Sýretterdi túsirgen – avtor
Saparǵa shyqpas buryn «sonaý 400-500 shaqyrymnan kele jatyrmyn, ákim aıaǵy basa bermeıtin túkpirdegi aýyldardy aralap, tynys-tirshiligimen tanysaıyn, ólkeniń tarıhyna úńileıin» dep, kúni keshe ǵana taǵaıyndalǵan Marqakól aýdany ákiminiń mindetin atqarýshy Rústembek Nábıoldaulyna habarlasqan-tuǵym. Ol zeınetker ustazdy osy óńirdiń oı-shuńqyryn jaqsy biledi dep, jol bastaýshy etip qosypty.
Qaba aımaǵy bıyl qalyń qardyń astynda jatyr. Aınaldyrǵan apta ishinde qapalaqtaǵan kúpsek qar jylqynyń shoqtyǵynan asqan. Tebindeı almaı ombyqqan Qambar ata túligin malshylar oıǵa túsirip báıek bolysqan. Etekke túskeni túsip, túspegeni shópke turǵan. О́tken jaz jańbyrly bolyp, shóp shaýyp alý da qıynǵa soqqan-dy. Endi mynaý qasat qashan erip, qashan kóktem shyǵary bir Qudaıǵa aıan. Ádette kóbesi sógilmeı, naýryz sońyna deıin jatatyn. Bıylǵy taý-tóbe qardyń sońy qalaı bolaryn kim bilsin? Kúndiz erip, tún uıyqtasa, qarǵyn sýdan qaýip joq.
Jan-jaǵymyz appaq qamal. Qar qamal. Úı-jaı, qora-qopsy tómpeshik-tómpeshik bolyp aq mamyqtyń astynda qalǵan. Qar qymtanǵan murjalardan tútin býdaqtaıdy. Býdaq-býdaq tútinge qarap, qýanamyz. Aýyldyqtardyń jaqqan ottary máńgi sónbese eken dep tileımiz. Ieleri ortalyqqa qaraı qoparyla kóship, tútini shyqpaı qalǵan úıler qanshama? Ol ketkender Marqakól aýdan boldy dep, keri qaıta qoıa ma?
Shanaǵaty – shekara shebi
Tósqaıyńnyń ońtústigindegi Shanaǵatyǵa qaraı «Ýazıkpen» solq-solq etip ketip baramyz. Aılap ashylmaı jatqan jol osy. Qystaı qar kúrep turamyz dep, tenderdi utqandardyń traktorlary qasat qardy qaq jaryp óte shyǵatyn sheteldik tehnıkalardaı bolsa ǵoı, otyz shaqyrymdy oınap júrip kúrep shyǵar edi. Biz bolsaq, keńestiń kúresindegi kúrk-kúrk jótelgen kók traktormen áli júrmiz.
Joldyń qos qaptaly – jap-jasyl shyrsha. Qarsy betten ormany seldir taý kórindi. Onyń ór jaǵynan munartqan kók adyrlar Qytaıǵa qarasty. Bergi bettegi Shanaǵaty shekara zastavasy jabylyp tynypty. Shoqalaqtap Qara Qaba ózeniniń kópirinen ótip bara jatqanymyzda Baqyt aqsaqal, jalpy bizdiń óńir Qaba atalyp ketken, dep áńgimesin jalǵaǵan. Buǵan deıin aýyl-aımaq, eldiń turmys-tirshiligi, ál-aýqaty tóńireginde áńgimelessek, endigi taqyryp jer-sý ataýlaryna qaraı oıysa berdi.
– Bul óńirde bes Qaba ózeni aǵyp jatyr: Birinshisi – Katonqaraǵaı jaqtan bastalatyn Jaman Qaba, ekinshisi – Qara Qaba, úshinshisi – Arasan Qaba, tórtinshisi – Temir Qaba, sodan keıingisi – Aq Qaba. Aq Qaba qytaıdyń shekarasyn boılaı aǵady. Sodan bes Qaba dep otyrǵanymyz, Qytaıǵa kirip, ol jaqtaǵy eki Qabaǵa qosylady. Odan Qara Ertis bolyp, Qaljyrdyń tusynan Qazaqstanǵa shyǵady. Zaısanǵa qulap, odan Ertis bolyp, О́skemen, Semeı, Pavlodardy jaryp ótedi-daǵy, Sibirdiń batysyn qýalaı jylystaıtyn Ob ózenine quıady eken... Sóıtip, Qaba sýy Soltústik muzdy muhıtpen jalǵasyp jatyr, – deıdi zeınetker ustaz Baqyt Turataýov.
Qyrqaǵa shyqqanda, tómendegi oıpattan qaraıyp, Shanaǵaty aýyly buldyrady. Anaý eki saıdyń ortasymen Búrkitsaı ózeni aǵady. Aınalasyn taý qorshap, yqtasyndy meken qylǵan aýyl eken. Yq bolǵanymen, aıazyn aqsaqaldar ańyz etip aıtady. Qaıbir jyldary 66 gradýsqa deıin barypty. Bıyldyń ózinde saqyldaǵan sary aıaz aptalap turyp alǵan. О́tirik-shynyn qaıdam, aıazdy qystyń birinde aýyldyń kireberisindegi ózende bireýdiń júk artqan shanasy qatyp qalǵan soń aýyl ataýy «Shana qatty, Shanaǵatty», qujatta Shanaǵaty bolyp ketipti-mis. Oǵan deıingi ataýy – Orlovka. Keıbireýler aıazyn aıtyp, Iаkýtııanyń Oımıakónine teńeıdi. Áıteýir, Qazaqstannyń eń sýyq núktesi ekeni daýsyz.
Aq kúmisteı betkeılerde oıqastaǵan iz kóp. Adam aıaǵy sırek mekende ań jortpaı qaıtsin? Qalyń qardy omyraýlaı buzyp-jaryp ótken áneý iz buǵyniki me dep topshyladyq. Keshe Tósqaıyńnyń turǵyndary dalada qalǵan otaýdyń túbinde múıizi shańyraqtaı buǵy júr desip otyrǵan. Bálkim, sol shyǵar.
Bar-joǵy jıyrma shaqty tútin qalǵan Shanaǵatynyń ortalyq kóshesine tústik. «Batyrlar» kóshesi dep atalady. Bile bilsek, bul aýyldaǵylardyń bári – batyr. Sholaq jazda qurtyn qurttap, uzaq qystyń qalyń qaryna, úskirik aıazyna shydas berip, túligin túletip, tynymsyz ómir súrip keledi. Tipti jol jabylsa da taý basyndaǵy aýylda kóndigip jata berisken. Kónbeske, amal da joq, bilemin. Áıtpese, mundaǵy ata-ana da balasynyń bilimin ushtap, ónerge baýlıtyndaı úıirmege bergisi keledi. Alaıda bary tórt synyptyq shaǵyn mektep qana. Aýyldaǵy jalǵyz mádenı oshaq – bastaýysh mektepke betteı bergenimizde kese-kóldeneń úıir jylqy dúr etip ótti. Ony qaıyryp, Erikjan esimdi tórtinshi synyptyń oqýshysy júr. Osy aýyldyń balasy bolǵanymen, Tósqaıyńda oqıdy eken. Tebin aýystyryp júrmiz deıdi. Taý qyryndaǵy Shuńqyr degen jerge aparyp salmaqshy. Dál qazirgi ýaqytta jylqyny kún-túni kúzetpese, ıt-qusqa jem bolatynyn aıtady jylqyshylar. Qasqyrdyń uıyqqan kezi aıaqtalyp, qar beti qatqan ýaqyt. Endi malǵa shaba bastaıdy.
Ańqyldaǵan aýyl azamattaryn áńgimege tartyp-aq júrmin. Mynaý qys ishinde qar keship, fotoapparat asynǵan jýrnalısi aýyl kóshesinen kóremiz dep áste oılamaǵan sekildi.
– 1966 jyly Shanaǵatyda týdym. Ol jyly da osyndaı jut bolypty, – deıdi ashylyp áńgime aıtýǵa nıettengen Amanbek Dúzkenov. Shıq etkizip, dıktofonymdy qosa qoıdym.
– Dalada shyǵara almaı qalǵan shóbimiz bar. Sony shyǵaryp alýǵa kómek qylsa deımiz. Shóp shyqpasa, jylqy qyrylaıyn dep tur. О́tkende úlken traktor kelip joldy ashty. Osy joly taǵy 13 kún jabyq boldy. On kún elektr jaryǵynsyz otyrdyq. Ámbesinde, aıaz. 49 gradýstan túspeı turdy. Áneýgúni alpysqa bardy. Shópke deıingi joldy atpen basyp, ózimiz júrmiz. Aýyldaǵy jalǵyz traktordyń otalýy qıyn. Solıarka da joq. Áıteýir, halyq kómektesip jatyr. Olardan túsken kómekti teńdeı bólip otyrmyz, – deıdi Amanbek Ábýbákiruly.
Oılańyz, bir aýyl on kún jaryqsyz otyrdy. О́rkenıetke úırengen siz she, bes mınýtqa ınternetińiz óshse, tynysyńyz tarylyp, typyrshyp keter edińiz. Shanaǵatynyń azamattary jaryq óshkende, ózderi akkýmýlıator arqyly úı telefonyn qosyp, ortalyqpen baılanysyp otyrǵan. Tek on kún degende ǵana tikushaq mingen mamandar kelip, jaryqty jalǵap beripti. Osydan soń shekara shebindegi Shanaǵaty halqyn batyr emeı, kim deımiz?
– Bıylǵy qys sýyq boldy. Buryn-sońdy aqpanda mundaı aıaz bolmaǵan. Meteostansany saqtap, kún raıyn kúndelikti tirkeý kerek edi. Túneýgúni 57-58 gradýsqa deıin bardy. Meteostansada jumys istegen sheshem marqum -66 gradýs bolǵan dep aıtyp otyratyn, – deıdi Oırat Shoqaqov.
Tarıhtan túgendeıtin bolsaq, Shanaǵatyda 90-jyldary 130-daı úı bolǵan. Qazir bári derlik bos qalǵan. 22 tútin ǵana ázirshe tapjylmaı otyr.
– Baıaǵyda kóship jatqandardyń úılerin satyp alyp, «qaıta keletin bolsańdar, úılerińdi tegin beremin» degen edim. Eshkim kelmedi, – deıdi Amanbek Ábýbákiruly aýyldy kózben shola qarap.
Balyqtybulaqqa bardyńyz ba?
Máshinniń aınasyna moıyn soza bir qaraǵanymda, Shanaǵatydan uzap bara jattyq. Kún qulaqtanyp tur. Erteńgi baǵyt – Balyqtybulaq. Ol-daǵy jan-jaǵy jasyl shyrshamen kómkerilgen ǵajap ólke deıdi.
Araılap Tósqaıyńnyń tańy atty. Shyńyltyr aıaz. Aýylǵa túsken tań shapaǵyna qarap, Jaratqannyń sheksiz qudireti-aı dep, tańǵalasyz. Shirkin, aýylǵa Aqordanyń shapaǵaty osylaı túsip, «aýdan boldyq» dep malaqaılaryn aspanǵa atqan eldiń qýanyshyn eseleı berse ǵoı!
– Balyqtybulaqqa ózim aparamyn, – degen aǵaıynymyz Azamat Mustafın bozala tańnan «Ýazıgine» benzın quıyp máre-sáre bolyp júr. (Bul jaqtyń joldaryna «Ýazıkten» basqa kólik shydamaıtyn sııaqty) Janar-jaǵarmaıdy aýdan ortalyǵynan nemese kól jaǵasyndaǵy Uranhaı aýylynan bóshkelep jetkizip alady. Túkpirdegi mundaı aýyldar osylaı qamdanbasa, tabıǵattyń taǵy qandaı tosynsyıy kútip turǵanyn dóp basyp eshkim bilmeıdi.
Kúnshyǵysty betke aldyq. Balyqtybulaqqa deıingi jol – 25 shaqyrym. Ol da Tósqaıyń aýyldyq okrýgine qaraıdy. Taý bıigindegi jazyqty jaryp salǵan jalǵyz aıaq jolmen júıtkip kelemiz. Azamat Mustafın tizginde kele jatyp, jer-jerdiń ataýyn tizip keledi, jal bolyp úrlengen qasatty buzyp keledi...
– Anaý Taqyr degen taý, qarsy aldymyzdaǵy tasty taý – Qarakezeń. Mynaý saıdy kórip tursyń ba? Sol jerde sarqyrama bar. Jazda kelseń, aparamyn. Úıtas, Shybyndy, Keregetas degen jerler de osynda. Al myna aqshaǵyl taýdyń eteginde, – dedi ıegimen nusqap. – Qytaıdaǵy Qaba aýyly jatyr.
Azamat kórsetken taýdyń etegi Qytaı bolsa, biz shekaranyń dál túbine kelgenimiz ǵoı. Balyqtybulaqtyń kireberisinde shekara zastavasynyń munarasy menmundalady. Biz týrasynan tartqan kúıi Sergeı Berdıýgın degen sharýanyń qaqpasyna jetip, toqtadyq. Aýlasynda kúnshýaqta býdaqtatyp temekisin shegip otyr eken. Jyp-jınaqy mıpaz adamǵa uqsaıdy. Jas-shamasy jetpisten assa kerek.
– Shanaǵatyda týyp, ómir boıy osynda turyp jatyrmyn. Bir ulym, kelinimmen qolymda. Malmen kún kóremiz. Toqsan shaqty buǵy, maral bar. Jazda múıizin kesemiz, kelgen týrısterdi pantynyń sorpasyna túsiremiz. Qazir ǵoı, qasqyr men sileýsin maza bermeı tur, – deıdi Sergeı aqsaqal. – Otynnan másele joq. Qulap jatqan aǵash sál arzandaý. Sony alamyn. Onyń ústine, jaıqalyp turǵan aǵashty qulatqan obal. О́lkeniń ásem tabıǵatyn ózimiz saqtamasaq, kimge kerek?! – deı berip, ornynan turdy. Sirińkesin kúrekteı alaqanymen kólegeılep turyp, ezýine qystyrǵan temekisin taǵy tutatty.
– Asyqpańdar, shaı ishemiz, – dep, qolyna baltasyn aldy. Kúrk-kúrk jótelip júrip, qaraǵaı shórkeni jardy. Jarǵan otynyn úıge ala kirdi. Otty eki ýaqyt jaǵatynyn aıtty. Ortańǵy bólmedegi teledıdarda otandyq arnalar sańqyldap tur. Jaınap turǵan dastarqanǵa jaıǵastyq.
– Aýylda dúken joq, azyq-túlikti qaıdan ákelesizder? – dedim jańa tartylǵandaı appaq qaımaqty nanǵa jaǵyp jatyp.
– Biz azyqsyz qalmaımyz, – dep kúldi, bappen shaı quıyp otyrǵan báıbishesi. –Azyq-túlikti Tósqaıyńnan, Uranhaıdan alyp kelemiz. Jol tússe, Terektiden jetkizemiz. Un qoryn qamdap alsaq boldy, nan da satyp almaımyz.
Bylaı nan baǵasy – 230 teńge. Onyń ózi Uranhaı aýylynda. Iá, mundaǵy baǵalar qalaǵa qaraǵanda eki ese joǵary. Neshe kún jol bolmaǵanymen, azyq-túlik tapshylyǵy bola qoımaǵan. Ádettegideı kúzdiń kúni bárin qamdap alysqan. Qajet-aý degen dári-dármekterine deıin jınaqtap otyrady.
Balyqtybulaq turǵyndary bir-birimen týysqandaı bolysyp ketken. Aınaldyrǵan toǵyz tútin. Bir-birine demeý. Osy aýyldyń ótkeni men búgininen syr shertetin aqsaqaldardyń biri dep, Sovetbek Saparǵalıevtiń shańyraǵyna da bas suqtyq. Qal surastyq. Báriniń aıtary – qardyń qalyńdyǵy, joldyń joqtyǵy.
– Otyrǵan otyrysymyz osy. Balalar qalada. Kempir ekeýmiz aýylda, áne, ala mysyq bar, – dep terezeden túsken kúniń shýaǵynda maýjyrap otyrǵan qara ala mysyqty aıaǵymen túrtti. – Úı telefonymyz da durys istemeıdi. Arasynda Qytaı qosylyp, byj-byj etip ketedi. О́tkende operatorlar aqshasyn ýaqtyly tólemeseń, kesip tastaımyz dep habarlasty. Bir aı jol bolmasa, ony qalaı tóleımiz? Aıyna bir poshta kelgende, elektr jaryǵy men telefonǵa tólep otyramyz, – dep «Qazaqtelekomǵa» degen ókpe-nazyn aıtyp qaldy Sovetbek aqsaqal. – El ketti, el ketken soń qyzyq ketti. Jastar joq. Mektep jabyla sala on otbasy qoparyla kóshti. Soǵys ýaqytynda jabylmaǵan mektep atom ǵasyrynda jabyldy. Aýyldar bos qaldy, – dep kúrsindi aqsaqal.
«Aýylǵa jýrnalıst keldi» degen habar jeldeı esti me, Sovetbek aqsaqaldyń úıinde otyrǵanymda aýyl turǵyndary aryz-armanymyzdy aıtaıyq dep, biriniń sońynan biri kirdi. «Ashyq ákimdiktegideı» kezek-kezegimen aýyldyń máselesin aıtýǵa jaıǵasty. Qoıyn dápterime túrtip otyrdym.
– Bizdiń aıtqan máseleni qıyp tastamaı joǵaryǵa jetkizseń, aıtaıyq, – dep aýyz bólmedegi ústelge jaıǵasa ketken áıeldiń áýeli aty-jónin jazyp aldym: Shaǵıla Saparǵalıeva esimdi osy aýyldyń turǵyny. – Senip otyrǵanymyz, bir Qudaı. Oblys ákimin qoıyp, okrýg ákiminiń osy aýylǵa kelgenin kórmedim. Dáriger degendi múldem bilmeımiz. О́zimiz terapevtpiz. Qan qysymymyzdy ólshep, qamdap alǵan dárimizdi iship júre beremiz. Artyq eshteńe suramaımyz. Eń birinshiden, jolymyzdy jóndesin, ekinshiden, telefon baılanysy kerek, úshinshiden zastavanyń qoqys tógetin alańy ashyq jerde jatyr. Qar erise boldy, sıyr maly sol jaqtan jemegendi jep, ýlanady. Sony qorshasyn. Jaıylym men shabyndyq jetkilikti bolǵanymen, mal baǵý qyp-qyzyl áýre. Ony 400-500 shaqyrym shalǵaıdaǵy qalaǵa aparyp sata da almaımyz. Aınalaıyn, Prezıdentke máselemizdi jetkiz! – dep sózin nyǵyzdaı sóıledi Shaǵıla apaı.
Birge kelgen kórshi-qolań durys-durys dep qolpashtady. Qoıyn dápterimdi jaba bergenimde. – Meniń de máselemdi jaz, – dep buıyra sóıledi murty edireıgen jigit aǵasy.
– Aty-jónim – Aleksandr Batalov. Qystan aman-esen shyqsam, Uranhaıǵa kóshemin. Úı alyp qoıdym. О́ıtkeni – dedi suq saýsaǵyn shoshaıtyp, – Nemerem 1-synypta oqıdy. Munda mektep joq. Tósqaıyńdaǵy ınternatta turady. Juma kúnderi alyp ketip, jeksenbide aparyp tastaımyn. Senesiń be, bilmeımin, jol joq kúnderi Tósqaıyńǵa deıin atpen jetkizemin. Borandy kúni 25 shaqyrym jol júrip kór. Jetkenshe tórt saǵat, qaıtqansha tórt saǵat. Meni qoıshy, balaǵa obal. Sony túsinesiń be? – dep kijine sóıledi Batalov.
Biz túsingenimizben, bılik tizginin ustaǵan aqjaǵalylar túsine qoıar ma eken? Sıfrly Qazaqstan dep urandap júrgen elimizdiń túkpirinde birinshi synyptyń oqýshysy sabaqqa atpen qatynap júr. Borandy kúni súrinip-jyǵylyp jetkendegi mektep janyndaǵy ınternatyn kórseńiz, jaǵańyzdy ustaısyz. 1948 jyly salynǵan burynǵy aýrýhananyń ǵımaraty. Kirseń, eńseńdi basyp, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryn elestetedi. Dárethanasy da dalada. Bul ınternatta sol aıtqan Balyqtybulaq, Shanaǵaty, Buǵymúıiz aýyldarynyń balalary turyp, bilim alady. Internatqa jarymaı otyrǵan aýylda ınternet te joq. Internat salynyp, ınternet tartylǵansha quıqaly pushpaqta adam qalmaı ma degen de qorqynysh bar. Bıylǵy qystan keıin kóbi qopaqtap otyr. Tósqaıyńdyqtar okrýg ákiminiń jumysyna da kóńil tolmaıtyndyqtaryn ashyq aıtady.
Aǵymnan jarylsam, á dep jolǵa jınalǵanymda, Marqakól týraly móldiregen kórkem dúnıe jazsam dep oılaǵam. Sóıtip, qýanyp jolǵa shyqqam. Qýanyp shyǵyp, qulazyp qaıttym. Halyqtyń bar úmiti – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevta. Jańa aýdannyń eńse tiktep ketýi úshin jergilikti jerdegi bolmashy baǵdarlamalardan bálendeı paıda joq. Bolsa, qyrýar qarjy shashyp, tartamyz degen aýyzsýy qaıda? Istiń basy bar, aıaǵy joq. At tóbelindeı halyqty qarapaıym qara sýǵa jaryta almaı otyryp, basqasyn aıtpaı-aq qoıdyq. Tósqaıyńnyń qar basqan tar kóshesinde ushyrasa ketken áneý bir jigittiń aıtqan sózi oıyma orala berdi: «Taý basynda bizdeı batyr halyq baryn úkimet umytyp ketken!» dedi de, óte shyqqan. Qaıta artyna qaıyrylǵan joq...
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Marqakól aýdany,
Tósqaıyń – Shanaǵaty – Balyqtybulaq
