 mandat alǵan ýkraın eserlerinen keıin 4-oryn alǵan bolar edi.

Alaıda bálshebekterdiń Reseıdegi ortalyq bılikti basyp alýyna, ásirese Quryltaı saılaýynda olardyń oısyraı jeńilýine baılanysty qazaq halqynyń ulttyq memleketin qaıta qurýy, ıaǵnı aýtonomııalyq derbestik alý-almaýy Quryl­taıdaǵy qazaq depýtattarynyń sany­na emes, kerisinshe saılaýda jeńilgen keńes ókimetiniń kóńil-kúıine baılanyp qaldy.

Uzaq kúttirgen Búkilreseılik quryltaı Tavrııa saraıynda (Petrogorad) 1917 jyl­dyń 28 qara­shasynda (11 jeltoqsan) jınaldy. Quryltaıdyń birinshi otyrysy bálshebek depýtattarynyń oǵan boıkot jarııalap kelmeýi saldarynan kvorým jınaı almaı tarqady. Birinshi sessııaǵa túrli derek boıynsha saılanǵan 708-den 808-ge tarta depýtattyń 400-ge jetpeıtini qa­tysqan. «Alash» depýtattarynyń qatys­qan-qatyspaǵany belgisiz.

Bálshebekterdiń Quryltaıǵa kelmeýi «Alash» partııasynyń ǵana emes, búkil Reseı halyqtarynyń sońǵy úmitin úzdi de, burynǵy ımperııa halyqtarynyń aýtonomııa jarııalaý sherýine keń jol ashty. Qa­zaqtyń Dala jáne Túrkistan ólkelerindegi aýto­nomııalaný úrdisine dem bergen taǵy bir jaıt boldy. Zańdy Ýaqytsha úkimettiń qulaýynyń izinshe 26 qazanda Ýfa, 28 qazanda Tashkent bálshebekterdiń qolyna ótti.

Álıhan Bókeıhan bastaǵan «Alash» qaırat­ker­leri Búkilreseılik quryltaı qashan shaqyrylady dep boljap taǵy áýre bolmaı, 5-13 (18-26) kúnderi Orynborda II Jalpyulttyq qazaq-qyrǵyz quryl­taıyn ótkizdi. Ulttyq quryltaı keshegi Ulyq Ulys pen onyń tarıhı murageri bolǵan Qazaq handyǵynyń jer aýmaǵynda Alash Ulttyq Jerli Aýtonomııalyq Res­pýblıkasyn quryp, onyń joǵarǵy mem­lekettik atqarýshy bılik tetigi – Alash Orda Búkil Qazaq-Qyrǵyz (búgingi qyrǵyz halqy) halyq Keńesin (Úkimetin) jáne 3 balama úmitkerdiń ishinen onyń tóraǵasy etip Álıhan Bókeıhandy saılady.

Araǵa 3 jeti salyp 1918 jyldyń 5 (18) qań­ta­rynda Petrogradta Búkilreseılik quryltaı ses­sııasy ashylyp, jumysyna kiristi. Biraq saılaýda oı­syraı jeńilgen qylmysker bálshebekter men olardyń keńes ókimeti óz degenine júrmegen Quryltaıdy kúshtep qýatynyn anyq sezgen «Alash» depýtattary oǵan qatyspaýdy durys sanaǵan sııaqty. Olardyń kúdigi Quryltaı ashylǵan birini kúni-aq tolyq aqtaldy.

5 (18) qańtarda Quryltaı, 1917 jylǵy búkil kazaq oblystyq jáne shilde aıyndaǵy I Jalpyulttyq quryl­taılar biraýyzdan úndegendeı, Reseıdi fe­de­ratıvtik-demo­kra­tııalyq respýblıka dep jarııa­lady, ıaǵnı patshalyq bılikten bas tartty. Oǵan qosa Álıhan Bókeıhan 1906 jyldan beri talap etip kelgen jáne 1917 jyldyń jazynda kadet partııasy qatarynan shyǵýyna túrtki bolǵan 3 ózekti máseleniń biri bol­ǵan jerdi jekemenshikke satýǵa qarsy qarar qabyldady. Búkil reseı halqy, ási­rese «Alash» jetekshileri kútkendeı, Quryltaı jumysshylar men sharýalar depýtattarynyń keńesiniń memlekettik bıligin (keńes ókimetin) zańdy etetin «Eńbekshiler men ezilgen halyqtyń quqy Deklarasııasyn» qaraý­dan úzildi-kesildi bas tartty.

Mine, osy áreketi úshin keńes ókimeti Reseıdegi qalǵan eń sońǵy zańdy bılik – búkil halyq saılanǵan Quryltaıdy 5 qańtardan 6-syna qaraǵan túni kúshtep qýyp taratyp, Ýaqytsha úkimetti qarýmen qýyp tarat­qan 1917 jyldyń 25 qazannan (7 qarashadan) keıin osymen ekinshi qylmystyq memlekettik tóń­ke­ris jasady. Reseı memlekettik bıliksiz qaldy.

«Reseı bıliksiz qalǵan osy jaǵdaıda II Jalpy­­ulttyq qazaq-qyrǵyz quryltaıynda bola­shaqta jarııalanýǵa tıis federatıvtik Reseı res­pýb­lı­ka­sy­nyń ózgelermen teń quqyly aýto­no­mııasynyń biri, ıaǵnı sýbektisi retinde jarııalanǵan Alash ózinen joǵary turǵan federatıvtik bılik organy joq, búkil memlekettik bılik quzyry óz qolyna tıgen egemen respýb­lıkaǵa aınaldy».

Bálshebekter Quryltaıdy qýyp taratýy­nyń saldary – keshegi otarshyl ımperııanyń fede­­ra­sııa bola almaýyna jáne ydyraýyna ákelip soqty. Reseı federasııa bola almaǵan soń, Ulttyq Jerli Aýtonomııa jarııalaǵan Ýkraına, Grýzııa, Armenııa, Alash, Bashqurt jáne basqa ulttyq jáne oblystyq aýtonomııalar túgel egemen memleketke aınaldy emes pe? Al Aqpan tóńkerisinen keıin Aýtonomııa jarııalaǵan halyqtar daıyn Reseı fede­­rasııasyna kirmeı, olar óz yqtııarymen Reseı federasııasyn qurastyrý kerek bolǵan. Mine, sony kesh túsingen Lenın men Keńes ókimeti 1918 jyldyń 18 (31) qańtarynda Reseıdi federasııa dep jarııalap, egemen ulttyq respýblıkalardyń bárine soǵys ıntervensııasyn bastaǵan joq pa? Biz ony keńestik jalǵan ıdeologııamen «azamat soǵysy» dep kelemiz. Bálshebekterdiń ol soǵysy azamat soǵysy emes, ıntervensııa bolatyn. Alash Orda keńes óki­metin 1919 jyldyń sońyna deıin moıyndaǵan joq. Oǵan qosylamyz dep eldi shaqyrmady da.

Sultan Han AQQULY,

PhD, alashtanýshy