«Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasy» JShS-nyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Natalıa Jýkovanyń aıtýynsha, fermerler kez kelgen tuqymnyń sapa turǵysynan negizgi eki kórsetkishine kóńil aýdarýy kerek.
«Eń áýeli syrttan satyp alynatyn tuqymnyń fıtosanıtarlyq talaptarǵa saı ekeni qujat júzinde naqtylanýy kerek. Aýdandastyrylmaǵan dándi daqylmen bizdiń ósimdikter úshin qaýipti aýrýlardyń qozdyrǵyshtary kelýi múmkin. Keıbir qaýipti aýrý túrleri úlken egis tanaptaryn typ-tıpyl etip jiberýge qabiletti. Ekinshiden, kez kelgen tuqymnyń óngishtik kórsetkishin ábden zerdeleý kerek. Kóktemgi egis jumystaryna deıin áli biraz ýaqyt bar. Keıbir fırmalar taýarlyq daqyldy tuqym dep satyp jiberýi ábden múmkin. Sondyqtan ǵalymdardyń, zertteý ınstıtýttary men zerthanalardyń kómegi arqyly daqyldardyń bul qasıetin anyqtaýǵa bolady. Máselen, byltyr Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı oblystarynda kúzgi jańbyrdan astyqtyń sapasy tómendep ketti. Dıqandar sý astyqty jınap, ony qoldan keptirýge májbúr boldy. Bul dándi daqyldardyń sapasyn aıtarlyqtaı kemitti», deıdi N.Jýkova.
– Jýyqta biz ózge bir aımaqtan ákelingen tuqymnyń sapasyn tekserip kórdik. Onyń óngishtik qabileti 40-60 paıyz aralyǵynda ǵana ekeni belgili boldy. Túsiniktirek bolýy úshin aıtaıyn, bizdiń stansada tuqym óndirý kezinde belgili bir daqyldyń 100-den 97 paıyzy ǵana ónip shyqsa, ol tuqym túri syrtqa shyǵarylmaıdy. Bul tolyqqandy ónim berýge qabiletsiz degen sóz. 40-60 paıyz – egiletin eginniń teń jartysynan ónim alynbaıdy degenge saıady. Iаǵnı fermer 100 gektarǵa egin salsa, onyń 60 gektarynda túk shyqpaıdy. Bul – erteńgi kúni qyp-qyzyl shyǵyn, – dep sózin jalǵady seriktestiktiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri .
Mamannyń sózinshe, Pavlodar oblysy boıynsha Ertis, Jelezın, Ýspen aýdandarynda ylǵaldyń mol qory baıqalady. Al Sharbaqty, Aqqýly, Pavlodar aýdandarynda kerisinshe qar az túsken. Sondyqtan byltyrǵy qurǵaqshylyq keıbir jerlerde qaıtalanýy múmkin.
«Eger aldaǵy ýaqytta aýa raıyn boljaýshylar bıylǵy jazdyń da qurǵaq ótetinin boljasa, onda sharýalarǵa birtindep bıdaı men arpadan góri tamyry tereńge ketetin daqyl túrlerin tańdaǵany durys. Mysaly, kúnbaǵystyń tuqymy tamyryn tereńge salady. Bizdiń stansa bul jaǵynan sharýalarǵa aqyl-keńes bere alady. Keıingi jyldary álem boıynsha klımat óte qubylmaly, aldaǵy jazdyń qalaı ótetinin tap basyp aıtý qıyn. Soǵan oraı kóktemgi tuqym sebý sharalaryn qaı mezgilde júrgizý kerektigi týraly da erte bastan aıtý oıǵa syımaıdy. Qar ketip, kóktem ortalanǵan tusta barlyǵy belgili bolady», dedi maman.
Taǵy bir másele, «Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasy» jergilikti sharýalarǵa tuqym sata almaıtyny da belgili bolyp otyr. Sebebi byltyr 1400 gektar jerge egin salyp, ol tolyǵymen qurǵaqshylyq saldarynan kúıip ketken. Turaqtandyrý qorynyń arqasynda bıyl nebári 1000 gektarǵa tuqym sebiledi dep josparlanǵan.
Seriktestik jyl sanap seleksııa salasynda túrli jetistikke jetip keledi. Tek byltyr jazda eki birdeı arnaıy patentke ıe boldy. Onyń biri – «Anel – 16» jazdyq jumsaq bıdaıy. Stansanyń tájirıbe alańdarynda ósip shyǵarylǵan jańa sort gektarynan 18 sentner ónim berýge qabiletti. Qurǵaqshylyqqa tózimdi, Ertis-Baıan jeriniń topyraǵyna beıimdelgen jańa sortty endigi jerde kóbeıtip, jergilikti astyq sharýashylyqtaryna taratý máselesi tur. Buǵan qosa, ázirshe «Lıýdmıla» ataýy berilgen taǵy bir sort jaqyn ýaqytta tirkelip qalady dep kútilip otyr. Eger osy eki sortty Qostanaı men Soltústik Qazaqstan óńirlerindegi egis tanaptarynda qoldanar bolsa, onyń áleýeti tolyq jarqyrap kóriner edi dep sanaıdy suryp ıeleri.
Ǵylymı ortalyqtyń jáne jergilikti iri sharýashylyqtardyń birlesýimen shyǵarylǵan «Galıchanka», «Pobeda» suryptaryna jergilikti agroqurylymdar qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵan. «Pavlodarskaıa ıýbıleınaıa» jáne «Kondıterskaıa ıýbıleınaıa» atalatyn jańa bıdaı suryptary jergilikti tuqym naryǵynda úlken suranysqa ıe. Budan bólek, suly, tary, kópjyldyq shóp boıynsha da jetistikteri az emes.
Bıyl óńirdegi egis alqaptarynyń kólemi 1 mln 657,6 myń gektar bolady degen boljam bar: Astyqty, maıly jáne jemshóp daqyldarynyń egistigin keńeıtý esebinen ótken jylǵy deńgeıden 8,1 myń gektarǵa artyq. Kóktemgi dala jumystary úshin 174,4 myń tonna tuqym qajet.
О́ńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Tólegen Kósherbaevtyń dereginshe, aımaqta 8 attestattalǵan tuqym sharýashylyǵy sýbektisi, onyń ishinde 7 sharýashylyqta satýǵa arnalǵan 12,8 myń tonna tuqym bar. Búginde «Azyq-túlik korporasııasy» UK» AQ astyqty dándi daqyldar tuqymyn satyp alýǵa taýarlyq nesıe berýdi kózdep otyr. Al tuqymnyń jalpy jetispeýshiligi – 21 myń tonna. Bul kólem óńirden tabylmasa, ózge aımaqtardan, shet memleketterden satyp alynady dep josparlanǵan.
Oblysta barlyǵy 49 358 birlik aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men túrli jabdyqtar bar bolsa, onyń 39 327-si nemese 79,7 paıyzy tozyp ketken. Kóktemgi dala jumystaryn júrgizý úshin Pavlodar oblysyna bólingen 25,7 myń dızel otynyn jetkizýmen «LF TRADE» JShS jáne «TK Parnas» JShS operatorlary aınalysyp jatyr. Traktor otynynyń bir lıtri 282,4 teńgeden satylady.
Aıtyp óteıik, aldaǵy egin sharýashylyǵyn qoldaý úshin bıýdjetten 5,9 mlrd teńge sýbsıdııa qarastyrylǵan.
Pavlodar oblysy
