Naýryz - tarıhtan tamyr tartqan mereke

Tarıhtan tamyr tartqan mereke bul

Iá, taǵdyryn Tabıǵat-anamen ta­myr­­las­­tyrǵan halqymyz úshin Naýryz – jyl basy, jańarý meıramy. Naýryz aıy týǵanda tabıǵatpen birge adam jany­­nyń da erekshe túlep, jasaryp, jańa­ryp, jan álemi jaqsylyq pen meıi­rimge shólirkep, amal aıynda aınala­syna kóńil jylýyn syılaýǵa aıryq­sha qumartatyny jaratylystyń óz zań­dylyǵy bolar. Jyl boıy kórispegen alystaǵy aǵaıyn-týysyna arnaıy at basyn buryp, amandyǵyn bilip, kórisýi – kóńilden kóńil sý isher júrekti pendeniń qaı-qaısysyna da ortaq qymbat sezim.

Áz Naýryzdyń tarıhy tereńde. Bes myń jyldan beri Uly dala tó­sinde izgiliktiń shuǵylasyn shashyp, tabıǵat­pen úndese merekelenip kele jatqan Ulys­tyń uly kúniniń tarıhy qandaı baı bolsa, mańyzy men mazmuny da teńdessiz.

Naýryzda aspan deneleri ózderiniń eń bastapqy núktelerine kelip, kún men tún teńeledi. Bul kúndi elimizdiń batys óńiri Amal, Kórisý merekesi dep atasa, ońtústik ólke «Samarqannyń kók tasy erigen kún» dep erekshe áspetteıdi. Al Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstan aımaǵyn qonystanǵan halyq arasynda aıtýly meıram Otamaly degen ataýǵa ıe. Biraq ár aımaq túrli ataý bergenimen, Naýryzdyń bar qazaq úshin muraty bir – ol baýyrmaldyq pen aýyzbirshilik.

Naýryzdyń kóne dáýirden beri kele jatqanyna tarıhta mysal kóp. Zoroastrızmniń kıeli kitaby «Avestada» kórinis tapqan mereke bizdiń zamanymyzǵa deıin de toılanǵan delinedi. Kóne grek tarıhshysy Strabonnyń jazbalaryna nazar aýdarsaq, Ahemenıdter, Sasanıd­ter memleketterinde atap ótilipti. Ol adamdar ot jaǵyp, erekshe úrdister jasaıtynyn da jazǵan. Bul kúnderi sol kezdegi saýdagerler men ustalardyń demalǵanyn eskersek, merekeniń halyq úshin orny bólek bolǵany belgili. Odan keıin Fırdoýsıdiń de óleńderinen ertedegi Naýryz merekesi týraly oqýǵa bolady.

 Parsylar da jyl basy dep bilgen...

Naýryz – tek túrki halyqtaryna emes, parsylarǵa, tipti grekterge de or­taq mereke. Grek mádenıetinde pat­rıh dep atasa, Horezmshahta naýsardjı dep atalǵan. Kóktem merekesin 3000 jyl­dan beri Balqan túbegi, Qara teńiz aı­ma­ǵy, Kavkaz, Ortalyq Azııa men Taıaý Shy­ǵys­ta 300 mln-ǵa jýyq adam toılap keledi. «Ár eldiń salty basqa» demekshi, parsylardyń Naýryzdy qalaı toılaıtynyn bilmekke Irannyń Qazaq­standaǵy elshiliginiń Mádenı ókil­diginiń basshysy, Iran Elshisiniń mádenı ister jónindegi keńesshisi Álı Kebrıaızademen suhbattasqan bolatynbyz. Ol Naýryzdyń ırandyqtar úshin mańyzy zor ekenin, parsylar jyl basy retinde qabyldaıtynyn aıtty.

– Naýryzdyń eki halyqqa da or­taq tustary – jaqsylyqqa bastaý, adam­ger­shilikke baýlý ekenin baıqa­dym. Tabıǵat, maýsym aýysqanda kele­tin merekeniń negizgi fılosofııasy – ózgerý, qaıta týý. Irandyqtar Jer-ana oıanyp, tabıǵat shattyq pen jaryqqa bólengendeı meniń de bolmysymdy jaqsyǵa ózgert, meırimdilikke, súıispenshilikke toltyr dep tilek aıtady. Iranda da Ortalyq Azııadaǵy basqa memleketterdegideı naýryz 1-2 apta boıy toılanady. Biz de qazaqtar sııaqty daıyndyqty eski-qus­qydan tazarý, úı-aýlany jınaýdan bastaımyz. Merekege bir kún qal­ǵan­da ómirden ótkenderdi eske alyp, quran baǵyshtap, mazarǵa baramyz. Eń qyzyǵy, Iranda jańa jyldyń aýy­sý ýaqyty arnaıy belgilenedi. Bul ast­ronomııalyq zertteý jasalyp, ar­naıy uıymmen qarastyrylady. Máse­len, 1397 jyldan 1398 jylǵa aýysý Tegeran ýaqyty boıynsha, 21 naýryzda saǵat birden 25 mınýt 27 sekýnd ketken­de bolady. Osy kezde otbasynyń mú­she­leri túgel jınalyp, dastarqanǵa «S» árpinen bastalatyn 7 túrli taǵam qoıylady. Ár taǵamnyń óz belgisi bar. Bul da qazaq dástúrindegi bereke, baılyq, molshylyq sııaqty yrymdarmen baılanysty. Otyrysta parsynyń uly aqyny Hafızdiń óleńderin oqıdy. Otbasynyń úlkenderi kishilerge syılyq syılaıdy. Odan keıin aǵaıyn-týys bir-biriniń úıine qonaqqa barady. Osylaı 13 kún boıy mereke jalǵasady. Odan keıin «Tabıǵat kúni» toılanady. Bul kezde turǵyndar tabıǵat aıasyna shyǵady. Qazaqstannyń bir ereksheligi Naýryz oqý oryndarynda da, kóshelerde de toılanady eken. Al ırandyqtar merekeni tek otbasy múshelerimen qarsy alady, – dedi Iran Mádenı ókildiginiń basshysy.

Álbette merekeniń búgingi toılanýy burynǵydan ózgerek. «Avestaǵa» súıensek, bul kúnderi ázirlenetin taǵam­dar da, dástúr de erekshe bolǵan. Ejelg­i ırandyqtar Mıtra men Haýma qudaı­laryn ulyqtap, soma sýsynyn daıyndaǵan. Uıǵyrlar Naýryz ja­qyn­daǵanda ata-baba rýhyna taǵzym etý­di jón kórip, mereke qarsańynda О́li­ler kúnin toılaǵan. Túrkilerge ortaq «Ergenekon» dastanynda temirdi balqytyp, kóktemniń kelgenin, tabıǵat­tyń oıanǵanyn bildiretini týraly jazylǵan.

«Naý» men «Ázdiń» óz máni bar

Ǵalym Aqjan Mashanı: «Ál-Fara­bı» atty tarıhı-derekti kitabynda «Aı­dy toǵys (aıal) juldyzdarynyń týǵa­ny men batqanyn «naý» dep atasa, (kóp­she aıtylsa «anýa»)», deıdi. Alaıda avtor «naý» týraly astronomdar arasynda da, esepshiler arasynda da atam zamannan beri bitpeı kele jatqan daýdyń bar ekenin, al kóp talqysyna túsetin mundaı máseleniń aqyndardy da aınalyp ótpegenin jazady. «Naýǵa» arab, parsy, qypshaq, úndiniń ataqty aqyndary da óleń arnaǵanyn aıtqan ǵalym álemniń ekinshi ustazynyń «Maýsymjan» atty óleńin keltiredi. Onda:

Aı oraq úsh jańasy – Úrker – toǵys.

Qys ketken jyldyń basy, – ol Naýryz.

Tolǵan aı qarsy shyqsa Úrker jaqqa,

Shilde ótip bastalǵany taǵy da kúz.

– degen shýmaq bar ekenin baıandaǵan Aqjan Mashanı osy tektes jyrlardyń barlyǵynyń saryny bir ekenin, naýryz meıramyna baılanysty ekenin aıtady.

Belgili etnograf-qalamger Seıit Kenjeahmetov «Samarqandaǵy Ulyq­bektiń observatorııasyndaǵy aspan denelerin belgilegen úlken kók tasqa Ulystyń uly kúni kún sáýlesi tikeleı túskende álgi tas birer sátke erıdi eken» degen ańyz bar ekenin alǵa tartady.

Al Muhtar Aryn: «Menińshe, Naýryz merekesin adam boıyndaǵy júrektiń jylylyǵymen baılanystyryp ótkizgen durys. «Samarqannyń kók tasy erıtin kún» deýimizge sebep – Samarqanda áı­gili Aqsaq Temirdiń taǵy bar, bul kúni qahar­ly hannyń qahary jibıdi, eger bireý ólim jazasyna kesilse, soǵan ólim buıyrtpaı aman alyp qalatyn, raıynan qaıtaratyn kún bul», dep «Samarqannyń kók tasy» týraly aıtylǵan suraqtarǵa jaýap beredi.

Mundaı pikir professor T.Qorda­baevtyń zertteýlerinde de kezdesedi. Keıbir tujyrymdamalarda ǵulama Ulyqbektiń observatorııasyndaǵy aspan denelerin belgilegen tasqa kún men tún teńesken Ulystyń uly kúni – Naýryzda kún sáýlesi tikeleı túskende álgi tas jibı­di eken dep te aıtylady.

Keıbir zertteýshiler áz Naýryz atalýynyń sebebin kún men tún teńel­genge deıin bolatyn «Áz» amalymen baılanystyrady. Iаǵnı «Áz» birdiń aıynyń jıyrmasynda kirip, jıyrma besinde shyǵady dep qarastyrǵan. Birdiń aıy bolsa ejelgi halyq kúntizbesindegi Qambar toǵysy boıynsha jyl basyndaǵy birin­shi aıdyń aty, ıaǵnı qystyń sońǵy aıy delingen deıdi «Qazaqtyń etno­grafııa­­lyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlary­­nyń dástúrli júıesi» atty ensıklopedııasynda.

Al Bolat Bopaıuly bolsa «Naý­ryz­dyń 9-16 aralyǵynda «Áz» amaly kiredi. Osy ýaqytta aspannan daýys estiledi, ony tórt túliktiń ishindegi qoı ǵana estı alady. Eger adam balasy «Áz» daýys­ty estıtin bolsa, jeti atasyna deıin baqytty ári ómir joly uzaq bolady. Áz amaly kirgen kúnderi aýa raıynda ózgerister bolady. Mysaly, qar jaýady, jel turyp, boran soǵady. Aıdyń 19 men 26 aralyǵynda áz Naýryz amaly kiredi», dep jazady.