Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Otandyq emıtentterge jáne olardyń oblıgasııasyna, sonyń ishinde egemendik emıssııalaryna Fitch Ratings, Moody's jáne S&P Global Ratings agenttikteri saraptama jasaıdy. Uzaq jáne qysqamerzimdi boljamdarymyz solardyń usynǵan saraptamasy boıynsha aıqyndalady. Sarapshylar «sheteldik baǵalaýlarǵa balama bolatyn ózimizdiń ulttyq reıtıng agenttigimizdi qurý kerek» degendi kópten aıtyp júr.
2023 jyldyń qazan aıynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ulttyq reıtıng agenttigi (RA) qurýdyń quqyqtyq negizin ázirleý týraly jarııalap, ol ashyqtyq pen reıtıngti arttyrý kesheniniń bóligi bolýǵa tıis ekenin málimdegen bolatyn.
Bizde ulttyq reıtıng agenttigi joq ekeni osyǵan deıin de talaı aıtylǵan. Álemdik ekonomıkanyń shyraqshysyna balaǵan úsh kıt – úsh jahandyq reıtıngtik agenttiktiń ár memleket pen ár kompanııaǵa qatysty reıtıngtik baǵalary jańarǵan saıyn memleket basshylary, iri bıznes ókilderi tún uıqysyn tórt bóledi deıdi sarapshylar. Bizge solardyń kózqarasy boıynsha baǵa beretindikten, baǵalaý tómendese ınvestorlar teris aınalyp, álemdik bankterdiń nesıesi qymbattaıdy. Biz de solardyń bergen baǵasyna qarap kóshimizdi túzeımiz. Olardyń usynystaryn ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası reformalardy júzege asyrý kezinde eskeremiz, paıdalanamyz.
Jaqynda S&P reıtıng agenttigi Qazaqstannyń kredıttik reıtıngin «BBB–» deńgeıinde «turaqty» boljamyn rastady. Ulttyq banktiń habarlaýynsha, qazirgi kórsetkish yqtımal syrtqy shoktardy beıtaraptandyratyn eleýli syrtqy rezervterdiń kólemi men aıtarlyqtaı bıýdjettik turaqtylyqtyń bolýymen qarastyryldy. Álbette, jahandyq kórsetkishke jetý áli alda. Biraq álemdik deńgeıdegi agenttikterdiń oń baǵasy bizdi qýantady. Sonymen birge agenttik sarapshylary memlekettik basqarýdaǵy josparlanǵan reformalar men ekonomıkalyq reformalar egemendi reıtıngtiń boljamyn ońynan kórsetetinin atap ótti.
S&P sarapshylarynyń pikirinshe, qýat kózi men azyq-túlik baǵasynyń jahandyq tómendeýine qaramastan, ınflıasııalyq qysym saqtalyp otyr. Sarapshylardyń boljaýynsha, 2024 jyly ınflıasııa ortasha eseppen 8%-dy quraıdy, al 2026 jylǵa qaraı Ulttyq banktiń maqsattyq deńgeıine sáıkes keletin 5%-ǵa deıin baıaýlaıdy.
«2023 jyldyń jeltoqsanynda dollarsyzdandyrý deńgeıi 23%-ǵa jetti. Turaqty aıyrbas baǵamy men ınflıasııanyń birtindep tómendeýi odan ári ósýdiń aldyn alýy kerek», delingen aqparatta.
Sonymen qatar S&P sarapshylary ortalyq banktiń derbestigi men aqsha-kredıt saıasatynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda Ulttyq banktiń jańa nesıe jáne ekonomıkany qoldaý baǵdarlamalaryna qatyspaýǵa nıetti ekenin jetkizdi. Sarapshylar memlekettik shyǵystardyń ósýin azaıtýǵa baǵyttalǵan bıýdjettik erejelerdiń engizilýin oń baǵalady. Osylaısha, Ulttyq qordan túsetin shyǵystar men transfertterdiń ósimin azaıtýǵa baǵyttalǵan Úkimet josparlary memlekettik bıýdjettiń tapshylyǵyn ustap turýǵa jáne halyqaralyq rezervterdiń deńgeıin turaqtandyrýǵa tıis. Reıtıng rastalǵannan keıin elimiz TMD kóleminde ınvestısııalyq reıtıngi bar jalǵyz memleket bolyp qala beredi.
Bank sektorynyń senimdiligi men turaqtylyǵy búkil el ekonomıkasynyń úzdiksiz jáne tıimdi jumys isteýiniń kepili bolyp sanalady. Bul daǵdarystar men syrtqy ekonomıkalyq kúızelis kezeńderinde óte mańyzdy. Bankterdiń qarjylyq turaqtylyǵy men senimdiligin baǵalaýda halyqaralyq reıtıngtik agenttikter mańyzdy ról atqarady. Olardyń reıtıngteri qarajatty saqtaý nemese ınvestısııalaý úshin bankti tańdaý týraly sheshim qabyldaý kezinde negiz bolady. Bıyl alǵashqy ondyqqa kiretin ekinshi deńgeıli bankterdiń reıtıngi jańartyldy. 2023 jylǵy 1 qarashada Moody's reıtıng agenttigi toǵyz banktiń reıtıngin jańartqan bolatyn.
Sarapshylar osy rette reıtıng agenttikteriniń baǵyt-baǵdaryn ishki naryqtyń áleýeti boıyna sińire alam ba degen másele jeke zerttelýi qajet ekenin aıtady. Sońǵy on shaqty jylda elde sheteldikterdiń úlesi bar kompanııalar qatary kóbeıdi. Bul faktor bizdiń agenttikterdiń halyqaralyq deńgeıge kóterilýine múmkindik beretin kórinedi. Sebebi iri kompanııalar úshin qosymsha kózqaras pen táýelsiz pikir mańyzdy. Mundaı kompanııalar qansha reıtıng agenttigi bolsa, sonsha reıtıngke tapsyrys berýge daıyn kórinedi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, iri kompanııalardyń baǵasy, kózqarasy, pikiri sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstan týraly aqparat alýyna kómektesedi. Ekonomıkalyq reıtıng – ınvestorlarǵa kapıtal salýdyń múmkindigi men táýekeli týraly túsinik beretin qural.
Ekonomıka úshin reıtıngtiń mańyzdy ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq ol naryqtyń betalysy týraly habar jalǵyz derekkóz bolmaýǵa tıis. Keıbir agenttikterdiń ekonomıkalyq kórsetkishterdi esepteý, daıyndaý ádisteri kúmán týǵyzatynyn osyǵan deıin jazǵanbyz. Bul rette basyn ashyp alatyn másele kóp. «Reıtıng jasaýshy agenttikter egemen elderge yqpal etý quraly bolmaý kerek» degen pikirdi álemdik ekonomıkanyń tynysyn tamyr soǵysynan-aq bilip qoıatyn aýzy dýaly sarapshylardyń ózderi joqqa shyǵarmaıdy.
Joǵaryda aıtyp ótken «Úlken úshtik» reıtıngisiniń qyzmeti aqyly. Biraq onyń qyzmetine kóbinese, memlekettiń úlesi bar kompanııalar, ekinshi deńgeıli bankter, kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttary tapsyrys beredi. Kóptegen kompanııada ózderiniń jeke reıtıng agenttikteri jumys isteıdi. Al jekelegen memleketter, alpaýyt kompanııalar álem aldynda jalyn kúdireıtip júrý úshin ataqty úshtiktiń qyzmetine júginedi. Olardyń baǵasy – qalyń. Mysaly, emıtent reıtınginiń ortasha quny – 80 myń dollar, emıssııalyq reıtıng úshin 20 myń dollar suraıdy.
Reıtıngtik qyzmet boıynsha shyǵyndardyń úlesi jekelegen kompanııalar tabysynyń 1%-yn, al ulttyq korporasııalar úshin 0,7%-yn quraıdy. Ulttyq reıtıng agenttiginiń qurylýy reıtıngtik shyǵyndardy aıtarlyqtaı tómendetýi múmkin.
Qazir elimiz reıtıngtik keńistikterdi retke keltirýdi bastady. Reıtıngtik agenttikterge qoıylatyn talaptar júıelenip qaldy. Mamandar Qazaqstannyń qarjy sektoryndaǵy aktıvter sapasynyń ájeptáýir jaqsaryp qalǵanyn atap ótedi. Geosaıası faktordyń ekonomıkalyq ósim men bank sektoryna áseri qalypty dep baǵalanǵanyn halyqaralyq agenttikter rastap jatyr. Qarjy turaqtylyǵynyń táýekeli baqylaýdan shyǵyp ketken joq.
Eger ulttyq reıtıng agenttiginiń jumysyn jolǵa qoısaq, sheteldik agenttikterdiń bizge bergen baǵasy naqtylanady. Sarapshylardyń baıandaýynsha, álemdik ekonomıkanyń trendterin ustanýǵa tyrysamyz, óıtkeni jańa ekonomıkalyq daǵdarystar fonynda ózgermeý múmkin emes. Reıtıng agenttiginiń sarapshylary ne oı túıetinin, nátıjesi reıtıngimizdi qalaı qozǵap jiberetinin biz bilmeımiz. Sebebi agenttikter sheshim qabyldaǵanǵa deıin syr aldyrmaıdy. Tipti boljam jasaýǵa da múmkindik bermeıdi.
Táýelsiz sarapshylardyń aıtýynsha, halyqaralyq reıtıngterdiń boljamy, baǵasy biz úshin mańyzdy. Biraq ózimizdiń memlekettik deńgeıdegi ulttyq agenttigimizdi solarǵa balama ınstıtýt retinde qalyptastyrý odan saıyn mańyzdy. Bul eń birinshi kezekte synǵa synbaý, ókpege ýaqyt joǵaltpaý úshin, ózgeniń pikirine táýeldi bolyp qalmaı, kemshilikterimizdi túzep, kemeldený úshin kerek.
ALMATY
