Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Tyǵyryqqa tiregen tótenshe jaǵdaı
Keıingi jyldary elimizde agroónerkásiptik keshendi, ıaǵnı asyraýshy salany, onyń ishinde sýarmaly eginshilikti damytýǵa barynsha nazar aýdarylyp otyr. Osyǵan oraı salaǵa alqapty sýarýdyń álemdik qoldanystaǵy tyń tehnologııalaryn engizýdi kózdep, sý únemdeıtin tehnologııalardy sýbsıdııalaý isine serpin berilip keledi. Ondaǵy maqsat – dıqandardyń jumysyn jeńil ári tıimdi etý, ári mol ónimdilikti qamtamasyz etý. Biraq nasıhaty az ba, álde sharýalarǵa túsiniksiz tusy kóp pe, sý únemdeıtin jobalardy sýbsıdııalaý isinde tıisti vedomstvolar tarapynan da, sharýalar jaǵynan da áli shıraq qımyl kórinbeıdi. Eger osy iste ilgerileýshilik bolsa, byltyr ındýstrııalyq ári agrarlyq aımaq sanalatyn Jambyl oblysynyń dıqandary tótenshe jaǵdaıǵa urynbas edi.
Jaqynda elimizde uńǵymalardy burǵylaý shyǵyndaryn sýbsıdııalaý kólemi 80 paıyzǵa deıin ulǵaıtyldy. Bul týraly Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov Taraz qalasynda ótken jergilikti sý sharýashylyǵyn damytý jáne sýarý maýsymyna daıyndyq máseleleri jónindegi keńeste málimdedi. Buǵan deıin bul kólem 50/50 bolyp kelgen.
Jalpy, kórshi elderden keletin taransshekaralyq ózenderge 75-80 paıyz táýeldi Jambyl oblysyna sýarmaly sý tapshylyǵy qatty seziledi. Árige barmaı-aq qoıaıyq, byltyr ǵana Áýlıeata óńirinde qýańshylyqtyń saldarynan 9 myń gektardan astam jerge egilgen ónim jaramsyz kúıge túsip, oblystyń alty aýdanynda óńirlik aýqymdaǵy tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Arnaıy komıssııa ótemaqy tólenetin tizimge 358 sharýa qojalyǵyn engizgen. Olarǵa tótenshe rezervten 2,7 mıllıard teńge óteldi.
Jaýyn jaýmaǵanymen sharýalar Shý, Talas ózenderiniń joǵary aǵysynda otyrǵan qyrǵyz aǵaıyndardan qosymsha sý alýǵa bolatyn edi ǵoı dep jergilikti bılikke bazynasyn da aıtqan. Biraq qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy bul másele kúrdelene túsip, tipti aqyr aıaǵy saıasılanyp ketkendeı kórindi. Iаǵnı dál sol tusta shekaradaǵy júk kólikteriniń keptelisi eki el jaǵynan da ondaǵan shaqyrymǵa jetti. Qordaı aýdanyna issaparmen baryp qalǵanymyzda ol kórinisti óz kózimizben kórdik, jol boıynda qańtarylyp turǵan 350-ge jýyq júk kóligin sanadyq. Bul óz kezeginde kórshi eldiń ekonomıkasyna keri áserin tıgizgeni anyq. Qyrǵyz tarapy bizdiń eldi sý daýyn saıasatqa aınaldyryp jiberdi dep aıyptady. Alaıda bizdiń Úkimet bul keptelisti shekaralyq baqylaý qyzmetindegi terrorızmmen kúres sharalarynyń kúsheıtilýimen baılanystyryp jaýap berdi.
Aral taǵdyry alańdatady
Qalaı desek te, sý daýy ortaazııalyq elder arasyndaǵy júrdim-bardym qaraıtyn másele emes. Onyń ar jaǵynda Araldyń taǵdyry turǵanyn da umytpaý kerek. Araldy qutqarý maqsatynda qanshama jıyn ótip, nesheme kelissóz júrdi, biraq nátıjesi shamaly. О́ıtkeni jeme-jemge kelgende Aralǵa kelip quıatyn ózenderdiń basynda otyrǵan elder óz múddelerin, aýylsharýashylyq qaýipsizdigin alǵa tartady da otyrady.
Esterińizde bolsa byltyr kúzde Ortalyq Azııa memleketteriniń prezıdentteri Tájikstan astanasy Dýshanbede Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaıshy memleketteri basshylary keńesiniń otyrysyna qatysyp, sý tapshylyǵyn joıý joldary men sheshý mehanızmderin talqylady. Biraq bul kezdesýge Qyrǵyzstan prezıdenti Sadyr Japarov kelmeı qaldy. Negizinde resmı Bishkek atalǵan Qor jumysyna atsalysýdy 2016 jyldan beri toqtatqan. О́ıtkeni Halyqaralyq Araldy qutqarý qory aımaqtaǵy jekelegen memleketterdiń sý paıdalaný men tutynýdyń gıdroenergetıkalyq aspektilerin eskermeıdi, al kezinde Qyrǵyz tarapynyń uıymdy reformalaý týraly usynysyn Qordyń múshe-memleketteri qoldamaǵan. Qyrǵyz basshysynyń jıynǵa qatyspaı, qyr kórsetýin Qor basshylyǵy osy jaǵdaımen baılanystyrdy.
Degenmen keı sarapshylardyń sózine súıensek, Bishkektiń HAQQ keńesiniń otyrysyna qatysýdan bas tartýyn Aral teńizine quıatyn transóńirlik Syrdarııa ózenimen baılanystyrýǵa da bolady. О́ıtkeni bul ózen basseıni aǵynynyń shamamen 75 paıyzy Qyrǵyzstan aýmaǵynda jınalyp, qalyptasady. Sondyqtan qulaqtyń da, bulaqtyń da basynda otyrǵandyqtan Araldyń tartylýy Qyrǵyz Respýblıkasyna esh áser ete qoımaıdy.
Jalpy, sol jıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev keńes otyrysyna qatysýshylardyń nazaryn aımaq aldynda turǵan birqatar syn-qater men problemaǵa aýdarǵan bolatyn.
«Jahandyq klımattyq ózgerister, sý tapshylyǵy kezeńiniń bastalýy jáne sýarmaly egistikke sýdyń jetispeýshiligi Ortalyq Azııanyń qaýipsizdigine qater tóndiredi. Halyqaralyq sarapshylardyń málimetine sáıkes, bizdiń aımaqtaǵy temperatýra jer sharyndaǵy ortasha kórsetkishpen salystyrǵanda, áldeqaıda tez kóterilip keledi. Bul Aral teńizi basseıniniń negizgi sý kózi sanalatyn muzdyqtar kóleminiń kishireıýine ákep soqtyrady. Olardyń kólemi keıingi 50 jylda 30 paıyzǵa kishireıgen. Sarapshylardyń baǵalaýynsha 2050 jylǵa qaraı Ortalyq Azııadaǵy qýańshylyq jylyna IJО́-niń 1,3 paıyz mólsherinde zııan keltirýi múmkin. Bul 5 mıllıonǵa jýyq ishki «klımattyq» mıgranttyń paıda bolýyna túrtki bolady», degen edi Q.Toqaev.
Buǵan qosa Memleket basshysy sýdy tıimsiz paıdalaný máselesine de toqtalyp, sý únemdeýge de nazar aýdarǵan bolatyn. «Bizdiń óńirdegi Syrdarııa men Amýdarııa sekildi eki negizgi ózen sý arnalarynyń rettelý dárejesi tym joǵary. Bul ózenderdiń basseınderinde jalpy kólemi shamamen 65 tekshe kılometrge jetetin 80-nen astam sý qoımasy salynǵan. Osylaısha, antropogendik júkteme artyp, tabıǵatty ekstensıvti paıdalaný jalǵasady jáne ártúrli áleýmettik-ekologııalyq problema ýshyǵady degen boljam jasalyp otyr. Munyń bári aımaqtyq qaýipsizdikke aıtarlyqtaı qater tóndiredi. Qazaq halqynda «Sý – yrystyń kózi» degen maqal bar. Memleketterimiz sý saıasatyn qalyptastyrý kezinde sýdyń shekteýli tabıǵı resýrs ekenin eskerýge tıis dep sanaımyn», degen Prezıdent sıfrlyq tehnologııalardy engizý arqyly sýdy barynsha únemdeý máselesiniń óte ózekti ekenin jetkizgen.
Qasym-Jomart Toqaev sol jıynda baýyrlas Qyrǵyz Respýblıkasyn Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń tolyqqandy múshesi bolýǵa shaqyrǵan edi. Qysqasy, aımaqtyń turaqty damýyn, qaýipsizdigi men ekonomıkalyq ál-aýqatyn qamtamasyz etkimiz kelse qarym-qatynasymyzda tyǵyz yntymaqtastyq, ózara tıimdi seriktestik pen bir-birimizdiń múddelerimizdi qurmetteý saltanat qurý kerektigin shegelep aıtty.
Qaıtpek kerek?
«Torǵaıdan qoryqqan tary ekpeıdi» demekshi, rasynda ońtústiktiń sharýalary eki oıly bolyp qaldy. О́ıtkeni mundaı jaǵdaı keıingi jyldary jıi qaıtalanyp júr. Qaıtken kúnde de azyq-túlik qaýipsizdigi úshin Úkimet sý únemdeý tehnologııalaryn kóbirek engizýden bólek, transshekaralyq ózender sýyn bólisý isinde de dıplomatııalyq batyldyqqa bara bilgeni jón-aq.
Elimizde jospar boıynsha 2025-2030 jyldar aralyǵynda 800 myń gektar jańa sýarmaly jer aınalymǵa engizilýge tıis. Sóıtip, jalpy sýarmaly jer kólemi 2030 jylǵa qaraı 3 mıllıon gektarǵa jetkiziledi. Bul degen sóz sý sharýashylyǵyndaǵy mamandarǵa, ásirese tıisti mınıstrlikke úlken jumys bolǵaly tur.
«Búgingi tańda 3 baǵytta jumys júrgizip jatyrmyz. Sýdy únemdep paıdalaný, aǵyndy sýlardy qaıta óńdeý boıynsha aýqymdy jumys atqarylyp keledi. Infraqurylymdy jańartý boıynsha, ıaǵnı qurylǵylardy avtomattandyrý, sıfrlandyrý baǵytynda jumys júrgizilip jatyr. Sonymen qatar Qazaqstan kórshiles memlekettermen sý máselesin retteý boıynsha kelissózder júrgizip, jaǵdaıdy oń sheshýge tyrysyp jatyrmyz», deıdi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov.
Al Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erkin Tuqymov: «Klımattyq kún tártibi men sýdy paıdalaný máselesi – Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttarynyń biri. Qazirgi tańda aımaq elderinde jalpy 76 mıllıon adam turady, al 2050 jylǵa qaraı aımaqtaǵy halyq sany 90-110 mıllıon adamǵa ósedi degen boljam bar. Aımaqtaǵy 22 mıllıon adamnyń, ıaǵnı aımaq halqynyń úshten biriniń taza sýdy tutyný múmkindigi joq, bul ásirese aýyldyq jerlerde ózekti másele. Qarqyndy ýrbanızasııanyń jalǵasýy, aýa raıynyń jylynýy jáne óndiristiń ulǵaıýy sý resýrstaryna qysymdy arttyrady. Mysaly, Dúnıejúzilik damý bankiniń boljamynsha óńirdegi boljamdy demografııalyq ósý aıasynda sý tapshylyǵy 25-30 paıyzǵa deıin jetedi dep kútilýde», deıdi. Sol sebepti ol osy klımattyń ózgerýinen týyndaǵan kúrdeli máselelerdi sheshý transshekaralyq-aımaqtyq yntymaqtastyqty talap etetinin atap ótti.
«Elektr energııasyn jáne energııa únemdeýdi damytý ınstıtýty» AQ energııa únemdeý saıasatyn damytý departamentiniń dırektory Marat Qalmenov: «Eýrazııalyq damý bankiniń derekteri boıynsha 2029 jylǵa qaraı Ortalyq Azııada sý tapshylyǵy artady dep kútilýde. Jaǵdaıdy bulaı sozbalaı berýge bolmaıdy. Munda sý resýrstarynyń azaıýy, salanyń jetkiliksiz qarjylandyrylýy syndy júıeli problemalar bar. Sýmen qamtamasyz etý jáne jalpy sýdy únemdeý máselelerin sheshý úshin Ortalyq Azııa elderiniń ortaq ustanymy men múddesi qajet», deıdi.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi taratqan aqparatqa súıensek, bıylǵy jınalyp jatqan sý qory kóńil kónshitip-aq tur. Soltústik óńirlerdegi sý qoımalaryna orta eseppen 59 paıyz sý jınalypty. Bul ótken jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 9 paıyzǵa kóp eken. Al ońtústikte sý qoımalaryna orta eseppen 58 paıyz sý jınalsa, batysta jınalǵan sýdyń kólemi – 77 paıyz, bul ótken jylmen salystyrǵanda 14 paıyzǵa artyq. Shyǵystaǵy sý qoımalary orta eseppen 60 paıyz sýǵa tolypty, bul da ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 9 paıyzǵa kóp. Al ortalyq Qazaqstanda sý qoımalaryna 61 paıyz sý jınalǵan.
Dál qazir Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi kórshiles elderdiń sý resýrstaryna táýeldilikti 25 paıyzǵa deıin azaıtý maqsatynda salynýy josparlanǵan 20 sý qoımasynyń 9-ynyń qurylysy tóńiregindegi jumystaryn bastap ketti. Sondaı-aq Sý kodeksiniń jobasy ázirlendi, Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy ázirlendi.
Al Qytaımen 20-dan astam ózen boıynsha kelissóz júrgizip jatyr. Byltyr qarasha aıynda Bishkekte ótken kezdesýde mınıstr N.Nurjigitov Qyrǵyz Respýblıkasymen de Talas ózenindegi «Túıte» kanaly arqyly sý berý máselesinde kelisimge qol jetkizse, ózbekstandyq áriptesterimen bolǵan kezdesýde 1 sáýirge deıin Túrkistan jáne Qyzylorda oblystaryna 11,1 tekshe metr sý, onyń ishinde Aral teńizine 1,6 mıllıard tekshe metr sý jiberý týraly kelisimge kele aldy. Jańadan qurylǵan mınıstrlik az ǵana ýaqyttyń ishinde biraz isti qolǵa alyp úlgergen sııaqty. Alaıda elge sol jumystardyń nátıjesi, jemisi kerek. Alda kóktem, egis naýqany kele jatyr.
Qaıtken kúnde de transshekaralyq ózender máselesi áli de bolsa kúıip turǵany ras. Sondyqtan dál osy túıtkildi sheshýde Úkimetke arbany syndyrmaıtyn, ógizdi óltirmeıtin jol kerek.
