– Iýrıı Aleksandrovıch, transmaılardyń zııandy ekenine kózi jetken, damyǵan memleketter ony shektep, tipti tyıym salyp jatyr. Osy máselede otandyq ǵylymı qaýymdastyq pen Taǵamtaný akademııasynyń ustanymy qandaı?
– Biz de ónerkásiptik transızomerler quramynyń normasyn birden on esege – ruqsat etilgen 2%-dan 20%-ǵa deıin ulǵaıtý týraly usynystar aıtylyp jatqanynan habardarmyz. Keıbir tamaq óndirýshilerdiń belgili bir kommersııalyq múddesi bar ekenin túsinemiz. Sýtektendirilgen ónerkásiptik transmaılar azyq-túliktiń ekonomıkalyq turǵydan óte tıimdi quramdas bóligi ekeni ras. Biraq kásiporyndar paıdadan buryn tutynýshynyń densaýlyǵyn oılaýy tıis. Qazir talaı elde transmaılarǵa múldem tyıym salynady. О́nerkásiptik transmaılar júrek pen qan tamyrlarynyń aýyr dertterin qozdyrady, ómirdi qysqartady. DSU transmaılardy tutyný júrektiń ıshemııalyq aýrýynyń negizgi sebepteriniń biri sanalatynyn dáıektep, jylyna 500 myńdaı adamdy ajal qushtyratynyn alǵa tartyp keledi.
Gıdrogenızasııa ádisimen alynatyn transmaılar aǵzadaǵy metabolıkalyq prosesterdi kúrt nasharlatyp, júrek-qan tamyrlary men zár shyǵarý júıesi, qalqansha beziniń jumysyna áser etedi. О́nerkásiptik transmaılary joǵary dıeta júrek aýrýynyń qaýpin 21%-ǵa, al ólim-jitimdi 28%-ǵa arttyratyny jasyryn emes. О́nerkásiptik maı qyshqylynyń transızomerlerin (MQT) tutyný kezinde qandaǵy «jaman» holesterın, ıaǵnı tómen tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteıdter joǵarylaıdy jáne kerisinshe joǵary tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteıdter, ıaǵnı «jaqsy» holesterın azaıady. Sondaı-aq, ónerkásiptik transmaılar ekinshi tıptegi qant dıabetimen aýyrý yqtımaldyǵyn 40%-ǵa arttyratyny týraly derekter bar.
Mysaly, DSU bıyl transmaılardy jappaı tutynýdan bas tartyp, 2025 jylǵa qaraı tamaq ónimderindegi transmaılardyń quramyn nólge túsirýdi kózdep otyr. Sondyqtan azyq-túliktegi ónerkásiptik transızomerlerdiń quramyn kóbeıtý emes, kerisinshe shekteý kerek.
Otandastarymyzdyń densaýlyǵy ekonomıkalyq aspektilerden joǵary bolýǵa tıis. О́nerkásiptik transmaılardy burynǵydan da azaıtyp, tolyǵymen joıýda álemdik tendensııalardy ustanýymyz kerek. Aıtqandaı, bul tásil Qazaqstan múshe bolyp otyrǵan EAEO qujattarynda da bekitilgen jáne osy shekteýdi odan ári tómendete otyryp, azyq-túlik ónimderindegi ónerkásiptik MQT-nyń búgingi tańda ruqsat etilgen eń joǵary deńgeıi 2%-dan aspaýy kerektigi bekitilgen.
– Maman retinde tabıǵı maılar men transmaılardyń aıyrmashylyǵyn, aǵzaǵa áserin túsindirińizshi?
– Tabıǵı maılar jáne ónerkásiptik maılardyń sińimdiliginde klınıkalyq turǵyda úlken aıyrmashylyq bary dáleldengen. О́nerkásiptik gıdrogendelgen MQT adam aǵzasyna sińbeıdi, shyǵyp ketpeıdi, biraq jınala beredi. Osynyń saldarynan ajal qushtyratyn aýrýlar paıda bolady.
Qaýipti maı qyshqyldarynyń transızomerleri (MQT) men onyń denede jınalýynyń patologııalyq prosesi qansha ýaqytqa sozylatyny týraly dóp basyp aıtý qıyn – bul aǵzanyń ózindik erekshelikterine, jasyna, qannyń lıpıdti profıli men basqa da faktorlarǵa baılanysty. Biraq, klınıkalyq, statıstıkalyq turǵydan naqty anyqtalǵan jáne rastalǵan, belgili bir pasıent ónerkásiptik transmaılary bar ónimderdi neǵurlym kóp tutynsa, olardyń ómirlik boljamy soǵurlym nashar bolady. Biz munda keń klınıkalyq jáne ǵylymı dálelder bazasy týraly beker aıtyp otyrǵanymyz joq. 20 jyldan beri medısına gıdrogenızasııa arqyly óndirilgen ónerkásiptik transmaılardyń adam ómiri men densaýlyǵyna zııandy ekendigi aıtylyp keledi. Gıdrogendelgen maılardyń quramynda 55%-ǵa deıin zııandy MQT bar. Negizgi qaýiptiń biri – MQT ovýlıasııalyq bedeýlik qaýpin arttyrady, uryqtyń damýyna teris áser etedi. Jańa týǵan nárestelerdiń salmaǵy men qan plazmasyndaǵy MQT joǵary deńgeıi arasyndaǵy baılanys bary anyqtalǵan. Balalar gıperlıpıdemııanyń damýyna, jasýshalardaǵy arahıdon qyshqylynyń sınteziniń buzylýyna yqpal etetin MQT áserine erekshe sezimtal keledi. Bir sózben aıtqanda, ónerkásiptik MQT – bizdiń ultymyzdyń bolashaǵyna tónip otyrǵan zor qaýip.
– Transmaılardyń mólsherin qalaı barynsha azaıtýǵa bolady? Tamaq ónerkásibinde ony almastyra alatyn zııansyz balamalary bar ma?
– Transmaılarǵa jolamaýǵa múmkindik beretin ártúrli shıkizat balamalary bar. Máselen, tabıǵattyń ózi jaratqan transmaılar bar bolsa, bul – sary maı, janýarlardyń maıy. Oǵan qosa damyǵan elder tamaq ónerkásibinde tabıǵı palma maılary keńinen tutynady. Biraq ónimdi qaýipsiz tasymaldaý men saqtaýdy qamtamasyz barysynda onymen jumys isteı bilý mańyzdy. Tabıǵı, óńdelmegen palma maıyna keletin bolsaq, onyń quramynda transmaılary joq . Suıyq ósimdik maılarynan aıyrmashylyǵy, oǵan gıdrogenızasııa qajet emes. Quramynda qanyqqan maı qyshqyldary kóp bolǵandyqtan (50%-ǵa deıin) palma maıy bólme temperatýrasynda tabıǵı túrde qattylyǵyn saqtaıdy. Sondyqtan ol maı ónimderin óndirýge qoldanylatyn paıdaly jáne qaýipsiz shıkizat retinde gıdrogendelgen maılarǵa balama bola alady. Eger ónimniń quramyna palma maıy kirse, demek onyń quramynda transmaılar bolmaıdy.
– Eger ónerkásiptik MQT-nyń jaqsy ári qaýipsiz balamasy bar bolatyn bolsa, onda azyq-túlik quramyna osy zııandy qospany múlde jolatpaýdyń múmkindigi bar ma?
– О́nerkásiptik transmaılar ýaqyt óte kele saýda sórelerinen, onyń ishinde Qazaqstanda da tolyǵymen joǵalyp ketýge tıis. Buǵan deıin de DSU búkil jahandy transmaılardy jýyq arada óndiristen alyp tastaýdy, ónerkásiptik óndiristen tolyǵymen bas tartýǵa shaqyrdy. Bul BUU jarııalaǵan turaqty damý maqsattaryna sáıkes keledi: ózderińiz biletindeı, álemdik qaýymdastyq 2030 jylǵa qaraı juqpaly emes aýrýlardan bolatyn mezgilsiz ólim-jitimdi úshten bir mólsherin qysqartýdy moınyna aldy. О́nerkásiptik óndirilgen transmaılardy paıdalanýdan jahandyq bas tartý osy maqsatqa úlken qadam bolar edi. Aıtqandaı, osy bastama aıasynda ónerkásipke qamqorlyq jasalyp, 2018 jyly DSU REPLACE (almastyrý) degen ataýymen sharalar paketin usynǵan. Bul ónerkásiptik óndiristiń transmaılaryn tamaq ónimderinen kezeń-kezeńimen alyp tastaýǵa arnalǵan nusqaýlyq, olardy tabıǵı shyǵý tegi zııan emes basqa komponentterge kezeń-kezeńimen almastyrady. Sonyń ishinde sol ósimdik maılary da bar. DSU transmaılardy tutynýdan tolyǵymen bas tartý densaýlyqty saqtaý men halyqty aýyr júrek-qan tamyrlary patologııasynan qutqarýdyń negizgi sharty dep sanaıdy.
– Transmaılardy taǵamnyń dámi men baǵasyna nuqsan keltirmesten, qandaı saý balamalarymen almastyrýǵa bolatynyn naqty sanamalap bere alasyz ba?
– Qazir ónerkásiptik MQT-dan tolyq bas tartýǵa kedergi keltirip turǵan máselelerdiń biri óndiris tehnologııalarynda emes, baqylaý ádisterinde. Álemdik qoǵamdastyqtyń transmaılardy tutynýdan bas tartý qajettiligi týraly jalpy túsiniginde biz bul máseleniń sheshimi saraptama jáne baqylaý boıynsha zerthanalyq qyzmettiń múmkindikteri tar bolýyna baılanysty tejeletinin kórip otyrmyz. Biraq bul ýaqytsha jaǵdaı. Zamanaýı tehnologııalar MQT úlesin 0,1 jáne tipti 0,001 paıyz deńgeıinde dál anyqtaýǵa múmkindik beredi. Másele mynada, bul tehnologııalar bárinde paıda bolýy kereginde. Sondyqtan máseleniń tehnıkalyq bóligi sheshilgennen keıin barlyq el ónerkásiptik transmaılardy taǵamnan túbegeıli alyp tastaý saıasatyn engizýge ázir bolady.
– Sizdiń oıyńyzsha, Úkimet zııandy transmaılarǵa qatysty tamaq ónimderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úderisin qalaı uıymdastyrýy kerek?
– Baqylaý fýnksııalary búgingi tańda tehnıkalyq reglamentterdi (Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi), sondaı-aq azyq-túlik qaýipsizdigi basqarylatyn vedomstvolardyń quzyretine jatady – ıaǵnı, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý organdary. Olardyń qolynda kez kelgen tamaq ónimderin tekserýge qajetti barlyq tehnıkalyq qural bar, óıtkeni azyq-túlik sapasy mıllıondaǵan adamnyń densaýlyǵyna baılanysty strategııalyq másele. Úı mańyndaǵy saýda jelileri men dúkenderinde satylatyn taýarlardyń sapasyn tekserý, sondaı-aq olardy óndirý kezeńinde ónimderdi baqylaý qajet. Tutynýshy memleket ony zııan jáne qaýipti ónimnen qorǵaıtynyna senimdi bolýy kerek, bul barlyq damyǵan memlekettegi tájirıbe. Qaıtalap aıtamyn: óndirýshiniń múddesi de mańyzdy ekendigine talas joq, biraq bul otandastarymyzdyń densaýlyǵynan artyq emes.
Áńgimelesken,
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
