Jaqsybaı SAMRAT – Soltústik Qazaqstan oblysy
Kóktem kelgende soltústik jurtshylyǵy kóńili kúpti bolyp otyr. Onyń sebebin budan buryn birneshe ret jazǵanbyz. Aldymen kúz boıy jańbyr jaýyp, topyraqtyń ylǵaldylyǵyn qalyptaǵydan 53 paıyzǵa arttyryp ketti. Mundaı topyraqqa qarǵyn sý sińe almaı, tasqyn bolýy múmkin. Onyń ústine bıylǵy qar qalyń.
«Qazgıdromettiń» Soltústik Qazaqstan fılıalynyń dırektory Qymbat Mirǵalymovanyń aıtýyna qaraǵanda, Sergeev sý qoımasyna quıylatyn bıylǵy qar sýynyń kólemi 1 600-2 400 mln tekshe metrden kem bolmaıdy. Al qalyptaǵy norma – 1 296 mln tekshe metr. 15 aqpannan bastap qar ár bes kún saıyn úzilmeı jaýyp turdy. Sondyqtan sý tasqyny joǵary bolýy múmkin. Bir qyzyǵy, Aqmola oblysyndaǵy Sileti ózeni men Aqmola sý qoımasy basseınindegi qar sýynyń kólemi jyldaǵy normadan 26-40%-ǵa deıin tómen. Bular Esildiń Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy basseınine quıady. Demek Esildiń Soltústik Qazaqstandaǵy oblysy aýmaǵyndaǵy ańǵarynyń kóterilýi, jergilikti salalarynyń tasýy 3-6 sáýir aralyǵynda bastalatyn qar sýynyń tolyqtyrýynan ǵana múmkin bolady.
«Biz Sergeev sý qoımasyndaǵy sýdyń kóterilýi sáýir aıynyń ekinshi onkúndiginen bastalady dep boljap otyrmyz. Al ol Petropavlǵa 29 sáýir men 1 mamyr aralyǵynda jetýge tıis», dedi Q.Mirǵalymova.
«Qazgıdromettiń» oblystaǵy fılıalynyń 19 gıdrologııalyq baqylaý beketi bar. Bular Esil ózeniniń boıyndaǵy Toqsan bı, Kreshenka aýyldarynda, Petropavl, Sergeevka sý qoımasynda jáne qalalarynda, Pokrovka, Novonıkolsk, Dolmatovo aýyldarynda ornalasqan. Sondaı-aq Esil ózeniniń salalary – Aqqanburlyq, Sharyq, Babyqburlyq, Muqyr, Imanburlyq ózenderiniń boıyna ornalasqan Kovylnyı, Andreevka, Rýzaev, Vozvyshen, Gýsakov, Muqyr, Sokolov aýyldarynda qonystandyrylǵan. Esil ózeni men onyń salalarynan basqa Shaǵalaly, Qamysaqty ózenderi men Úlken Torańǵul kóliniń jaǵasyndaǵy Severnyı, Iаsnovka, Korneevka aýyldarynda da «Qazgıdromettiń» beketteri bar.
Q.Mirǵalymovanyń aıtýyna qaraǵanda, bul beketter sýdyń deńgeıin kúnine eki ret tekseredi, árbir on kún saıyn sýdyń shyǵynyn baqylaıdy, táýligine eki ret sýdyń temperatýrasyn bilip otyrady, qys kúnderi kúnine eki ret muzdyń qalyńdyǵyn, muz ústindegi qar bıiktigin ólsheıdi, kúnine eki ret aýa temperatýrasyn da bilip otyrady, daladaǵy qardyń qalyńdyǵyn baqylaıdy.
Beketterden alynǵan gıdrometeorologııalyq aqparattar Petropavl qalasyndaǵy «Qazgıdromettiń» fılıalyna túsedi, al olar tótenshe aqparattar bolsa, elektrondyq poshtamen Astanaǵa jiberedi. Bıylǵy qardyń erýi qarsańynda Astanaǵa 10 ret kóktemgi qarǵyn sý týraly aqparat jiberilgen. Sondaı-aq árbir bes kún saıyn qardyń qalyńdyǵy túsirilgen fotomaterıaldar jiberilip tur. Topyraqtyń qatýy, ylǵaldylyǵy, jeldiń, borannyń qattylyǵy, aýanyń temperatýrasynyń bes kúndik boljamdary t.b. berilgen. Keıde adamnyń mazasyn alyp, tym kóp túsip turatyn aqparattar osy beketter jumysynyń jemisi eken.
Meteorologııalyq monıtorıngti beketter ǵana emes, bes avtomatty jáne 11 stasıonarlyq stansalar da jasaıdy. Avtomatty meteorologııalyq stansalar Petropavl qalasynda, Mamlıýt, M.Jumabaev, Aqqaıyń, Aqjar aýdandarynyń ortalyqtarynda ornalasqan. Al stasıonarlyq meteorologııalyq stansalar Petropavl qalasynda, sondaı-aq burynǵy jáne qazirgi aýdan ortalyqtary Vozvyshenka, Blagoveshenka, Sergeevka, Tımırıazev, Iаvlenka, Rýzaev, Saýmalkól, Taıynsha, Chkalov aýyldarynda ornalasqan.
Osy aıda jaýyn-shashyn mólsheri negizinen normaǵa jaqyn, alaıda keı jerlerde normadan kóp bolady dep boljanady. Aıdyń basynda qar aralas jańbyr jaýýy yqtımal, úshinshi onkúndiktiń ortasynda tuman kútiledi. Batystan soqqan jeldiń kúsheıýi 15-20 m/s bolyp turady.
Baıan QÝANDYQQYZY – Aqtóbe oblysy
Aýa raıy kúrt ózgerip, kún birden jylynsa, dalada qar jyldam erip, muzy erimegen ózen arnalaryna quıylýy múmkin. Osy jaǵdaıǵa baılanysty Aqtóbe oblystyq TJD barlyq jeke quramy joǵarǵy daıyndyq rejimine aýystyryldy.
Naýryzdyń 9-10 kúnderi ońtústik beldeýdegi Yrǵyz, Muǵaljar, Shalqar aýdandarynda dalalyqtaǵy qar kúrt erı bastap, eldi mekender men tasjoldardy sý basý qaýpi tóngendikten, tótenshe jaǵdaılar qyzmetkerleri dalalyq ózender betindegi muzdardy jarýǵa kiristi. Munymen bir kezde respýblıkalyq, oblystyq mańyzy bar avtojoldarda jáne temirjol boıynda sý ótkizý qubyrlary men kópirlerdi tazartý jumystary júrip jatyr. Osy kezge deıin 1 352 sý ótkizý qubyry tazartyldy. Aqtóbe oblysynda kóktemgi sý tasqynyna daıyndyq júrgizilgenine qaramastan, keı aýdandar men qalanyń shetki bólikterin sý basý jaǵdaıy jylda qaıtalanady.
Tótenshe jaǵdaılar departamenti bastyǵynyń orynbasary Aıbat Jańabergenov oblys aýmaǵynda sý tasqynyna qarsy tıisti jumystar júrgizilgenine qaramastan, birqatar aýdanda erigen qar sýynyń joldardy shaıýy, jol ústimen aǵýy derekteri tirkelip otyrǵanyn aıǵaqtady.
«Onyń sebebi sý ótkizý qurylǵylary betondalmaı ornatylǵandyqtan, jylda kóktemde shaıyp ketedi. Sý tasqyny kezeńinde paıda bolatyn qaýip-qaterdiń sebebin joıý úshin qar shyǵarý jumystaryn kúsheıtý qajet. Jol qurylysy kezinde qar sýyn burý júıelerin birge salýdy qurylys kompanııalaryna mindettegen jón. Sondaı-aq erigen qar sýlary aǵatyn tabıǵı arnalar ústinen turǵyn úıler salýdy toqtatý kerek», deıdi ol.
Kúzde sý tasqyny qaýpi joǵary ózenderdiń jaǵalaýlaryn bekitý, joldar boıyndaǵy ótkelderdi tazartý jumystary júrgizilip, 46,6 shaqyrym bolatyn aryqtar men kanaldar tazartylyp, 21 shaqyrym qorǵanys bógeti men 8,1 shaqyrym sý burý arnasy salyndy, 5 gıdrotehnıkalyq qurylys jóndelip, 3,1 shaqyrym jańbyr sýyna arnalǵan aryq qazyldy. Sondaı-aq 13 ótkizý qurylysy salynyp, 27 ótkizý qubyry ornatyldy. Avtokólik joldarynyń boıynda eki kópir salynyp, alty kópirge kúrdeli jóndeý jasaldy.
Aqtóbe oblysynda jyl saıyn dalalyq ózender sáýirdiń 10-13 kúnderi tasıdy. Alaıda byltyr naýryzdyń ortasynda kúnniń kúrt jylynýynan Qobda, Oıyl, Jem ózenderi mezgilinen erte tasydy. Bıyl da sondaı jaǵdaı qaıtalanýy múmkin. О́zen jaǵasyndaǵy turǵyn úılerge qaýip tóngen jaǵdaıda turǵyndardy kóshirýge azamattyq qorǵaý kúshterinen 1 638 maman men 350 birlik tehnıka, 66 júzý quraly, 232 motopompa daıyndalyp, janar-jaǵarmaı, ınertti materıaldar ázirlendi. Sý tasý kezinde turǵyndardy qutqarýǵa TJD jeke quramynan 41 qutqarýshy ázir otyr. Olarǵa kómekke 10 birlik tehnıka, 2 júzý quraly jáne 8 birlik motopompa bólindi.
Tabıǵat MUSYLMANQUL – Jambyl oblysy
Elimizdiń basqa óńirleri sekildi Jambyl oblysynda da bıyl qar qalyń jaýdy. Ylǵaldyń shamadan tys mol túsýi jambyldyq atqaminerlerdi de alańdatyp otyr. Barlyq jaýapty qurylym qyzmetkerleri qaýip tóngen jaǵdaıda judyryqtaı jumylýǵa daıyn.
«Oblys ákimdiginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasyna qarasty «Jambyl sý qoımalary» kommýnaldyq memlekettik mekemesiniń teńgeriminde 113 sý qoımasy men bógetter tirkelgen. Jalpy, sý qoımalarynyń syıymdylyǵy 136,6 mln tekshe metrdi quraıdy. Búginde sý qoımalarynda naqty 58 mln tekshe metr sý jınaqtalǵan. 113 sý qoımasynyń 60-y kanaldar arqyly, qalǵan 53-i erigen qar, jerasty sýlary jáne ózendermen toltyrylady. «Jambyl sý qoımalary» mekemesi sý tasqynynyń aldyn alý boıynsha qajetti is-sharalardy júrgizetin qural-jabdyqtarmen qamtylǵan. Onda 53 qyzmetker jumys atqaryp jatyr. Qajetti tehnıka da jetkilikti. Merzimdik sý deńgeıiniń kóterilýine oraı, qazirgi ýaqytta sý qoımalarynyń tehnıkalyq jaǵdaıy men sýdyń mólsheri mekeme qyzmetkerlerimen qatań túrde qadaǵalanyp otyr. Sondaı-aq sý qoımalaryn qalypty jaǵdaıda ustaý maqsatynda jyl saıyn sý qoımalary men bógetterde jóndeý jumystary júrgiziledi», deıdi oblys ákimdigi tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Oljas Baqqaraev.
Aqpan aıynyń aıaq tusyndaǵy derekke júginsek, oblys aýmaǵynda sý tasqyny jaǵdaıynyń kúrdelenýine jedel den qoıý maqsatynda 1 459 adamnan turatyn avarııalyq-qutqarý bólimsheleriniń kúshteri jumyldyrylǵan. Qajetti quraldar toptamasy ázirlengen. Olarǵa 364 arnaıy tehnıka berilgen. Budan bólek, 396 qabyldaý pýnkti, 6 900 tonna ınertti materıal men 16 140 tonna janar-jaǵarmaı qory daıyndalǵan.
Jalpy, sý tasqyny kezeńine daıyndyq «Qazgıdromet» RMK oblystyq fılıalynyń boljamdy derekteri eskerile otyryp, taldaý jasalǵan. Oblys boıynsha 1 739 shaqyrym kanal, 1 794 shaqyrym aryq, 428 shaqyrym drenaj júıesi men 946 sý ótkizgish nysan tazartylǵan. Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń ókili keltirgen derekke zer salsaq, 34 eldi mekennen sý basý qaýpi alynyp tastalǵan. Eki eldi mekenge tóngen qaýip barynsha tómendetilgen.
«2024 jylǵy sý tasqyny kezeńine daıyndyq jumystary josparǵa sáıkes júrgizilip jatyr. Iri sý qoımalarynyń tolymdylyǵyn baqylaý jáne taldaý, aryq-drenajdyq jelilerdi tazartý, ınertti materıaldardyń qajetti qorlaryn daıyndaý, 2025 jylǵy sý tasqyny kezeńine daıyndyq jónindegi ınjenerlik jumystar josparyn ázirleý is-sharalar josparyna sáıkes atqarylyp jatqanyn aıta ketken jón. Qazirgi kezde oblys boıynsha sý ótkizý qurylystary men drenaj júıesiniń 95 paıyzy tazartyldy. Jalpy alǵanda jospardaǵy jumystar talapqa saı atqarylyp jatyr», deıdi tótenshe jaǵdaılar departamentiniń baspasóz qyzmeti.
Jaýapty organdar keltirgen derekke sensek, barlyq tarap kóktemgi sý tasqyny qaýpine saqadaı saı daıyn sekildi.
Mereı QAINARULY – Shyǵys Qazaqstan oblysy
Kún kúrt jylyp ketpese ıgi. Shyǵys Qazaqstan halqynyń tileýi – osy. Áıtpese, qystyń sońyna qaraı túsken qardyń qalyńdyǵy keıbir óńirlerde úsh metrge deıin jetken. Sol úshin de sala mamandary bolýy múmkin qarǵyn sýdyń aldyn alýǵa belsene kiristi.
Ásirese, Marqakól, Kúrshim, Altaı aýdandarynda qar qalyń. Onyń ústine aýyldardy irgeleı aǵyp jatqan ózen, bulaq kóp. Alda-jalda arnasy ashylmaı qalsa, jaǵaǵa jaıylǵan sý úıdi-úıdi op-ońaı basyp ketedi. Sondyqtan eń áýeli árkim turǵylyqty jerindegi aryqtardy qasat qardan, qatqan muzdan tazalaǵany jón. Keıbir aryqtarǵa qoqystyń keptelip qalatyny da belgili.
Shyǵystaǵy kún raıdy boljap otyratyn «Kazgıdromet» mamandarynyń pikirine qulaq túrsek, aýa temperatýrasy jylynyp barady. Qardyń erýi qarqyndy. Demek, tilsiz jaýdyń aldyn alý úshin ázirlikti kúsheıte túsý kerek.
Jýyqta kún raıynyń kúrt jylýyna baılanysty Shyǵysqa Semeı qalasyndaǵy TJM 68303 áskerı bóliminen qosymsha 50 adamnan turatyn áskerı keldi. Olar jaǵdaıǵa monıtorıng jasaý jáne sý tasqyny oryn ala qalsa, shuǵyl áreket etý úshin jumyldyrylyp, Altaı jáne Kúrshim aýdandaryna bólindi. Sebebi joǵaryda aıtyp ótkendeı osy óńirlerge qar qalyń túsken. Máselen, Altaı aýdanynda qar qalyńdyǵy – 126 sm, taýly aýdandarda – 138 sm. Al Kúrshim aýdanynda – bir metrdeı. Marqakól óńiri tipten, qar astynda jatyr. Keıbir aýyldarynda aptalap jaýǵan qardyń qalyńdyǵy eki metrden asyp ketken.
Dál qazirgi ýaqytta óńirde jaǵdaı turaqty. Sý tasqyny qaýpi bar degen eldi mekenderdiń turǵyndaryna túsindirý jumystary men jalpy sany 188 reıd júrgizildi. Sonymen qatar jolasty sý ótý qubyrlary qardan arshyldy. Al tótenshe jaǵdaı departamentiniń qyzmetkerleri ınertti materıalǵa deıin ázirlep qoıǵan. Qajetti asaı-múseıleri, tehnıkalary saqadaı saı.
– Qarǵyn sýǵa qarsy qajetti tehnıkalardyń ázirlep qoıdyq. Qaýip bar-aý degen aýyldarda qaptarǵa ınertti materıaldar da toltyryldy. Turǵyndarǵa shamamyzdyń kelgeninshe túsindirý jumystaryn júrgizip júrmiz. Monıtorıng jumystaryn únemi baqylaýda ustap otyrmyz, – deıdi oblystyq TJD baspasóz qyzmetiniń basshysy Marına Lıskova.
Iá, arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Tilsiz jaýdyń qaı búıirden keleri tipti arnaıy mamandarǵa da beımálim bolýy múmkin. Máselen, qar qalyń túsken Altaı qalasynda sarqyrap aǵyp jatqan 3 ózen, 7 bulaq, 5 kanal, 7 kópir bar. Sondaı-aq 23 jolasty sý aǵý qubyrlary esepte. Iаǵnı ózen ańǵarlary sekildi oryndar qar erý kezindegi qaýip tóndiredi. Munyń bárine monıtorıng jasap otyrǵan Altaı aýdany ákimdigi men arnaıy mamandar atalǵan oryndardy qardan tazartýǵa kirisken. Zýbovka aýylynda 68303 áskerı bóliminiń 25 sarbazy qar kúreý jumystaryn júrgizip júr. Olar ásirese sýaǵarlar men aryq boılaryn tazalaǵan. Aıta keteıik, qazirgi ýaqytta qarǵyn sý avtojoldarǵa ǵana jaıylǵan. Bul – qalypty jaǵdaı. Alda-jalda shamadan tys sý kóterilse dep, daıyndyq jumystary qaıta-qaıta pysyqtalyp otyr.
Nurqanat QULABAI – Qostanaı oblysy
TJD mamandary óńirde kún raıy kúrt jylynyp ketse, 36 eldi mekendi qyzyl sý basyp qalýy múmkin degen boljam aıtyp otyr. Qaýiptiń aldyn alý úshin jasalǵan arnaıy tizimde Qostanaı, Arqalyq qalalary men Altynsarın, Denısov, Jankeldın, Qamysty, Qarabalyq, Qarasý, Naýryzym, Sarykól, Fedorov, B.Maılın aýdandaryna qarasty birsypyra eldi meken bar.
Sonymen qatar óńirde arnasynan asqan ózen sýlarynyń saldarynan birazǵa deıin jol qatynasy úzilip qalatyn eldi mekender bar. Mysaly, Arqalyq qalasyna qaraıtyn Ekidiń, Fedorov aýdanyndaǵy Zapasnoe, B.Maılın aýdanyna qarasty Maılın aýyly, Qarasý aýdanyndaǵy Stepnoe, Gersen, Qundyzdy, Jangeldın aýdanyndaǵy Aqkól, A.Baıtursynuly, Amangeldi aýdanyna qarasty Qoǵalykól, Aǵashtykól, Aqkisi aýyldary jyl saıyn sý tasqyny kezinde aralda qalǵandaı kúı keshedi.
Oblystyq TJD tótenshe jaǵdaıdyń aldyn alý bólimi bastyǵynyń mindetin atqarýshy Eskendir Qubaevtyń aıtýynsha, bıyl atalǵan eldi mekenderge jaqyn aǵatyn ózenderde muz jarý jumystary júrgizilgen.
«Byltyr bekitilgen ınjenerlik jumys jospary sheńberinde tyǵyzdalǵan topyraqtan qosymsha jer úıindileri turǵyzyldy. Olar tabıǵı bóget retinde paıdalanylady. Terekti ózeniniń qarsy jaǵalaýynda eki sý burǵysh jasadyq. Byltyrǵy sý tasqyny kezeńinde zardap shekkenderge arnalǵan úsh turǵyn úı salyndy. О́ńirlerde nóser kárizi tazartylyp, shalǵaı aýyldardaǵy bógetterdi nyǵaıtý jumystary júrgizildi», deıdi E.Qubaev.
Tabıǵı apat qaýpi tónip turǵan 36 eldi mekende 3 myńǵa taıaý turǵyn, 836 úı bar. Oblystyq tótenshe jaǵdaı qyzmeti qyzyl sýdan keletin qaýiptiń aldyn alýdy qazirden bastap jatyr. Bıyl bıýdjetten tótenshe jáne shuǵyl shyǵyndarǵa arnalǵan qorǵa qomaqty qarjy bólindi. О́ńirde naýryz aıynan bastap qardyń qalyńdyǵy men sý tasqyny bolýy yqtımal aýmaqtardaǵy jaǵdaıdy baqylaýda ustap otyratyn ǵaryshtyq monıtorıng júrgizile bastady.
«Sý tasqynynyń aldyn alý jáne onyń saldaryn joıý úshin 278 tonnadan asa janar-jaǵarmaı, 12 750 tonna ınertti materıal, 75 820 dana qapshyq daıyndaldy. Zardap shekken halyqqa 16 tonna azyq-túlik jetkizýge 147 shart jasaldy. Turǵyn úılerdi sý basýyna jol bermeý úshin 550 myń tekshe metr qar shyǵaryldy. Sý tasqyny jaǵdaıynyń asqynýy jaǵdaıynda ákimdiktermen birlesip, jalpy sany 2 500 adam, 1 500 tehnıka quryldy», deıdi E.Qubaev.
5 aqpannan beri aýyl-aýyldy aralaýǵa shyqqan TJD qyzmetkerleri men qala jáne aýdan ákimdikteriniń ókilderi turǵyndarǵa ýaqtyly qar shyǵarý, sý arnalary men aryqtardy tazartý jaıyn eskertip, sý tasqyny bola qalǵan jaǵdaıda qandaı amal jasaý kerektigin túsindirip shyqty. Qutqarý qyzmeti ókilderiniń aıtýynsha, qyzyl sýdan qaýip tóngen eldi mekenderdegi turǵyndar evakýasııalanyp, qoradaǵy mal qaýipsiz aımaqqa shyǵarylady.
«Evakýasııalanǵan azamattardy sý basý qaýpi bar aımaqtan tys jerlerge ornalastyrý úshin ýaqytsha pýnktter daıyndap qoıdyq. Qaýipti aımaqta qalǵan eldi mekenderge azyq-túlik jetkizý jaǵy da qarastyrylyp qoıǵan. Qaýip týa qalǵan jaǵdaıda evakýasııalanǵan turǵyndardy ornalastyratyn jaılar, úı janýarlaryn aıdap aparatyn oryndar anyqtaldy. Aımaqta kóktemgi sý tasqynyna qarsy kúres sharalaryn júzege asyratyn 1 085 tehnıka, 116 qaıyq, 365 sý sorǵy, 269 motosorǵy bar. 2 960 adamnan turatyn arnaıy qutqarý toby jasaqtaldy», deıdi E.Qubaev.
Sý tasqyny kezeńinde tótenshe jaǵdaı qyzmeti men barlyq azamattyq qorǵanys qyzmetteriniń apatqa qarsy birlesken shtaby jumys isteıdi.
