Polısııa polkovnıginiń málimdeýinshe, ınternet jelisinde bolatyn qylmystar sany keıingi jyldary kúrt artqan. Máselen, 2021 jyly megapolıste 1 124 ınternet alaıaqtyq qylmystar tirkelse, 2022 jyly ol 1 161-ge ósken. Byltyr ǵalamtor jelisinde halyqty san soqtyryp ketken alaıaqtyq derekter 991 bolǵan. Al bıyl alǵashqy eki aıda 118 osyndaı qylmys sany tirkelgen. Mamannyń aıtýynsha, alaıaqtardyń ǵalamtordy ońaı olja tabýdyń quralyna aınaldyrýynyń basty sebebi adamdardyń jasy bar, kárisi bar kúndiz-túni ınternetti paıdalanýynda bolyp otyr. Esesine solardyń kesirinen aqshalaı keltirilgen zalal kólemi de artyp barady. Onyń naqty mysaly, byltyr oryn alǵan 991 ınternet alaıaqtyq qylmystan 870 mln teńge memleketke shyǵyn kelgen. Dál osyndaı jıyn munyń aldynda da qalalyq prokýratýra ǵımaratynda bolǵan.
Sońǵy kezde ınternet alaıaqtyqtan saqtandyratyn túsindirme jumystaryn kóbeıtýge halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi ıtermelep otyr. Osy oraıda polısııa departamenti ákkilerdiń quryǵyna iligip qalmaýdyń joldaryn kórsetken beınerolık túsirgen. Ýchaskelik polıseıler de osy kúnde óz aýmaǵynda ınternet alaıaqtyq boıynsha qosymsha túsindirme jumystaryn júrgizetin bolǵan. Degenmen mundaı qylmystyń toqtaıtyn túri joq. Kerisinshe sany jyldan-jylǵa artyp barady. Sol sebepti qalalyq polısııa departamenti qoǵam belsendilerin, BAQ ókilderin jınap, osyndaı mańyzdy jıyn ótkizýge májbúr. Mundaǵy maqsat – jıynǵa kelgen árbir qatysýshy áleýmettik jeli arqyly nemese aýyzsha túrde bolsyn jaqyndaryna, halyqqa ınternet alaıaqtardan saqtanyp júrýdi eske salý. Sondyqtan polısııa polkovnıgi bir azamatty qylmyskerlerdiń tuzaǵynan aman alyp qalsaq sonyń ózi is-sharanyń bergen úlken jetistigi dedi. Osy rette maman alaıaqtardyń adamdardy qalaı aldap soǵatyny jáne odan qaıtip qutylýǵa bolatyny jaıly ashyq baıandap berdi.
Polısııa ókiliniń málimdeýinshe, 2021 jyldan beri eń jıi kezdesetin oqıǵanyń biri – qylmyskerler ótirik banktiń nemese quqyq qorǵaý organynyń qyzmetkeri retinde ózderin tanystyryp, shotyndaǵy aqshaǵa ınternet alaıaqtardan qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dereý basqa shotqa aýdartady bolmasa onlaın nesıe aldyrtady. Qylmyskerler adamdy sendirý úshin neshe túrli ádisti qoldanady. Qupııa bolǵan barlyq derekti aıtyp beredi, óziniń qyzmetin kýálandyratyn qujattaryn kórsetedi, tipti ádeıi sóılesip jatqanda tutqanyń ar jaǵynan keńsedegi qarbalas jumystyń daýysyn estirtip qoıady. Osyndaı jaǵdaıattar adamdy lajsyz ılandyryp tastaıdy. Sóıtip, eshkimnen aqyl-keńes suramastan, ózdiginshe sheshim qabyldap,
3-4 bankten nesıe rásimdep, tipti ony ózge shotqa aýdaryp úlgeredi.
Taǵy bir nazar aýdararlyq jaıt, alaıaqtar qurbandaryna bireýge habarlasýǵa bolmasa qabyrǵasymen keńesýge esh múmkinshilik qaldyrmaıdy. О́ıtkeni olar sózbenen qurbanyn jylansha arbaýdyń tásilin ábden meńgergender. «Siz tutqany qoımaı turyńyz, bylaı jasasańyz durys bolady» dep artyq áreket jasaýǵa eshbir múmkinshilik bermeıdi. Mine, osyndaı sózdiń sıqyrynan shyǵa almaı qalýdyń saldarynan ınternet alaıaqtar jóninde kúnige estip, bilip júrse de kóp azamat aldanyp qalyp jatyr. Bir ókinishtisi, adamdar nesıeni óz qoldarymen, kelisim berýimen rásimdeıdi. Bylaısha aıtqanda, alaıaqtyń qaltasyna aqshany ózi salyp beredi. Osy rette polısııa ókili mundaı jaǵdaı oryn alatyn bolsa, dereý tutqany qoıyp, banktiń ózinen nemese 102 nómirine telefon shalyp mán-jaıdy bilýi kerek deıdi. О́ıtkeni bankke nemese quqyq qorǵaý organyna azamattardyń qupııa derekterin habarlaý nemese suraý kerek emes. Olar onsyz da bárin biledi. Eger anyq bir jaǵdaı májbúrlese eshkimnen suramaı-aq derekterdi teksere beredi.
«Alaıaqtyqtyń ekinshi keń taraǵan túri ol ınvestısııalyq salymdar. Iаǵnı ınternet jelisinde gaz, munaı, basqa da paıdaly qazbalardan mol dıvıdentter alýǵa bolatyny jóninde tanymal tulǵalardyń aýzymen sóıletken beınerolıkter órip júr. Internet jelisin paıdalanýshy silteme arqyly saıtqa kiredi. Sol kezde oǵan alaıaqtar baılanysqa shyǵyp ábden mıyn ýlaıdy. Bastapqy kezde sendirý úshin 20 myń teńge quıdyrady. Arnaıy ınfografıka arqyly aqshasynyń qalaı eselenip jatqanyn baqylatady. Ábden senimine kirip bolǵansha osylaısha bir-eki aı aldaýsyratyp júredi. Keıin úlken aqshaǵa qalaı aldanyp qalǵanyn azamattyń ózi de túsinbeı qalady. Tipti basyndaǵy jalǵyz baspanasyn satyp ınvestısııaǵa quıyp jibergen kisiler de boldy. Bul jerde aıtqymyz kelgeni, eshqandaı batpan quıryqqa aldanyp qalýǵa bolmaıdy. 50-100 paıyz ústemeaqy berem deý – baryp turǵan ótirik. Tipti ekinshi deńgeıli bankterdiń ózi depozıtke jyldyq 15 paıyz ústemeaqy qoıady. Sondyqtan adam dúnıeqońyzdyqqa salynyp ketpeı, árdaıym shyndyqqa týra qarap júrýi kerek», dedi polısııa departamentiniń ókili.
Bul rette maman ınternet alaıaqtardyń qylmystyq isin tergep-tekserýdiń ózindik qıyndyqtary baryn jasyrmady. Máselen, qylmyskerler onlaın arqyly sanaýly mınýttar ishinde aqshany birneshe shotqa aýdaryp úlgeredi. Al ony erteń polısııa teksergen kezde árbir aýdarylǵan shotqa bankten arnaıy sanksııa alady. Máselen, Halyq Bankinen Kaspıge aýdarylsa eki banktiń de sanksııasy kerek bolady. Al bul degenimiz qanshama ýaqytty talap etedi. Sondyqtan maman azamattardyń óz-ózderine yqtııatty bolyp, bóten kisige telefon arqyly eshqandaı qupııa derekterdi aıtpaýǵa, qarjylyq birde-bir is-sharalardy atqarýǵa jol bermeýge shaqyrdy.
О́z kezeginde bloger, uzaq jyl qarjy salasynda eńbek etken azamat Baqytjan Kópbaev ınternet alaıaqtyq boıynsha jaýapkershilikti birinshi kezekte bankterdiń ózinen bastaý kerek degen usynys tastady. Onyń aıtýynsha, eger alaıaqtyq boıynsha shyǵyndardy saqtandyrý júıesi arqyly óteýdi banktiń moınyna júktese, onda qarjy ınstıtýttary azamattardyń qylmyskerlerge aldanyp qalmaýyna birinshi kezekte ózderi múddeli bolar edi. Al qazirgi tańda aldanatyn da, bar zaýaldy kóteretin de baıǵus halyq pen óte qıyn isti tergep sharshaıtyn polıseıler bolyp tur.
ShYMKENT
