EShQAShAN “QARTAIMAITYN” ShYǴARMA

Sh.Aıtmatov týyndysy negizinde jazylǵan “Qyzyl oramaldy shynarym” atty spektakldi Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatry óz sahnasyna qoıdy Aınash ESALI. “...Adam essiz bolyp týady, esalań kúı keshedi... Esi kirgende tym kesh bolady” deıdi Ilııas atty adasqan jigit “Qyzyl oramaldy shynarym” spektaklinde. Sonymen Almatynyń teatraldyq repertýaryna taǵy bir tamasha qoıylym qosyldy. Mine, Shyqańnyń, Shyńǵys Aıtmatovtyń (akter Sáken Raqyshev) ózi sahnadan sóılep tur: – Bul ólkede poıyzdar Batystan Shyǵysqa, Shyǵystan Batysqa júıtkip jatady... Aıtqandaı, Ilııastyń shańyraǵyn shaıqaltqan, qyzyl oramaldy Áselinen aıyrǵan Qadıshany nege Aıtmatov arsyz etip sýrettemegen? Nege aına­la­syn­daǵylardyń qarǵysyna ushyratyp, ıtjekkenge aı­daǵandaı etip, jazalamaıdy? О́ıtkeni, ol da adam, onyń da taǵdyry bar. Ol da baqytty bol­ǵysy keledi... Jal­py, Aıtmatovtyń keıipkerleri “sútten aq, sýdan taza” qoldan jasalǵan jasandy beıneler emes. Onda ja­zý­shynyń óz taǵdyry, óz adasýy men arpalysy jat­qandaı... “Qyzyl oramaldy shynarym” atty eki bólimdi dramanyń premerasyn úsh ret qatarynan kórip, shyǵarmanyń orys tilindegi senzýraǵa ushyramaǵan túpnusqasyn (“Topolek moı v krasnoı kosynke”) shuqshııa qaıta oqyp shyqqanda ǵana baryp, oqıǵanyń árbir keıipkeri basty rólge shyǵa bastaıtynyn ańǵarasyń. Aıdyń-kúnniń amanynda áıel, bala-shaǵasyn taýdan qulaǵan qar kóshkini jutyp qoıǵan Baıtemir de ómirden baz keship, baqytty bolýdan kúderin úzgen adam edi ǵoı... Súıgenin ózge áıeldiń quzyryna berip, aq qar, kók muzda balasyn baýyryna qysyp, basy aýǵan jaqqa ketip bara jatqan Áseldiń de endi baǵy ashylmastaı bolatyn... Áseldiń jolynda bárin qurban etýge daıar bolǵan Ilııas qyzba minezimen, múmkin jalǵan namysymen óz mahabbatyna ózi kór qazyp jat­qa­nyn bilse, bári basqasha bolar edi. Biraq, barlyq adam­nyń adasýǵa quqy bar. Aıtmatovtyń da aıtary osy! Qoıylymnyń ınssenırovkasynyń jańa nus­qasyn jasaǵan da, qoıýshy-rejısseri de Qa­zaq­stannyń halyq ártisi Talǵat Temenov. Eger dra­madan kınonyń ıisi shy­ǵatyn bolsa, Temenovtiń rejıssýradaǵy qol­tań­basymen tanys kórermen úshin – ol da zańdylyq. Osy ýaqytqa deıin Jastar teatrynda epı­zod­tyq rólderde júrgen akter Juldyzbek Jum­an­baı­dyń ta­lan­tyn jarqyratatyn rólin taýyp berer rejısser bolsa ǵoı dep únemi ishteı kókseıtin edik. Jul­dyzbek Aıt­matovtyń shopyr Ilııasy bolyp týylǵandaı áser etken. – Oý, apa, ótip ketseńizshi, – deıdi máshıneniń astynda jatqan Ilııas, kóldeneńdep óte almaı turǵan kóne etikti áıel adamǵa. – Men apa emespin! – Apa bolmasań, endi kimsiń? – Qyzbyn! – Qyz bolsań, sulýsyń ba? Árıne, bul Aıtmatov qana týdyra alatyn, Aıt­ma­tovqa ǵana tán dıalog. Mine, osylaısha bastalǵan ta­masha mahabbat tarıhy taǵdyrlarǵa ulasyp, qarapaıym adam­d­ardyń ómirinen quralatyn, adamdarǵa ortaq pálsafaǵa jetektep ketkenin kórermen bastapqyda baıqamaı da qalady. Áselge essiz ǵashyq bolǵan jigittiń kóńil-kúıi tá­jiktiń “Sar­bon” ánimen ashylady. “Eı, kerýenbasy, kerýenińdi jáı júr­gizshi, bul kerýende meniń súıgen qyzym ketip barady, soń­ǵy ret kórip qalaıyn” dep bozdaıtyn jigittiń zarly áni bul. Spektakldiń eń shıelenisti tustarynda qyrǵyz halqynyń asa muńdy lırıkalyq ánderi júregińdi terbeıdi. Ásirese, Begimaıdyń ánin bilmeıtin qazaq sırek. Dramany shyrqaý shegine kóterip otyratyn, aqıqatynda mahabbattyń azabynan týǵan shynaıy sulý áýenderdiń sátti tańdalǵanyna shúbá keltirýdiń jóni joq. Keıde aýyzben aıtyp jetkize almaıtyn dúnıelerdi ánniń aıta alatynyna kim daýlaspaq?! Ásel – teatr tabaldyryǵyn endi attaǵan Aıda Jan­ti­leýo­va­nyń tyrnaqaldy róli, ónerdegi tusaýyn kesken tuńǵysh bas ke­ıipkeri. Al Qadıshany teatrdyń eki birdeı beldi ak­trısalary kezegimen somdaýda. Bir ról bolsa da eki talanttyń beı­neleýinde eki túrli boıaýdy kórýge bolady. Aıgúl Iman­baevanyń – Qadıshasyn óz baqytymen kúreskeni, súıgeni úshin arpalysqany úshin aqtasań, Janar Maqashevanyń – Qadıshasyna ǵashyq bolmaý tipti múmkin emes. Baıtemir de – teatrdyń beldi akterleriniń biri Edil Ramazanovtyń tuńǵysh beldi róli. Alǵashqy iri keıipkeri. Teatrtanýshylar spektakldiń ekinshi bó­limindegi Ásel men Baıtemirdiń dıalogyna tánti bo­l­ǵanyn alǵa tartady. Bul talantty akterdiń enshisindegi jetistik. Alǵashqy qoıylymdarynyń ózin anshlagpen ót­kizgen jańa dramanyń eń basty tabysy da sol. Aıtmatovtyń týyndysy arqyly – teatrdyń bir top jastarynyń juldyzy jaǵyldy. Aldaǵy kúnderge aqjoltaı bolarlyq rólder ıelerin sátti tapty. Máselen, ekinshi quramda Ilııasty oınaıtyn – Beıbit Kamaranov, Ásel – Aqbota Qaımaqbaeva, Baıtemir – Jomart Zeınábil, Qadısha – Shynar Qabysheva, Álibek – Beken Kemaldanov, Baqyt Týshaev, Jantaı – Áset Imanǵalıev, Qýanysh Turdalın syndy qabilet ıeleri túptiń-túbinde teatrdyń beldi tutqasyna aınalar bólek-bólek daryndar. Dramany osy ýaqytqa deıin ózge qoıylymdardan dara­laı­tyn taǵy bir tusty attap ótý qııanat bolar edi. Ol balet bı­shisi Quralaı Sarqytbaeva qoıǵan aıyr qalpaqty júr­gizýshilerdiń bıi. Tamasha! Qımyl úndestiginen, akterlerdiń aıanbaı ter tókkeni kórinip-aq tur. Bıdiń tilimen Ásel men Qa­dıshanyń taı­tala­satyny... Azǵyndap bitti, adasty, endi adam bolmaıdy degen Ilııastyń ómir bıine qaıta oralýy – mu­nyń bári qazaq kórermeni úshin buryn-sońdy bolmaǵan sheshim. “Spektakldegi adamdardyń bári ózimizdiń Dolon men Narynda jasap kelgendeı, kıim kıisteri, júris-turystary, qýanǵany, ókingeni – bári ózimizdegideı. Eger Aıtmatov tiri bolsa, mindetti túrde osy dramanyń premerasyna qatysqan bo­lar edi...” dep ókinishten kókiregi qars aıy­rylǵan qyrǵyz de­legattarynyń kúıinishi men súıinishin qatar kórdik. “Aıt­ma­tovtyń eń kúrdeli shyǵarmasyn sahnalaýǵa júrek kerek, táýekel men talant kerek” degen Alataýdyń ar jaǵyndaǵy baýyrlardyń pikiri óz aldyna bólek. Al spektakldiń kezekti qoıylymdarynyń birine Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed kelip qatysty. – Muhtar Abraruly, búgingi spektakl týraly mınıstr retinde emes, qarapaıym kórermen retindegi sizdiń pikirińizdi bilsek. О́ıt­ke­ni, jańa qoıylymnyń aınalasynda aıtylyp jatqan pikirler kóp... – Bul ózi ádepten ozbaıtyn, júrekti qozǵaıtyn, jas­tar­dyń da, aǵa býynnyń da kóńilinen shyqqan sátti qoıylym boldy. Teatr repertýarynan uzaq ýaqyt oryn alatyn týyndy ómirge keldi dep esepteımin. Drama de­gen – bul sıntez. Osyny negizge alsaq, atalmysh dra­ma­da horeografııanyń da, mýzykanyń da, rejısserdiń de, ar jaǵynda turǵan avtor Sh.Aıtmatovtyń oı- tanymy da qamtylǵan. Shyńǵys aǵamyzdyń arýaǵy rıza bolǵan shyǵar. Jalpy, Talǵat Temenov kelgennen beri teatrdyń ekinshi ty­nysy ashyldy. Ásirese, myna qyz-jigitter úshin Te­me­novtiń sheberlik klasynan ótý degen sóz – olardyń ómir­baıa­ny­na altyn áriptermen jazylatyn kezeń dep aıtar edim. Qazirgi kezde álemdegi klas­sı­kalyq týyndylardyń qaı-qaı­sy­syna bolsyn osy zamannyń talabyna saı qaıta qaraý prosesi júrip jatyr. Máselen, orystyń uly kompozıtory M.Mýsorgskıı A.Pýshkınniń “Borıs Godýnov” atty ataqty shy­ǵarmasyna kezinde jańa opera jazǵan bolatyn. Bul – orys drama teatrynyń, orys dramatýrgııasynyń tarıhynan al­tyn árippen oryn alǵan shy­ǵar­ma. Mysaly, “Borıs Godýnov” qoıylymynyń jańa zamanǵa laıyqtalǵan nus­qa­synda Borıs Godýnov patsha ústine osy zamannyń kıimin, tyr­tysqan “djınsı” shalbar kıip, sahnaǵa shyqty. Osyǵan orys kórermenderiniń kóbisi qarsy boldy... Sonda bul qalaı bolýy múmkin? Borıs Godýnovtyń zamany qaı zaman, mynaý qaı zaman?.. Iа bolmasa Verdıdiń “Navýh­odo­nosor” atty ataqty týyndysy bar. Navýhodonosor degen Vavılondaǵy eń kóne patshalardyń biri. Sol shyǵarmany qoıǵan kezde bas keıipker bolmysyn búgingi kúnge laıyqtap, soǵan oraı kıim úlgilerin daıyndap, ony XX ǵasyrdan bir-aq alyp shyqty. Oǵan Eýropadan eshkim qarsy bola qoıǵan joq. Nege? Sebebi, ol shyǵarmany ózinshe qoıady. О́zinshe túsinedi. Al, kez kelgen dramalyq shyǵarma degen ne? Dramalyq shyǵarma degen basy bar, aıaǵy bar, qaqtyǵysy bar, shıelenisi bar dúnıe ǵana emes, ol eń aldymen, obrazdar júıesi. Obrazdar júıesin ár zamannyń adamy ózinshe, óz zamanynyń kózqarasymen kóredi. Sondyqtan negizgi másele – sol shyǵarmany qoıýda ǵana emes, obrazdar júıesin avtordyń aıtaıyn dep otyrǵan oıymen úndestirip, búgingi zaman adamdarynyń tanymyna laıyqtap sahnalaı bilý sheberliginde. Eger sol kóne shyǵarma HHI ǵasyrǵa deıin jetip, kórermenniń rýhanı suranysyn qanaǵattandyryp jatsa, ol týyndy búginge nesimen, nendeı qudiretimen jetti? Áýeli, biz sony túsinip, zerdelep alýymyz kerek. Oılanyp kórińizshi, áıtpese nege biz Eshıldyń tragedııalaryn áli kúnge deıin qoıamyz? Nege Sofokldyń týyndylaryn izdeımiz? Antıka dúnıesi qaıda, biz qaıda? Odan beri adamzattyń aqyly buryn-sońdy bolmaǵan bıikke kóterilip ketpedi me? Alaıda, biz sol shyǵarmalardyń ón-boıynan ózimizdi izdeımiz. О́zimizdiń zamanymyzdy izdeımiz. Sol óz zamanymyzdaǵy adamdardyń qaqtyǵysyn izdeımiz. Sondyqtan ár rejısser dramalyq shyǵarmaǵa ózinshe qarap, ózinshe túsinip, ózinshe qoıýǵa qaqysy bar. Biraq, ol búgingi spektakldegideı avtordyń oıymen de, kórermenniń oıymen de kóp jaǵdaıda úılesip jata bermeıdi. Al, Sh.Aıtmatovtyń týyndysynda dál sondaı úılesimdilik bar dep esepteımin. – Mınıstr myrza, osydan birneshe jyl buryn teatrlardy aralap, keıbir qoıylymdarǵa kóńilińiz tolmaı, psıhologııalyq tereń shyǵarmalar qoıýǵa usynys aıtqan bolatynsyz. Búgingi qoıylym sondaı týyndylardyń sanatyna ene ala ma? – “Qyzyl oramaldy shynarym” sol aıtqan shyǵarmalardyń sanatyna mindetti túrde enedi. XX ǵasyrdaǵy mahabbat jaıyndaǵy jazylǵan eń tamasha shyǵarmalardyń biri – osy Aıtmatovtyń qolynan shyqqan týyndylar desem, qatelespespin. Oǵan dálel, avtordyń negizi kúshti shyǵar­ma­la­rynyń dúnıejúzi sahnalaryn sharlap ketýi. Al ony búgingi kún­niń adamdary jańa zamanǵa qaraı sóıletip otyrsa, odan kó­rermen óziniń izdegenin taýyp otyrsa, ol – avtordyń da, re­jısserdiń de oıy oryndalǵany dep bilemin. Mysaly, jýyrda ǵana M.Lermontov atyndaǵy orys akademııalyq drama teatrynan A.Chehovtyń “Shıe baǵy” degen shyǵarmasyn kórdim. Bul shyǵarma japon elinde óte keremet tanymal. Japonııanyń drama teatrlarynyń barlyǵy derlik A.Chehovtyń atalmysh qoıylymyn qoıyp shyqty. Nege? О́ıtkeni, “Shıe baǵy”, ıaǵnı “shıe” degen sóz japon tilindegi sa­kýranyń balamasy. Sakýranyń ereksheligi - ol jemis ber­meıdi. Biraq, sakýra – búkil japondyq mentalıtettiń negizi. Ol – Otan, ol – Ana, ol – til, ol – dil, ol – japonnyń má­denıeti. Sondyqtan, japondyqtar úshin shıe baǵynyń kúı­reýi – bul rýhanııattyń kúıreýimen, adamnyń jan dúnıesiniń kúıreýimen para-par. Demek, taza klassıkalyq shyǵarmada ulttyq shekara, ýaqyttyq shekara, keńistiktik shekara degen bolmaıdy. Ol ár zamanda da ómir súredi. Al, “haltýra” bolsa, ol jaǵadaǵy jańqadaı laqtyrylyp qalyp qoıyp otyrady. Klassıkalyq shyǵarma, mine, búgin óziniń kórermenin de tapty. Oqyrmanyn da tapty. Jáne mynandaı óte tamasha ujymnyń arasynda jastardyń kózqarasymen sahnalanyp, ony bul shyǵarma jazylǵan kezde tipti dúnıege de kelmegen adamdar oınap otyr. Iаǵnı, shyǵarma ómirsheń boldy degen sóz. Árkim odan óziniń izdegenin tapty dep aıta alamyn. Murat ÁÝEZOV, akademık: – Búgingi qoıylymǵa kelsek, tamasha spektakl. Bul – úlken aqylmen, tipti kóre­gen­dikpen jasalǵan dúnıe. О́ıtkeni, Talǵat Temenovtiń bul spektakldi qolǵa alǵany keshe emes. Al qyr­ǵyz­dyń jaǵdaıynan ózderińiz ha­bar­darsyzdar. Osy syn­darly kezeńde Jastar teatry qyrǵyzdyń bizden bólin­beı­tin halyq ekenin kórsete bildi. Spektaklge sán berip turǵan tájikterdiń “Sorbony” qandaı! Bizge Orta Azııanyń yn­ty­maǵy óte qajet. Talǵat – iri sýret­ker. Osynyń bárin túsinip qoıyp otyr. Bir ǵana aıtarym: negizi jaqsy dúnıe kúsheıe beredi. Mun­daı spektakl kó­rermenderden azamat jasaıdy. Ulan TÚRKMENOV, Qyrǵyz­stannyń mádenıet vıse-mınıstri: – Búgin alǵash ret Músirepov atyn­daǵy jastar teatrynyń tabal­dyryǵynan attap turmyn. Tamasha spektakl. Bizdiń kelýimizge kóp kedergi boldy, degen­men, premeraǵa kelip, teatr basshylyǵyna, Qazaq­stannyń teatr qoǵamdastyǵyna alǵysymyzdy jetkizýdi ózimizge paryz sanadyq. О́ıtkeni, Sh.Aıtmatovtyń shyǵarmasy boıynsha qoıylym qyrǵyz halqynyń tarapynan peıilsiz qalmaq emes. Eń ǵajaby, bizdiń osynshama qınalysymyz, jol azabymyz ózin osy bir ǵana spektaklmen júz paıyzǵa aqtady. Spektakl tamasha, bıik deńgeıde qoıylǵan. Aıtmatov rýhynda qoıylǵan. Sahnadaǵy áreket, akterler, ssenografııa, kostıýmder, bári-bári Aıtmatov teatrynyń rýhynda. Teatr – eksperıment alańy dep qabyldaıtyn adammyn. Avtordyń kez kelgen shyǵarmasy rejısserdiń jańa kózqarasymen, jańa tanymymen qabyldanady. Bul jaǵdaıda T.Temenov Sh.Aıtmatovtyń birneshe shyǵarmasynan biraz dúnıelerdi paıdalanǵan eken. Ol bir povest boıynsha spektakl jasap qana qoımaı, Aıtmatov áleminiń rýhyn ja­saǵan, birneshe shy­ǵarmasyn bir sahnalyq týyndyǵa syı­ǵyz­ǵan. “Jámıladan”, “Borandy beketten” alynǵan keıbir sóılemder, oralymdar óte shynaıy túrde áreketti toltyryp tur. Sh.Aıtmatovtyń barlyq shyǵarmalary bir-birimen baılanysty, sabaqtas, Aıtmatov áleminde bógde, kezdeısoq keıipkerler joq. Kórermender de, synshylar da biz kórgen sıýjettiń búginde kókeıkesti ekenin atap ótip jatyr. Aıtmatov prozasy – máńgilik qundylyqtar. Adaldyq, ádildik, danalyq, izgilik, mahabbat... Aıtmatov meniń halqymnyń barlyq mádenı oqıǵalarynyń ózegi desek bolady. Postkeńestik oılaý júıesi tájirıbesinde má­de­nıet­ke eń sońǵy oryn beriledi. Qyrǵyzstanda da solaı. Bu­rynǵy re­jımde mádenıet mınıstrliginiń mártebesi mem­lekettik agent­tik­ke deıin tómendetilgen. Shy­ǵar­ma­shylyq qaýymdastyq úl­ken alańdaýshylyq bildirip, burynǵy Prezıdentke birneshe ret hat jazǵanymyz bar. О́zderińiz biletindeı, elimizde halyq re­volıýsııasy boldy. Úkimet óziniń alǵashqy dek­ret­teriniń birimen Mádenıet agenttigin Mádenıet mınıstrligine aınaldyrdy. Jańa basshylyq mádenıetke úlken kóńil bólinedi dep otyr. Shy­ǵarmashylyq adamdary qazir rýhanı serpiliste. Jaqsy josparlarymyz bar, Alla qalasa, sonyń bárin iske asyramyz dep senemin. Esmuhan OBAEV, M.Áýezov atyndaǵy  memlekettik akademııalyq qazaq drama teatrynyń dırektory: – Shyqańnyń tiri shyqqanyna rıza boldym. Áre­ketke aralaspasa da, beınesimen-aq adamdy qatty tolǵandyrdy. О́ıtkeni, Shyńǵys Tóreqululymen 1964 jyly osy sahnada birge bolǵanbyz. Shyqańnyń shyǵarmalarynyń men baıqaǵan bir qasıeti bar: qyrǵyzda temir jol joq bolǵan soń ba, ylǵı temir jol, ylǵı poıyz týraly. Sosyn keıipkerleriniń bári Qazaqstanǵa kelip baqytty bolyp ketedi. Ol kisi óziniń bir kógerse, qazaqtan kógeretinin bilse kerek. Shynynda da, Aıtmatov shyǵarmasynyń bárin birin qaldyrmaı Qazaqstan qoıǵan. О́z elinde de dál bizdegideı sahnalanǵan joq. Bul shyǵarmanyń quny – taza mahabbat. Rejısserlik konsepsııaǵa kelgende spektakl bir júıege baǵynyp tur. Adam taǵdyry, adam mahabbaty. Baıtemirdi (Edil Ramazanov) birinshi ret kórip turmyn. Organıkalyq jigit eken. Ilııasty da birinshi ret kórýim (Beıbit Kamaranov). Oılaý júıesi táýir eken, ishi baı akter bolady áli. Satybaldy NARYMBETOV, kınorejısser: – Retroshyǵarmalar bizde az. Retrospektakl qoıylsa, ol adamnyń júregin shymyrlatady. Ony Temenov biledi. Odan keıin melodrama janry óte defısıt, aýyr, óte ótkir jáne óte ásem dúnıe. Gollıvýd fılmderiniń 95 paıyzy me­lo­dra­malar. Ony jasaý úshin asqan sheberlik, jibek jipteı náziktik kerek. Kesteli órnek sekildi náziktikten týylatyn sýbstansııa. Talǵattan basqa melodramany móltildetip túsiretin qazaqty men bilmeımin. Qazir kınoda da, spektaklde de ekiniń biri narkomanııa, jezókshelik, atys-shabys, ekshn. Adamdy oılandyrmaý kerek. Men ony “shapalaq janry” deımin. Aqylbek ÁBDIHALYQOV, Qyrǵyzstannyń teatr synshysy: – Spektakl óte unady. Álbette, rejısserlik jaǵynan kemshilikter bar. Biraq, rejısser men akterlerdiń shyǵarmany búgingi kún pozısııasynan qaraǵany unady. Keıde teatr synyna búgingi kún rıtmi kele bermeıdi. Synshylardyń ózi teatraldy tap­taý­ryn­dylyqtan shyǵa almaı jatady. Árqandaı kemshilikter aı­tylady. Aıtamyz, búgingi spektaklde akterler áreket pen sózdi jymdastyra bilgenimen, keıbir tustarynda emo­sıonaldy úlken úzikter ketip qalyp jatyr. Bul – akter tehnıkasy. Ol ýaqytpen keledi. Eń bastysy, ári maǵan unaǵany – spektakldiń kıno júıesimen ja­salǵany. Qazir tea­trda jańa kórkemdik baǵyttar damyp jatyr. Stanı­slav­skı­ıden qalǵan keńestik mektepten shyqpaı jumys isteýge bol­maıdy. Ol ýaqyttyń rıtmi ózgeshe boldy. Kózqaras bólek boldy desem, jastar teatry ýaqytty sezine biledi, sondyqtan alǵa jyljyp kele jatqany ań­ǵarylady. Ýaqyt kelgende Ásel (Aıda Jan­tileýova) úlken aktrısa bolady degen oıdamyn. Ol ózi­niń shynaıylyǵyn, júrekjardy tazalyǵyn joǵaltpaýy kerek. ALMATY.