Qasym-Jomart Toqaevtyń óz sózinde «birtutas ıdeologııalyq keńistik», «ıdeologııanyń jańa baǵdary», «mańyzdy ıdeologııalyq tujyrymdarymyz» degen tirkesterdi qoldanǵanyna nazar aýdarǵymyz bar. Bul – qaǵıdatty másele. Barshaǵa belgili sebepterge baılanysty ıdeologııa uǵymy keshegi keńestik kezeńmen astastyryla qarastyrylyp júrgeni, «Ideologııamen ómir súrip kórdik qoı. Sodan jetiskenimiz shamaly ǵoı» dep sóıleý sózdiń salty bolyp ketkeni belgili. О́tkendegi qoǵamymyz ustanǵan marksızm ıdeologııasy shyndyq-bolmysqa sáıkes kelmeı, aqyry túbegeıli daǵdarysqa uryndyrǵany ras. Soǵan qarap, jalpy ıdeologııaly qoǵam tyǵyryqqa tirelmeı turmaıdy deý, sóıtip, shyn máninde, ıdeologııasyzdanýǵa shaqyrý jónsiz. Shyntýaıtynda, «ıdeologııa» termıniniń ózinde jaǵymdy nemese jaǵymsyz maǵyna joq jáne bolýy da múmkin emes. Ol grektiń «ıdeıa» jáne «logos» degen sózderiniń qosyndysy ǵana. Bıologııanyń ómir týraly ilim, zoologııanyń jan-janýarlar týraly ilim, geologııanyń jer týraly ilim, fılologııanyń sóz týraly ilim ekeni sııaqty, ıdeologııa – ıdeıa týraly ilim. Boldy. Bitti. Demek bar másele qandaı ıdeologııany ustanýǵa, ony qandaı maqsatqa, eń bastysy, qalaı paıdalanýǵa tireledi.
Qazirgi tańdaǵy mańyzdy ıdeologııalyq tujyrymdardy Prezıdent «Táýelsizdik jáne Otanshyldyq, Birlik jáne Yntymaq, Ádildik jáne Jaýapkershilik, Zań jáne Tártip, Eńbekqorlyq jáne Kásibı biliktilik, Jasampazdyq jáne Jańashyldyq» dep qadaý-qadaý etip, atap-atap kórsetti. Orynnyń tarlyǵyna baılanysty biz Ádildik jáne Jaýapkershilikke ǵana az-kem toqtalsaq deımiz.
Kisiliktiń basty ólshemderiniń biri – adamnyń ádildigi. Eldiktiń basty ólshemderiniń biri – qoǵamnyń ádildigi. Halqymyz aqyldyń azbaıtynyna, aramdyqtyń ozbaıtynyna, ádildiktiń tozbaıtynyna qaı kezde de sengen. Babalarymyz bizge halyqtyq qundylyqtardyń asa bir qasıettisi retinde ádilettilikti amanattaǵan. Sonymen birge Ádiletti Qazaqstan degenimiz barlyq máselesi sheshile qalatyn Qazaqstan emestigin de esten eki eli shyǵarýǵa bolmaıdy. Ádilettilik ornatý – túıindi máselelerdi tıimdi sheshýdiń tetigi. Ádilet – ádil etý. Ádilettilik – bireýlerdiń mańdaıy terlemeı-aq, shekesi shylqyp ómir súrýine, bireýlerdiń arqa eti arsha kúıge tússe de, kedeıliktiń qamytynan qutylmaı júrýine tosqaýyl qoıý degen sóz. Ádilettilik – qolynan is keletinderdiń, elim deıtinderdiń, jerim deıtinderdiń juldyzy janýyna jaǵdaı jasaý, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrip, joǵaryǵa julqyna jyljıtyndardyń, sóıtip, ózinen qabilettilerdiń aldyn oraıtyndardyń qadamyn tusaý degen sóz. Jaqsy jumys isteıtinderdiń jaqsy turýy, sharýasyn mandytpaıtyndardyń, isin óndirmeıtinderdiń shamasyna qaraı kún keshýi, kórpesine qaraı kósilýi de – ádilettilik. Merıtokratııanyń túpki máni de – ádilettilik. Biz ádette merıtokratııanyń bir qyryn laıyqtylardyń joǵarylatylýyn aıtamyz. Joq, laıyqsyzdardyń tómendetilýi de – merıtokratııa. Búkil álemde solaı. Eger adam ózinen qabileti kem turǵylasy ákesiniń, kókesiniń, jákesiniń kómegimen, jumyrtqadan jún qyrqatyn jylmaǵaılyǵymen úrip iship, shaıqap tógip júrgenin kórse, onda qoǵamdaǵy ádilettilikten túńiledi, toryǵady. Qansha jantalassa da, isi ilgerilemeı jatqan ákesine qarap, balalardyń da jigeri jasıdy, olardyń da ómirdi bastamaı jatyp, bolashaqtan úmiti úziledi. Mine, ádilettilik osyǵan jol bermeý úshin kerek.
Áleýmetti ádil etý arqyly-aq talaı túıindi tarqata alamyz. Baǵa ádil qoıylsa, jalaqy ádil belgilense, qyzmet ádil berilse, el baılyǵy ádil bólinse, qoǵam músheleriniń kóńili de tynysh tabady. Adamnyń kóńili tynysh bolsa, qoǵamnyń ómiri durys bolady. Onda árkim óz jetistigi úshin ózin baǵalaıdy, óz kemistigi úshin ózin kinálaıdy. Sultanmahmuttyń «Jaqsylyq kórsem ózimnen, Jamandyq kórsem ózimnen. Bireý qyldy degendi, Shyǵaramyn sózimnen» deıtini sodan edi.
Memleket basshysynyń Atyraýdaǵy sózi «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» dep ataldy. Adaldyqty ardaqtaý qoǵamdyq qarym-qatynasta jańa úlgi-qalyptar ornyqtyrady. Endigi jerde kóptegen uǵym birte-birte qaıta qaralady. Eńbektiń qadiri artady. Eńbeksiz keletin baılyqtyń joly kesile bastaıdy. Buǵan kelesi jyldan-aq kiristi jarııa etýdiń jappaı engiziletini de kómektesedi. Ol boıynsha bara-bara barsha jurtshylyq jylma-jyl óziniń tabysynyń shyqqan kózin jipke tizip turyp kórsetip otyrýǵa mindetti. Mynaý – aılyqtan tústi, mynaý – syılyqtan tústi, mynaý – úıdi satqanymnan, mynaý – kóligimdi satqanymnan, mynaý – qalamaqydan tústi, soǵan anany aldym, soǵan mynany saldym degen sııaqty. Jáne osynyń bári qujatpen tııanaqtalýǵa tıis. Tabysyńyzdy tııanaqtaı almasańyz, ózińizge ǵana renjýińiz kerek. Tek osynyń ózi adamnyń aıaǵyn abaılap bastyrtady. Jymysqy jolmen alynǵan jyljymaıtyn múlikti, kóldeneń tabystan túsken qymbat kólikti, taǵy basqany aǵasynyń, apasynyń, naǵashysynyń, bajasynyń, baldyzynyń atyna jazdyryp qoıatyn burynǵy sasyq qýlyq ta ondaılardy qutqarmaıdy, óıtkeni álgi mol tabystyń shyqqan kózin endi sol adamdar – aǵasy, apasy, naǵashysy, bajasy, baldyzy qujatpen tııanaqtaýǵa tıisti bolady... Olar qalaı tııanaqtasyn? Olar budan bylaı álgi batpan baılyqty óz atyna jazdyrtýdan at-tonyn ala qashady, árıne.
Qoǵam birliginiń basty sharty – adam birligi. Ortaq maqsatqa umtylǵanda, otbasyn asyraıtyn, Otanyna sebi tıetin eńbekke jumylǵanda, ádildikke sengende, zańǵa kóngende, adamdar da birige túsedi. Qoǵam birliginiń taǵy bir sharty – halyq pen bıliktiń birligi, ózara senimi. Bul birlikti bekemdeýdiń, bul senimdi nyǵaıtýdyń bir joly – memlekettik qyzmetke qurmetti qalpyna keltirý. О́kinishke qaraı, san túrli sebepke baılanysty memlekettik qyzmetshi ataýlyǵa «sheneýnik» degen shekpendi jaba salyp, shetinen ońdy-soldy sheneý, bedelin túsirý ádetke aınalyp barady. Ásirese áleýmettik jelini bılikti betaldy betten alý basyp turǵan qazirgideı ýaqytta memleketke qyzmet etýdiń basty tetikteriniń biri memlekettik qyzmet ekenin, eldikti eńselentýdiń taıǵaq keshýli jolynda attan túspeı, tún qatyp, tús qashyp júrgen azamattar baryn aıtý, olardyń atyn, abyroıyn ǵaıbattan, jaladan qorǵaý qajet-aq. Memlekettik qyzmetshilerdi tuqyrta bergen saıyn memlekettiń de tuǵyry tuqyrtyla túsedi. Osyny da eskereıikshi.
Jetistik pen kemistiktiń ara-salmaǵy týraly baıypty pikir ádilettilik pen jaýapkershilik úılesken jerde ǵana qalyptasa alady. Alaıda qalaıda eshnársege kóńili tolmaı sóıleý, atqarylǵan istiń bárine tek qaralaı qaraý ádeti sońǵy kezde derbes oılaýdyń, ózindik pikiri bolýdyń, erkin oılaýdyń kórinisi retinde dáriptelip, óziniń qoǵamdaǵy ornyn qoldan kótermeleýdiń, óıtip-búıtip óz baǵasyn arttyrýǵa tyrysýdyń quralyna aınalyp bara jatqanyn áleýmettik jelilerden sát saıyn kórip otyrmyz. Halyqaralyq, ultaralyq qatynastarǵa qatysty oıǵa kelgen ospadar sózdi ońdy-soldy oıqastata berýdiń aýyr saldarlary bolýy da ábden múmkin. Buǵan «V feısbýke vajno mnenıe teh, ý kogo ego ne sprashıvaıýt» deı salýdyń jóni kelmeıdi. Sondyqtan ınternet saıttaryndaǵy moderatorlyq qyzmetke júkteletin jaýapkershilikti de oılastyrmasa bolmaıdy, teginde. Bul jónindegi depýtat kezimizde ótkize almaǵan usynysymyzdy zeınetker kezimizde ótkize qalady ekenbiz dep úmittene qoımaspyz, degenmen moderasııanyń júıeli júrgiziletin monıtorıng ekenin, onyń qoǵamnyń áleýmettik gıgıenasy úshin qajettiligin qaıtalaı aıtýdy paryz sanaımyz.
Áńgimeni bir taqyryppen shekteıin dep bastaǵanymyz ras. Áıtse de sóz sońynda myna jaıdy aıtpaı taǵy kete almaımyz. Kórisý kúniniń keregesin keńeıtip, keńistigin kóbeıtken, sóıtip, ony is júzinde áz Naýryzdyń tólbasyna aınaldyryp bergen bul sóz ulttyq uly merekemizdi jańasha atap ótýdiń naqty tetigin tabýymen de kóp kóńilinen shyǵyp otyr. Jańarý men jańǵyrýǵa jol ashatyn bul jaqsylyqtyń Jaıyqtyń jaǵasynda, qazaqtyń kóneden kele jatqan osynaý dańqty dástúri atam zamannan beri dúbirlep atalatyn ólkede jarııa etilýi de janymyzdy jadyratyp jibergeni jáne ras.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
