Atam qazaqta tek degen qasıetti uǵym bar. Aqynnyń alpys eki tamyryndaǵy ystyq qan, boıyndaǵy qýat, eń bastysy aqyndyq óner qaıdan daryǵan degen saýal tóńireginde biraýyz sóz aıta ketelik. Ákesi Shákeı arqyly Alashqa áıgili Aqan serimen jalǵasyp jatyr. Arydaǵy Birjan sal, Aqan seri, Shal aqyn men Arystanbaı, Shóje men Orynbaı, Toǵjan syndy aǵyny qatty, móldir jyr darııalardyń ózindeı, ıá bolmasa kózindeı jalǵasy. Týǵan jeri kógildir Kókshe silemderiniń bir-birine ıek artyp jalǵasyp jatqan taý jotalarynyń eń bıigi – Aqan taýynyń etegi. Taýdan tómen eńiste zergerdiń qolynan shyqqan, jarqyraǵan kúmis belbeýdeı myń buralyp Aqanburlyq ózeni aǵyp jatyr. Kókshetaýdyń batys betkeıin jaılaǵan qalyń Qaraýyldyń Qulymbet esimdi balasynan Úrpek batyr taraıdy. Kádimgi Býrabaıdaǵy Úrpek taýy osy babamyzdyń atymen atalǵan. Batyr urpaǵy aqyn bolýy zańdylyq tárizdi. Asylynda aqyndyq, jyrshylyq óner atajurttan daryǵan desedi. Oǵan ana qasıeti ústemeleı qosylǵan. Kóken aǵamyzdyń Kámıla esimdi naǵashy apasy Arqaǵa aty shyqqan aqyn Sháken Otyzbaevpen aıtysyp, jeńip ketse kerek. At basyn Shákeıdiń úıine tiregende qasynan synyqsúıem qalmaı, tiri sózin tyńdap, súıegine sińire beretin ádetin kórgen Sháken aqyn Shákeıge:
– Túptiń túbinde osy balań aqyn bolady, – dese kerek. Aqkóńil aqyn elgezek balaǵa aq batasyn beripti. Kózi tirisinde Kóken aǵa ózi ustazy sanaǵan Sháken aqyndy eske alyp, «meniń osylaı júrgenim ustazymnyń bergen batasynyń arqasy» deýshi edi. Jalǵyz bata emes, aqylyn da ustap qalǵan.
– Aqsaqaldy ata men aqjaýlyqty anamen aıtyspa, abyroı almaısyń, – dese kerek ustazy.
Álgi sózine arly bol degen tilegin de qosqan. Aqyndyq – ardyń isi. О́ner jolyna túsken Kóken aqyn ustaz aqylyn buljytpaı oryndaǵan.
Eldegi Kókalajar aýyldyq mektebinde bilim alǵan Kóken aǵa saparyn Qyzyljarda sabaqtaǵan. Qazynaly Qyzyljarda baılyqqa kenelgen. Ol baılyǵy – aýyldyq keńestiń tóraǵasy bolyp qyzmet istegen Segizbaıdyń Júkesi degen kisiniń kók sandyǵy. Kók sandyq týraly áńgime qulaǵyna tıgennen keıin Kóken aǵa retin taýyp, álgi sandyqty ashqyzyp aqtartqanda, ishinen qyrýar qoljazba shyqqan. At basyndaı altynǵa jolyqqandaı qýanǵan. Tipti baǵa jetpes rýhanı baılyqty kórgende, óne boıy dirildep ketse kerek. Sezimin selt etkizbeı qaıtsin. Qabanbaı batyr, Qanjyǵaly Bógenbaı, Darıǵa qyz ben Hazirettiń kúresi, Altyn balyq, Er Tarǵyn, Ersaıyn. Sanap taýysa almas edińiz. Jyr darııanyń ishine kúmp ete túsken. Bas almaı oqydy. Sonda da meıiri qanbastaı. Muhtar Naýshabaev pen Saparǵalıdyń jumbaq aıtysyn jattap, óleńniń ishki býyn úndestigi, máni men maǵynasy týraly qalyń oıǵa batqan. Ara jigin salmaqtap, sanasyna quıǵan ustazy Nurjan Orazov. Jalǵyz ózi emes, bilim izdegen órimdeı jastardyń bári jyr oqýǵa jumylǵan. Aǵaıyndy Qaraman men Qabdolla Nuralınder, keıin Kókshe óńirine qalamy qarymdy jýrnalıst retinde tanylǵan Áýez О́teev. Kóken aǵa Áýez týraly áserli áńgimesin bylaı aıtar edi.
– Keıbireýler aǵynan jarylyp aıtqysy kelmeı, kúlbilteleıdi, – der edi ol, – alǵashqy óleńderimdi saralap, ádil baǵasyn berip, jolǵa salǵan. Áýezden kóp úırenip, sóz patshasy – óleńniń qyr-syryn meńgerdim. Odan ári tabıǵattyń boıǵa darytqany. Sózge ıkemim bolǵanymen, bilimsiz bolmaıdy.
Aqtańger aıtys aqynynyń tulǵasyn somdaǵan kezde balýandyǵyn da aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý naýqany kezinde Kóksheniń kógildir qyrattarynda jańa eldi mekenderdiń paıda bolǵandyǵy belgili. Keń-baıtaq keńes dalasynyń túkpir-túkpirinen tyń ıgerýshiler qaptaǵan. Arasynda tentek pen telisi de az emes. Jergilikti jurtty kem sanaǵan, qorash kórgen. Aqyn týǵan Rýzaev aýdanynyń qıyr bir shetinde Muqyr dep atalatyn shoq juldyzdaı shaǵyn aýyl bar. Erterekte Alǵabas ujymshary atansa kerek. Aýyldyń shetinde Faızolla Qazkeev degen adam turady. Kúnderdiń bir kúninde tyń ıgerý jeleýimen kelgen bir top qylmysker Faızollany qorqytyp, úıindegi bar aqshasyn alyp ketedi. Uzyn-yrǵasy on eki adamǵa jalǵyz óziniń shamasy kelmeıtinin bilip, Faızolla «jan olja» dep barmaǵyn tistep qala beredi. Oqys oqıǵadan qulaqtanǵan aýyl jigitteri namysqa tyrysyp qaraqshylardy Muqyr saıynyń qabaǵynda qolǵa túsiredi. Kóken Shákeev ol kezde eldegi bas kóterer azamattardyń biriniń sanatynda edi. Keýdesin namys kernegen aqyn bylǵary etiginiń qonyshynan qanjaryn sýyryp alyp, momyn jurtty basynǵysy kelgen buzaqylardy sabasyna túsiripti.
«Men – Sholaq, ashýlansam qalaı toqtar,
El de az osy kúni meni boqtar.
Seniń-aq tuqymyńnan kórdim ǵoı dep,
Bireýin bireýine qyldym shoqpar».
El basyna kún týǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Kóken aǵamyz soǵysqa attanǵan. О́zi bylaı sıpattapty.
«Meniń on bes jasymda,
Surapyl soǵys bastaldy-aı.
Qara qaǵaz ol kezde,
Kókten túsken jasyndaı.
Ortamyzdan áketti-aý,
Talaı shirkin, asyldy-aı.
Boıdy basqan aýyrlyq,
Taýdyń shombal tasyndaı.
Kúnde estirtý jamandyq,
Eńireý eshbir basylmaı.
Zil-zala sol shyǵar,
Aınaldyrar basyńdy-aı.
Soǵystyń biter túri joq,
Bizder de qarý asynbaı.
Soǵysqa men de attandym,
Ulǵaıtyp eki jasymdy-aı».
1943 jyldyń kúzinde Kóken Shákeev qan maıdanǵa attanady. Almatyda arnaıy jattyǵýdan ótkennen keıin bulardyń polky 1944 jyldyń aqpan aıynda kúndeı kúrkirep jatqan maıdan dalasyn betke alǵan. Barar jeri – ekinshi Ýkraına maıdany. Birde ajal oǵy sáýirdiń aq jaýynyndaı nóserletip, keńes jaýyngerleri alǵa jyljı almaı turǵan qysyltaıań shaq eken. Qarýlastaryn shabýylǵa kóterý úshin aqyn «Otan úshin alǵa!» dep atoı salyp, qolyndaǵy qarýynan oq boratyp, jaýǵa umtylady. Álden ýaqytta snarıadtyń jaryqshaǵy tıip, murttaı ushady. Kalınıngrad túbindegi osy erligi úshin qatardaǵy jaýynger Kóken Shákeev «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Snarıadtyń jaryqshaǵy qolynyń súıegin opyryp túsirip, sol jaq qoly kemtar bolyp qalady. Keıin arada kóp jyl ótken soń sahnada bul jaıdan habary joq aqyndar Kóken aǵamyzdyń dombyranyń shanaǵyn baýyryna qysyp ustap tartqanyn ájýa etetin bolǵan. Biraq olar maıdanger aqynnyń basynan keshken beınetin bile bermese kerek-ti.
Sonaý 1958 jyl. Sóz ustaǵan ot aýyzdy, oraq tildi aqyndar Kókshetaýǵa jınalǵan. Musa Asaıynov, Dýlat Májenov, Ramazan Spanov, Saǵynaı aqsaqal, Baıseıit Baıbosynov, Ýálıhan Jaýarov, Jumataı Mádıev, Nurmııash Kóbenov, Qabıden Jaýdın, Táshman Turmanov, Baıjuman Ǵabdýllın. Mine, osy jampozdardyń bári ǵasyrlar boıy halqymyzben birge jasasyp kele jatqan aıtys óneriniń qaıta jandanýyna, sóz ónerin syılaıtyn halqyna qyzmet etýine aıanbaı atsalysty. Aıtys tárizdi ulttyń rýhanı erekshelikterinen týǵan tamasha qubylystyń kórnekti bir ókili Kóken Shákeev edi. Bala jasynan jalyndy jyrdy serik etken Kóken aqynnyń Qazaqstannyń halyq aqyny atanýy da ejelden án-jyrdyń altyn besigi sanatyndaǵy Kókshe mereıin ósire tústi. Sóz arasynda bul joǵary ataqtyń 1948 jylǵy 29 maýsym kúngi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń Jarlyǵymen belgilengendigin aıta ketsek artyqtyǵy bolmas. Asa qurmetti osy ataqty alǵash esimi Alash jurtyna belgili Kenen, Omar, Tóleý, Sáttiǵul, Qalqa, Ǵabdilman, Nurqan jáne Úmbetáli syndy aqyndar aldy. Ekinshi kezekte Manap Kókenov, Kóken Shákeev, Ásimhan Qosbasarov, Qonysbaı Ábilev, Áselhan Qalybekova, Ásııa Berkenovalar osyndaı qurmetke ıe boldy.
Aıtys syndy rýhanı álemniń jarqyraǵan saf altynnyń ýaqyt shymyldyǵynan arshylyp alynyp, jarqyraı sáýle shashqan kezi de kónekóz qarııalardyń esinde. 1958 jyly tuńǵysh ret oblystyq aqyndar aıtysy ótkizildi. Ol kezdegi aıtysta el ishindegi keleli máseleler tolǵaı aıtar taqyryptaryna aınalatyn. Jaı ǵana sharýashylyq máseleleri emes, rýhanı dúnıeler. 1993 jyldyń shilde aıynda Kókshe topyraǵynda Aqan seriniń toıy ótti. Aldymen qozǵaý salǵandardyń biri Kóken Shákeev edi.
Sary belinde saǵym oınap, aq jaýyn jaýǵan ásem beınesi ózgeshe kórikpen kilkigen mań dala qanshama ǵalamat dúnıelerdi basynan keshirip jatyr. Keshegi keńes zamanynda osy jerde týǵan tildiń tutqyrlanǵanyn da kóz kórgen. Dál sol kezde Kókshetaýdyń jaqsysy men jaısańy el ishine jıi shyǵatyn. Estaı Myrzahmetov, Tólegen Qajybaı sııaqty qalamgerler ult bolyp uıysýdyń jónin aıtsa, Kóken aǵamyz bastaǵan aqyndar jyrdan shashý shashatyn. Shamamen 1980 jyl bolsa kerek. Kókshetaý qalasynan taıaqtastam jerdegi Aqan aýylynda sondaı bir shýaqty kesh uıymdastyrylady. Kóken aǵa sýyrylyp, jyr nóserin tógedi. Qalamgerler el rýhyn kóterý taqyrybynda oı tolǵaıdy. Sóz kezegi ózine jetkenshe sol kezde «Kókshetaý pravdasy» gazetinde qyzmet etetin Qorǵanbek Amanjol aqyn aǵasyna arnap jyr jazyp, sııasy keýip úlgergenshe sol keshte oqyp beripti.
«Kóksheniń kóńil tórinde,
Aqtańger aqyn Kókensiń.
Izdegen kókten jaqsy aǵa,
Janymda júrgen ekensiń.
Aqyndyq otyn mazdatyp,
Júrektiń jyryn qozdatyp.
О́nerdiń týyn kóterseń,
Emes qoı ol da az baqyt.
Kókirekten Kóke, kúı aqsyn,
О́leńge ótkir qııaqsyń.
Aqannan qalǵan aqtanboz,
Birjannan qalǵan tuıaqsyń».
Kóken aǵamyzdyń óner sapary irkilgen joq, jalǵasyp jatyr. Tól shákirti Qudaıberli Myrzabek bastaǵan keıingi býyn sóz ónerin baǵalaı biletin Alash jurtyna tabıǵat syılaǵan tamasha talanttarymen qaltqysyz qyzmet etýde. El júgin, rýhanı júgin arqalaǵan at tóbelindeı az ǵana toptyń kótergeni – jalyndy jyrdyń júgi, kózdegeni – el mereıi, maqsaty – janamyn degen ár kókirekke dem berý. Demek, arly aqynnyń adal lebi úzilmeıdi eken-aý!..
Kókshetaý
