Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Búginde álemniń birqatar elinde energetıkalyq sýsyndardy satýǵa qatysty shekteýler engizilgen. Máselen, mundaı sýsyndar Túrkııa, Polsha, Ázerbaıjanda kámelet jasyna tolmaǵandarǵa satylmaıdy. Ispanııada bul taqyryp jan-jaqty qaralyp jatyr. Olar energetıkti alkogol jáne temekimen qatar qoıyp otyr. Elimizde taıaýda ótken Senattyń jalpy otyrysynda depýtattar jastardyń «dopıngine» aınalǵan ónimderdi sóz etti. Iаǵnı halyq qalaýlylary ýaqytsha kúsh berip, esesine júıke júıesin qozdyratyn energetıkterdiń saýdasyn zań aıasynda qatań baqylaýda ustaý qajet ekenin taǵy bir márte eske saldy.
«Ult qaýipsizdiginiń negizgi strategııasynyń biri – ult densaýlyǵy. О́skeleń urpaqtyń densaýlyǵy – ult bolashaǵy. Senatta qaralǵan zańda osyǵan deıin talqylaý barysynda depýtattar balalar men jasóspirimderge energetıkalyq sýsyndardy satýdy 21 jasqa deıin shekteýge jáne zańdy qatańdatýǵa qatysty usynystar boldy. Sebebi energetıkalyq sýsyndar júrek-qan tamyrlary, qant dıabeti, búırek, júıke tamyrlary aýrýlaryna alyp keledi. Júkti áıelderge de keri áser etedi. Adamda qorqynysh, úreı paıda bolady. Psıhologııalyq jáne fızıkalyq táýeldilikke uryndyrady. Biz usynǵan túzetýler belgili bir dárejede bıznesti shekteıtinin túsinemiz. Alaıda balalarymyzdyń densaýlyǵy kez kelgen trıllıondaǵan qarjydan qymbat ekenin esterińizge salǵym keledi. Nege Úkimet Parlament depýtattarynyń bastamasyn qoldap, búginge deıin osy máseleniń qorytyndysyn bermedi? Osy másele boıynsha naqty usynymdardy bilgimiz keledi. Bul másele qandaı merzimde, qandaı zań jobasy aıasynda óziniń zańnamalyq sheshimin tabady?», dep surady senator Ǵalısqar Sarybaev.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi balalar men jasóspirimderge energetıkalyq sýsyndardy satýdy shekteýdi kózdeıtin arnaıy qujat ázirledi. Qujat «Ashyq NPA» portalyna ornalastyryldy. Onda energetıkalyq sýsyndardy tutyný aýqymy jyl saıyn artyp kele jatqany týraly derekter keltirilgen. «Euromonitor International» deregi boıynsha 2022 jyly elimizde bólshek saýda arnalary arqyly sergitkish ónimderdi satý kólemi baǵanyń aıtarlyqtaı ósýine qaramastan 2021 jylmen salystyrǵanda 25 paıyzǵa artqan. Eń qorqynyshtysy tek bir Almaty qalasynyń halqy 12 aıda 9 mln lıtr energetık tutynady eken. Sondyqtan Densaýlyq saqtaý birinshi vıse-mınıstri Tımýr Sultanǵazıev bul másele boıynsha tıisti jumys bastalǵanyn aıtty.
«Qazir 21 jasqa deıin jasóspirimder men balalarǵa energetıkalyq sýsyndardy satýǵa tyıym salý boıynsha ARV (retteýshilik áserdi taldaý) daıyndalǵan. Ol Úkimetaralyq komıssııada maquldanǵan. Qazir Úkimet qorytyndysynyń jobasy daıyn. Barlyq ortalyq memlekettik organdarmen kelisilgen. Ishki ister mınıstrligimen kelisý ǵana qaldy. Sonymen qatar basqa normalar boıynsha vendıngtik apparattarda osy ónimdi satý nemese jarnamalarǵa tyıym salý maqsatynda ARV máselesinde jumys jalǵasyp jatyr. Májilistegi «Lýdonomanııa týraly» zańnamaǵa osy normalardy engizemiz», dedi vıse-mınıstr.
Jańa zańnyń nusqasyna sáıkes mundaı sýsyndardy avtomattarǵa qoımaıdy, jarnamasyna da budan bylaı jol joq. Al úlkender úshin satylsa, saýdasy mektepten jáne basqa oqý oryndarynan 200 metr alshaqta júrýge tıis. Densaýlyq saqtaý, sport ǵımarattaryna da bul energetıkterdi jaqyndatpaıdy.
«О́ndirýshige qaramastan, barlyq energetık quramy jaǵynan uqsas. Olar úsh negizgi komponenttiń esebinen jumys isteıdi: kóp mólsherde qant, joǵary dozaly kofeın jáne taýrın. Olardyń quramynda turaqtandyrǵyshtar men konservanttar bar. Osynyń bárin eskere otyryp, bul sýsyndardy densaýlyqqa qaýipti deýge bolady», deıdi Astana ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynyń nefrolog dárigeri Sholpan Sadyqova.
«Deni saý ult» ulttyq jobasynda qant qosylǵan sýsyndarǵa aksız endirý belgilengen. Sondaı-aq Densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasy da qamtylǵan. Endi quramynda qanty kóp sýsyndarǵa qosymsha salyq qunyn kóterý máselesine qatysty sheshim jyl sońyna deıin qabyldanýy múmkin. О́ıtkeni energetıkalyq jáne gazdalǵan sýsyndardyń kesirinen elimizde qant dıabeti, semizdik jáne júrek-qan tamyry sekildi aýrýlar kóbeıip barady. Máselen, tek qant dıabetimen aýyratyn naýqastardyń sany keıingi 5 jylda 31%-ǵa ósip, 400 myńǵa jýyqtady. Eger bulaı jalǵasa berse, mamandar 2030 jylǵa qaraı syrqattanǵandar 1 mln-nan asady dep boljap otyr.
«Kofeın táýelsiz zat retinde basqa janama áserlerdi de týdyrýy múmkin. Ol belgili bir mólsherden keıin aǵzaǵa zııan keltiredi. Eresekter úshin táýligine 400 mg (2–3 kese) jáne 12 jastan 18 jasqa deıingi jasóspirimder úshin 100 mg (1–2 kese) quraıdy. Bul – norma emes, eń joǵary ruqsat etilgen táýliktik doza. Al 1 bótelke energetıkalyq sýsynnyń quramynda 8–9 kese kofe bar. Energetıkalyq sýsyndardan kofeındi shamadan tys qabyldaǵanda asqazan-ishek joldarynyń gıperstımýlıasııasyna, júrek aınýy, qusý, dıareıa jáne ishtiń aýyrsynýyna ákelýi múmkin. Sýsyndaǵy qant stımýlıator rólin atqarady. Qantty shamadan tys tutyný júrek aýrýyna, semizdikke, 2 tıptegi qant dıabetine jáne basqa da metabolıkalyq problemalarǵa ákelýi múmkin. Sondyqtan kóptegen el onyń jarnamasy men satylýyn, ásirese olardy kámeletke tolmaǵandar arasynda tutynýdy retteýdi qadaǵalaıdy», delingen Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń BAQ-qa usynǵan derekterinde.
Aıta keteıik, quramynda qanty kóp sýsyndarǵa qosymsha qun álemniń 70-ten astam eliniń salyq júıesine engen. Onyń ishinde ekonomıkasy bizdikine uqsas Reseı, Qyrǵyzstan sııaqty memleketter de bar. О́zbekstan da kelesi aıdan bastap tátti sýsynnan salyq alýǵa kirispekshi. Qanty kóp tátti sýsyn men energetık ishkendi azaıtqannan halyqtyń densaýlyǵy jaqsaryp ketpeıtini túsinikti. Desek te, sarapshylar halyqaralyq tájirıbede aksızdi salyq engizgennen tátti sýsyndardy tutyný tómendegenin jáne aǵzaǵa paıdaly sýsyndardyń ósimi baıqalatynyn atap kórsetip otyr.
