JAQSYNY BILMEKKE DEGEN

Qazaqstannyń Italııa Respýblıkasyndaǵy elshisi Almas Hamzaev pen Ispanııa Koroldigindegi elshisi Erǵalı Bólegenovke joldanǵan saýaldama suraqtarynda bul elderdiń ekonomıka jáne týrızm salalaryndaǵy tabystary jáne olarmen osy salalarda Qazaqstannyń baılanysy, qandaı jetistikterinen úırenýge bolatyny aıtylǵan edi. Tómende Almas Nasreddınuly men Erǵalı Bólegenulynyń jaýaptaryn jarııalap otyrmyz. A. HAM­ZA­EV: Italııa ın­­dýs­­trııalyq ár­tarap­tan­dyrylǵan eko­nomıkaǵa ıe, onyń jan ba­syna ke­letin tabys­taryn Fran­sııa­men jáne Uly-brı­­­ta­nııamen sa­­lystyrýǵa bo­lady. El ekono­mıkasy ındýs­trııalyq turǵyda damyǵan jáne jekemenshik kompanııalar basymdyq tanytatyn soltústik pen birshama az damyǵan, mem­lekettik dotasııalarǵa kiriptar agrarlyq ońtústikke bólinedi. О́ner­ká­sipke qajetti kóptegen paıdaly qazbalar jáne energııanyń 75 paıyzdan astamy Italııaǵa syrttan ákelinedi. Qazirgi kezde ekonomıkalyq ahýal keremet bolyp otyrǵan joq. Italııa ekonomıkasy 2008-2009 jyldarǵy álemdik ekonomıkadaǵy ósýdiń baıaýlaý saldarynan syrt qalǵan joq. Italııanyń IJО́-simen salystyrǵanda syrtqy qaryzy 2009 jyly 117,3 paıyzdy qurasa, bıylǵy jylǵa 123,2 paıyz bol­janyp otyr. 2009 jyly bıýdjet tap­shylyǵy 5,3 paıyzdy qurady. Jahandyq qarjy daǵdarysy Qazaqstan men Italııa arasyndaǵy taýar aınalymynyń ósý serpinine de salqynyn tıgizdi. QR Keden komıtetiniń málimetteri boıynsha ekijaqty taýar aınalymy 2008 jyly 13,2 mlrd. dollardy qurasa, 2009 jyly ózara saýda deńgeıi 8,16 mlrd. dollarǵa deıin tómendedi. Solaı bolsadaǵy eki eldiń ara­syndaǵy saýda-ekonomıkalyq qaty­nas­tarda berik irgetas qalanǵan. Buǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń Italııa Respýblıkasyna 2009 jylǵy qarashadaǵy resmı sapary barysynda birqatar kelisimderge qol qoıylýy yqpal etti. “QazMunaıGaz” UK” AQ pen Eni kon­serni arasynda qol qoıylǵan kelisim boıynsha gaz óńdeý zaýyty men gaz týrbınaly elektr stansasyn iske qosýdy, syıymdylyǵy 60000 tonna  bolatyn kemeler jasaý úshin qurǵaq dokty iske asyrý, Pavlodar munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý, birlesken geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý kózdelgen. Finmeccanica konsernimen – ǵarysh, avıasııa, elektronıka, energetıka, kólik sala­larynda jańa tehnologııalardy ázirleý isindegi ıtalıan kóshbasshysymen yntymaqtastyqty keńeıtý eleýli oqıǵaǵa aınalyp otyr. Finmeccanica óziniń enshiles kásiporny  SELEX  Sensors and Airborne Systems Limited arqyly “Qazaqstan Injınırıng” UK” AQ-pen qarý-jaraq pen áskerı tehnıkaǵa kúrdeli jóndeý jáne jańǵyrtý júrgizý jónindegi jobalardy iske asyrý týraly kelisimge qol qoıdy. T-72 tankin jańǵyrtý osyndaı alǵashqy joba bolýy tıis. “QTJ UK” AQ pen Ansaldo STS enshiles kompanııalarynyń birlesken kásiporyn qurýy qol jetken ýaǵda­las­tyqtardyń eń irisi sanalady. Birlesken kásiporynnyń maqsaty jobalaý-izdestirý jáne qurylys-montaj jumystaryn oryndaý, temirjol kóliginiń qajetteri úshin ónim óndirýdi, sonyń ishinde osy zamanǵy elektrmen jabdyqtaý júıesin, Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda belgi berý jáne baılanysty oryndaý bolyp tabylady. Sol sekildi “Samuryq-Qazyna” UÁQ, Batys Qazaqstan máshıne jasaý kompanııasy men General Electric Oil and Gas – Nuovo Pignone S.p.A arasynda GE 10-2 gaz týrbınalaryn óndirý, jınaý jáne synaq jumystaryn júrgizý jónindegi birlesken kásiporyn qurý mańyzdy shara sanalady. Mundaı gaz týrbınalary munaı-gaz ónerkásibinde qoldanylyp, Qazaq­stan, Reseı, Qyrǵyzstan, Ázirbaıjan, О́zbek­stan jáne Túrkimenstan aýmaǵynda ornatylady. Sondaı-aq munaı-gaz qural-jabyq­taryn jóndeý jáne daıyndaý, qurylys materıal­daryn, metall konstrýksııalar men máshıne jasaý bólshekterin shyǵarý jóninde birlesken kásiporyndar qurýǵa qatysty basqa da qujattarǵa qol qoıyldy. Bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy ekonomıka­lyq qarym-qatynasty damytý úrdisi sońǵy jyldar ishinde jaqsy qarqyn alyp, Italııa Qazaqstannyń negizgi ekonomıkalyq áriptesteri qa­tarynan jetekshi oryn alǵanyn kór­setti jáne bul el bizdiń ekonomı­kamyzdyń mańyzdy ınvestory bolyp tabylady. Qazaqstan ıtalııalyq jáne eýropalyq bıznes úshin Ortalyq Azııanyń kóshbasshysy bolyp tabylady. Qazirgi kezeńde Qazaqstanǵa bizdiń áriptesterimiz úshin ınvestısııalyq tartymdy­lyǵyn saqtaý óte mańyzdy. Al Keden odaǵynyń qyzmet isteı bastaýyna baılanysty bul mindet ózekti bola túsedi. E.BО́LEGE­NOV: Ja­han­dyq qarjy jáne eko­no­mıkalyq daǵ­darys Is­pa­nııa ekonomı­kasyna aıtar­lyqtaı sal­qy­nyn tıgizse de, bul el Eý­ro­­odaqtyń ba­ryn­sha da­myǵan mem­leketteriniń biri bolyp qalýda. Ispanııanyń joǵary damyǵan ónerkásibi men aýyl sharýa­shylyǵy bar. Solardyń ishinde máshıne jasaý men metall óńdeý, energetıka, qurylys, agroónerkásiptik keshen jáne, álbette, týrızm barynsha damyǵan sanalady. Tıimdi ári joǵary tabysty sala retinde týrızm Ispanııa ekonomıkasyna zor yqpal jasap otyr. Týrızmniń arqasynda halyq sharýa­shylyǵynyń kóptegen salalarynda jáne halyqtyń turmys jaǵdaıynda basymdyqtar ózgerdi. Sol sekildi jumys kúshi men qarjy arnasyn bólýge týrızm áser etip keledi. Búginde Ispanııanyń ishki jalpy óniminiń 70 paıyzyn týrızm salasyna jatatyn qyzmet kórsetý sektory berip otyr. Sol sekildi jumys isteýge qabiletti jastaǵy ıspandyqtardyń 72 paıyzy týrızm salasymen qamtylǵan. BUU-nyń Búkil­álemdik týrıstik uıymynyń shtab-páteri Madrıdte ornalasýy jaıdan-jaı emes. Shetel­dik týrısterdiń kelýi turǵysynan Ispanııa álem memleketteriniń úzdik úshtigine kiredi, al Eýropada birinshilikti Fransııamen ǵana bó­lisedi. Buǵan tabıǵı jáne mádenı-tarıhı kórnek­ti oryndardan bastap eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıyna deıin áser etetini belgili. Týrızmniń damýy ekonomıkalyq jaı-kúıge tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, búgingi zamanda sheteldik týrıster úshin joǵary deń­geıdegi servıs qyzmeti, damyǵan kólik ınfra­qurylymy, sonyń ishinde keń taramdalǵan avtomobıl, joǵary jyldamdyqtaǵy temir jol jáne uzaq qashyqtyqqa arnalǵan avıasııa qatynasy qajet ekendigi túsinikti. Ispanııanyń, qazaqstandyq ólshemder turǵysynan alǵanda, shaǵyn geografııalyq aýmaqta ornalasýy, Jerorta teńizi mańyndaǵy ylǵaldy jáne jalpy aý­maq­taǵy kontınental­dyq klımaty, sondaı-aq teńiz jaǵalaýy men el ortalyǵy ara­syn­daǵy bıiktikterdiń eleýli aıyrmashylyǵy mańyzdy ról atqarady. Jyldyq ortasha temperatýranyń ósý úderisine qaramastan, Ispanııa  ázirge óz meımandaryna demalystyń jazǵy da, qysqy da túrlerin usy­nýǵa qabiletti. Eldiń soltústigindegi taý shań­ǵysy kýrorttary jurtty qatty qyzyqtyrady. Týrıster úshin Ispanııany tartymdy ete túsetin bir sebep onyń baı tarıhy bolyp tabylady. Bul el 1936-1939 jyldarǵy azamat soǵysy, Ekinshi jahan­dyq soǵys, bolmasa HH ǵasyrdaǵy basqa jahandyq qaqtyǵystarǵa qatyspady, sóıtip óz qalalary men kóne eskert­kishterin saqtap qala aldy. Búginde AQSh, Eýropa men Shyǵys Azııadan, Qytaı men Japonııadan kelgen týrıster Ispanııamen júrip ótýdi aıryqsha unatady. Tartymdylyq qasıetteriniń biri ıspan halqynyń dástúrleri men salt-sanasy bolsa kerek. Ispanııanyń kóptegen  qalalarynda óziniń biregeı dástúrleri men meıramdary bar. Ispan korrıdasy men flamenkony, ıspan fýtbolyn dúnıe júzi jaqsy biledi. Sonymen birge barlyq týrıstik marshrýttarǵa qolaıly qonaq- úıler, jaqsy uıymdastyrylǵan kólik, ulttyq dástúrge baı taǵamdar ázirleıtin meıramhanalar, kórnekti oryndar men túrli tilderdegi kórsetkishter qyzmet etedi. Qazirgi kezde Qazaqstan men Ispanııa arasyndaǵy qarym-qatynasty, sonyń ishinde týrızm salasynyń quqyqtyq bazasyn jetildirý júrip jatyr. 2009 jylǵy shildede eki eldiń týrızm sala­syn­daǵy mınıstrlikteriniń ózara túsinistik týraly memorandýmyna qol qoıyldy. Eger Qazaqstannyń týrızm salasyna asa qajetti múmkindikterdi, sonyń ishinde dalasy men taýlary, shóleıtteri men ormandary, ózenderi men taqyr óńirleri astasyp jatatyn tabıǵatyn, baı tarıhı muralaryn, tańǵajaıyp florasy men faýnasyn eskerer bolsaq, elimiz­diń Or­talyq Azııa óńirindegi týrızm orta­ly­ǵyna aınalý múmkindigi zor ekenin túsinemiz. Eger týrızmdi durys damyta bilsek, ol basqa salalardyń damýyn yntalandyrady, soǵan yqpal etedi. Máselen, týrızmniń arqasynda Ispanııada jarnama bıznesi, tamaq ónerkásibi, kólik, buqaralyq aqparat quraldary damý ústinde. Týrızm salasynda kóptegen kásip­oryndar qurylyp, munyń ózi ońdaǵan myń jumys oryndaryn ashýǵa, qarjy arnasynyń elge aǵylýyna múmkindikter týǵyzǵan. Ispanııada týrızm salasyn uıym­das­ty­rýdyń kestesi, onyń qalypty qyzmetin qamtamasyz etý bizdiń elimiz úshin úırenýge bolatyn tájirıbe. Álbette munda mem­leket tarapynan kózqarastyń or­nyqty bolýy aıryqsha mańyzdy. Qazaqstannyń qysqa merzimdegi eko­nomı­kalyq damýy eldiń týrıstik salasyn damytýǵa mol áleýettiń bar ekenin kórsetedi.