Foto Tengrinews.kz/Alıhan Sarıev
Qoǵamda adam qadirine jetip, syılaý, adal eńbekti qasıet tutý keri ketip, jaqsylardyń ónegeli joly umytyla bastaǵandaı. Muny da oı-sananyń sapalyq ólsheminen izdegenimiz jón bolar. Bálkim, eski júıeniń tıgizgen kesirinen aryla almaı jatqanymyzdan shyǵar. Sol sebepti ulttyq namysqa qaıta oralýdyń barlyq áreketin qolǵa alýymyz qajet. Budan ári kesh bolady.
Jalyndaǵan jastyq pen qarııalyq qasıette de ulttyq sezim men ózara senim atoılap turmasa, biz kimbiz? Ulttyq namys árbir isimizde shynaıy ári boıǵa qanmen daryǵan minez-qulqymyzda qarapaıym qalpynda kórinip, sezilip turýy kerek. Eń bastysy – ulttyq ustanymdar men qundylyqtarǵa bas ıip, barlyq ýaqytta, barlyq jaǵdaıda, qaıda júrse de bir-birimizge janashyr, qorǵan bola bilý. Bul maqsatta qoǵamdyq oı-sanada rýhanı serpilis pen iri ózgeris kerek. Mımyrt tirlik pen masyldyq, qur bos kúıbeń maqsatqa jetkizbeıdi.
Tek aqsha men dúnıe jarysynyń dúrmeginen, dúmshelerdiń jattandy ýaǵyzynan urpaqtyń oı-órisi óspeıdi, jetilmeıdi, olardyń ómir súre bilýge degen umtylysy da kúsh almaıdy. Qoǵamnyń qundylyqtary túptep kelgende adal eńbek pen eldik, ulttyq múddege tikeleı qatysty. Adal eńbek qana eldi azyp-tozýdan saqtaıdy.
Eski júıede sybaılas jemqorlyq pen zańdy belden basyp, bylyqqa belshesine deıin batqan paraqorlardyń zalaly men aýyr zardabynan jurt esin áli jııa almaı keledi. Qazannan – qaqpaq, ıtten uıat ketken jyldary qoǵamǵa tıesili qazyna-baılyqty túrli zymııan jolmen, bılik qyzmetin qaraqan basyna, uıalastarynyń baıýyna óle-ólgeninshe paıdalanǵandar endi qoǵamdy tazartaıyq, ádiletti memleket quraıyq dep jatqan jurtyna dem berip, mol qarjy salyp, kesh bolsa da halqynan keshirim surap, shetel asyrǵan zańsyz aktıvterdi qaıtarýǵa nege óz erkimen ún qosyp, qoldamaı jatyr? Bir alpaýyt baıdyń ashyq daýsy estilmedi. Qyzmet pen baılyqtan ábden rýhanı azǵyndaýǵa ushyraǵan ba?
Obal, saýap, uıatty bilmegen adamnan satqyndyq ta, opasyzdyq ta shyǵady. Ony urpaq áli talaı aıyptaıdy. Bul ózekti máselede qoǵam Úkimet janynan qurylǵan komıssııa men Bas prokýratýra janyndaǵy arnaıy komıtettiń jumysyna erekshe nazar aýdaryp otyrǵany anyq. El osy quqyqtyq negizi tııanaqtalǵan sheshimniń nátıjesi qashan, qalaı bolatynyn kútip otyr. Bul el táýelsizdiginiń otyz úsh jyldan asqan belesinde alǵash batyl jáne ádil qolǵa alynǵan is ekenine aıryqsha mán berýimiz kerek. Bul úderis ońaı emes jáne onyń júzege asyrylýy – ýaqyttyń enshisindegi is.
Biz qajetti qadamnyń, ádiletti, áli talaı urpaq aıta júretin tarıhı sheshimniń oryndalatynyna senimmen qaraımyz. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev memleket múddesi bárinen bıik ekenin qadap aıtty. Dál osy turǵyda tarıhı sheshim qabyldaǵanyn jarııa etkeli beri el eńsesi kóterilip, qabaǵy ashyldy. «Tarıhı ádilettilik ornaıdy» dedi. Qoǵamda osy másele basty taqyrypqa aınaldy. Keı depýtattar men ekonomıst-ǵalymdar tipti gaz-munaı salasyndaǵy iri kásiporyndardyń salyq túsimine qoǵamdyq tekserý júrgizý máselesin de kóterdi. Buǵan uqsas usynystardyń túpki maqsaty – sybaılas jemqorlyq pen toıymsyzdyqqa qoǵamdyq kúshpen tosqaýyl qoıý. Aldaǵy ýaqytta el narazylyǵyn týǵyzatyn teris qubylystardyń qaıtalanbaýy úshin ashy sabaq bolýǵa tıis.
Osyndaıda qıyn kezeńderde qoǵamnyń kókeıkesti taqyryptary tóńireginde memleketshil kózqarastary men tabandy ustanymynyń jolynda jan aıamaı kúresken jeke batyrlar oıǵa oralady. Aıbary men úni eske túsedi. Qazaq tili úshin keńestik qasań kezeńde basyn báıgege tigip, Almatyny jaıaý aralap, «Balalaryńdy qazaq mektebine berińder!» dep tileýles azamattarmen birge nasıhat júrgizgen aqyn Shona Smahanuly men qartaıǵan shaǵynda óz qarajatyna «Kazahskaıa pravda» gazetin shyǵaryp, qazaq ultynyń ar-namysyn qorǵap, el tarıhyn qoparyp jazyp, el men jerdiń baı murasyn jurtqa jetkizýde orasan eńbek sińirgen Aldan Aıymbetovteı ǵalymdy «jeke batyr» (Sh.Murtaza) dep maqtanysh jáne úlgi etýge tıispiz. Tipten Shona aǵamyz ul-qyzyn qazaq mektebine bermegen qalamgerlerdiń kitaptaryn shyǵarmaý týraly máseleni kún tártibine qoıyp ta kórgen. «Ana tili tamyrynan aıyrylǵanda ne bolmaq?» dep suraqty tikesinen qoıǵan.
Qazir sol marǵasqalardyń memleketshil, zııaly izbasarlary nege kórinbeıdi? Qaıda ketti? Jańa esimder nege shyqpaıdy? Bul buqaralyq, ıdeologııalyq tárbıelik ispen kim aınalysady? Saıası partııalar ma? Sany kóp qoǵamdyq birlestikter men uıymdar ma? Burynǵy qaıratkerlerdiń ornyn laıyqty almastyra alatyn tulǵalarǵa zárýlik ár óńirde kúıip turǵany qalaı? Qoǵamǵa ultty oıatatyn tulǵalar kerek. Saıasatta jańa turpattaǵy, adýyndy, alǵyr, ozyq oıly azamattardyń óz sózderin aıta almaı kele jatqany da ras.
Al eshkim tanı qoımaıtyn erkek pen áıel qol ustasyp, egemendiktiń 33 jylynda álemniń 110 eline (TMD elderin qospaǵanda) saıahattap baryp qaıtqanyn qalaı qabyldar edińiz? Bul qazaqtyń «Atyń barda jer tany» degen maqalyna dál keledi. Kózi ashyq, kókiregi oıaý erli-zaıyptynyń armany ne deısiz ǵoı? Álemde qazaq balasynyń tabany tımegen jeri joq ekenin rastaý. Sondaı-aq adamzattyń bar ıgiligin tamashalap, shamasy kelgenshe taný. «Eń bastysy, ár sapardan oralǵan saıyn týǵan Otanyń, qazaq halqy men baıtaq jerińnen artyq eshteńe joq ekenine kóz jetkizgen saıyn, baryńdy baǵalaýdyń mán-maǵynasyn asha túsý», deıdi olar. Olarǵa zeınet jasyna jetkende egemen elimizdiń arqasynda, bala-shaǵanyń qyzyǵyn osylaı kórýdi taǵdyr syılapty. «Dúnıe alasapyran, qym-qıǵash, dúrbeleń. Tańǵajaıyptar da jeterlik. Araldaǵy shaǵyn memleketterde, Afrıka men Latyn Amerıkada «Qaıdan keldińder?» dep suraıdy, biz Qazaqstan týraly aıtamyz. Olar ań-tań. Tanystyramyz, geografııalyq kartadan kórsetemiz. Qyzyǵady, álemde qandaı halyq, memleket ekenimizdi bilgisi keledi. Shynyn aıtý kerek, qazaqtaı kózi ashyq, peıili keń, darqan el, jer baılyǵy mol, jomart jurt joq», deıdi maqtan, dýman-toı men dańǵaza ataqqumarlyqtan múldem aýlaq, jańa zaman lebin sezingen mádenıetti kisiler.
El qatarly ómir súrýdiń maǵynasyn tilenbeı, suramsaqtanbaı, bardy qanaǵat tutyp, otbasy, áýletińniń jaqsy dástúr, qasıetterin medet tutyp, ardaqtaýdy joǵary qoıyp, maqsat etetin jandardy biz de qurmettep, syılaımyz. Biraq adamdardyń bári birdeı emes. Qazir ekiniń biri «Qoǵam ózgermeı, eshteńe ózgermeıdi. Sondyqtan siz ben bizdiń aıtyp otyrǵan áńgimemizdiń bireýge keregi bar ekenine kúmánim bar» dep sóıleıdi.
О́tkende qatty sýyq bolyp, qalyń qar, sarshunaq aıazdyń qysymynan oblys ortalyǵynyń mańynda gaz qubyry jaryldy. Apatty jaǵdaıdy estı salysymen iske kirisken mindetti mekeme qyzmetkerleriniń arqasynda qubyrdyń tesilgeni biteldi, jarylǵany bútindeldi. Gaz qubyry tolyq iske qosyldy. Osy ýaqytta qaladan qasyna shubyrtqan bes-alty blogeri, operatory bar sheneýnik keldi. Qysqasha jaǵdaımen tanysqan bolady da: «Apatty jaǵdaıdy jóndep, basy-qasynda júrip qalpyna keltirdik» dep suhbat beredi. Muny estigen jumysshylar «mynaý ne pıar, kelgeni jańa ǵana emes pe?» dep tańǵalady. Bul ne? Jasandy, jalǵan jarnama degenińiz osylaı kópirte sóılep, joq jerden ózin kórsetip kópshilikti aldarqata salý ma?
Bul jergilikti basqarý isinde jarııalylyqtan góri ákimderdi dámsiz, nársiz jarnamalaý birkelki sıpat ala bastaǵanyn ańǵartady. Halyq bárin kórip, sezip otyr. Al budan bılik ne utady? Jergilikti bılik tizginin ustaǵan jańa ákimder shynyn aıtqanda bilikti basshy, alymdylyǵy men batyl qasıetteri atoılap turǵan tulǵa deıtindeı deńgeıge kóterile qoıǵan joq. Sóz ben is birliginde saıası júıeli, al aýylsharýashylyqta eki qoldy sybanyp, tóńiregin úıirip japyryp jumys isteıtin, týrasynda serpilis ákeletin, jańa izdenisterge baǵyt-baǵdar beretin ıdeıalyq kóshbasshylarǵa zárýmiz áli. Bulaı deýimizge óńirlerdegi birsydyrǵy tirlikter ǵana sebep emes…
Al halyq ádiletti Qazaqstannyń ár tańynan ádilettilik pen jańǵyrýǵa negizdelgen naqty ózgeristerdi kútip otyr. Máselen, qaı oblystyń ákimi jurt aldyna shyǵyp, ádiletti Qazaqstan qurýǵa strategııalyq jospar jasady? Jattandy sıfrlar men eseptik kórsetkishterdiń ar jaǵynda tolyp jatqan máselelerdi nege ashyp kórsetpeıdi?
Oblys basshylary burynǵydaı eski júıeniń elesinde júrip, el basqarýǵa bolmaıtynyn endi anyq túsinýi kerek. Onsyz oıǵa alǵan jospar oıdaǵydaı oryndalmaıdy. Qaǵaz júzinde bári keremet bolýy múmkin. Mınıstrler men barlyq deńgeıdegi ákimder Memleket basshysy belgilep bergen mindetterdiń mánin is júzinde túsinip, naqty jumystarmen aınalysýǵa tıis. Jańarýǵa bet burǵan ádiletti Qazaqstannyń saıası-rýhanı, áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń erekshelikterine saı qyzmet etýi eń áýeli jemqorlyqtan ada, qurǵaq ýádeshil, sózbuıdalyq ataýlydan taza, qala men aýylda birdeı aýqymdy tirligimen, tulǵalyq deńgeıimen anyq jáne ashyq kórinýge tıis. Ár basshynyń bitim-bolmysy ádiletti qoǵam qurýdyń túpki ıdeıasyna táýeldi, árbir laýazymdyq qyzmeti jankeshtilik, tabandylyq jáne tynymsyz kúreskerlikten turýy asa mańyzdy. Ár aýyl, aýdan, oblys jurtshylyǵy óz basshysyn tapqanyna erekshe mán bergenimiz abzal. О́ıtkeni teńin tappaǵan jigit te azady.
Bul – búgingi ýaqytta memleket, buqara talap etip otyrǵan mindet. Keıingi ýaqytta memleket basqarý isiniń basy-qasyna kelip jatqan joǵarydaǵy saıası elıtanyń jańa tolqynynyń betburysy – iskerligi men meılinshe alǵyrlyǵy, taǵdyrsheshti mindetterdi oryndaýǵa ıkemdiligi halyq rıza bolatyn ıgiliktermen kórinedi degen senim bar. Halyq senimmen quptap, qoldap otyrǵan ádiletti Qazaqstandy adal adamdar qurady. Saıasaty da, áleýmettik-rýhanı syr-sıpaty da júrekke jaqyn estiletin – uly mártebeli adal eńbektiń eldik qundylyǵy osynda.
Meırambek TО́LEPBERGEN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
