MUNDA ǴYLYMI IZDENISTIŃ SÚBELI ÚLESI BAR
Qysqa merzimde boı kótergen ǵajaıyp qala – Astana otandastarymyzdyń rýhyn aspandatyp, ǵalamat josparlar túzýge jigerlendirýmen qatar, álemdik keńistiktegi maqtanysh týymyzdy jelbirete kórkeıýde. Onyń bir parasy janǵa jaıly jasyl jeleginen de kórinis tabady. Elbasy N.Nazarbaev Astananyń jasyl beldeýin keńeıtip, onyń kólemin 75 myń gektarǵa jetkizý tapsyrmasyn qoıyp otyr. О́ńirlik erekshelikterdi eskersek, munda ǵylymı áleýet aıryqsha syndy eńserýi qajet. Osy oraıda atqarylyp jatqan jumystar jaıly Býrabaıdaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Bolat MUQANOVTY áńgimege tartqan edik.
– Bolat Májıtuly, Astanamyzdyń jáne oǵan qoınaýlas mekenderdiń jasyl beldeýin qalyptastyrýdyń qajettiligi men erekshelikterin áńgimelep berseńiz.
– Jasyl aımaq Elbasynyń tapsyrmasymen bastalyp, astananyń Almatydan qonys aýdarýyna oraı qaýyrt qolǵa alyndy. Maqsat – orman alqabyn keńeıtip, óńirdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý. Osyǵan baılanysty mańyzdy qujattar, arnaıy baǵdarlamalar qabyldandy. “Jasyl el”, “Jasyl aımaqtyń” erekshelikteri de atalǵan mindetterden órbıdi. Astana mańynyń topyraq qunary, qubylmaly aýa raıy, qatal jel-daýyl rejimi, orman ósirýdiń shekteýli normalary ǵylymı izdenis pen tabandylyqty alǵa tartady. Jer qoınaýynyń 10 paıyzy joǵary mıneraldanǵan sý qosyndysyndaǵy sortań men batpaqty quraıtyndyqtan, oǵan qarsy amal-tásil de aǵashtyń tıimdi túrlerin egip, ony qorǵaı bilýge táýeldi bolmaq. Bul – qatal klımattaǵy dalalyq aımaqta ári orasan zor aýmaqta jasyl beldeý qurýdyń álemdegi eń birinshi jobasy.
– Mereıge bóleıtin mindet eken. Másele ony bastap, tabysty jalǵastyrýda ǵoı. Osy rette jobalaý-izdestirý, alǵashqy óndiristik jumystar barysyna qysqasha toqtalsańyz.
– Bizdiń qyzmetimizdi turaqty jarııalap otyratyn “Egemen Qazaqstanǵa” rızamyz. Gazet materıaldary negizgi túıinge qurylyp, yqshamdalyp beriletindikten, men de yqshamdaı sóıleıin. Qazir 80 myń gektar alqapta jobalaý-izdestirý jumystary atqaryldy. Onda ınstıtýttyń ádistemelik usynystary basshylyqqa alynǵan. “Soltústik Qazaqstannyń tuzdy topyraq quramynda orman ósirýge jaramdylyq baǵamy” ádistemelik nusqaýlyǵyna sáıkes, tuzdanýdyń 3 toby iriktelip, kógaldandyrýdyń qoljetimdi baǵyttary aıqyndaldy.
Ǵalymdarymyzdyń usynysymen, búgingi kúni tuqym suryptaý nátıjesinde óskinder tuqymynyń 60 túri synaqtan ótkizildi. Sondaı-aq, topyraqtyń tuzdaný barysyna, ony sýlandyrý múmkindikterine, topyraq qyrtysyna gıps, organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar engizý normasyna qatysty baılam jasaldy. Jalpy, keshendi sıpattaǵy ǵylymı izdenisterde toqtam bolmaıdy.
Qazir Astana qalasynyń aýmaǵyndaǵy jasyl óskin 47786 gektardy quraıdy. Biz óndiristik jumystarǵa 1997 jyly qatysyp, sol jyly 1500 gektarǵa orman jolaǵyn ektik. Kelesi jyly arnaıy ýchaskede ósirilgen 480 qaraǵaıdyń tamyr júıesin buzbaı otyrǵyzsaq, 67 gektar tuzdy jerge kópjyldyq shópter egý arqyly kógaldandyrý jumystaryn júrgizdik. 2000 jyly 4,5 gektarǵa 38 túrdi quraıtyn 4500 aǵash otyrǵyzyp, arnaıy dendrobaqtyń negizin qaladyq. Endi topyraq quramyna turaqty taldamalar, jumys jobalary boıynsha ekologııalyq saraptamalar júrgizýmen qatar, ózimiz daıyndaǵan aǵash tuqymdary men kóshetterin ótkizýmen aınalysýdamyz.
– Endi sońǵy on jylda qolǵa alynǵan ǵylymı-izdenis jumystarynan habardar etseńiz. Onyń qaıtarymyna kóńil tola ma?
– Ǵylym izdenister arqyly damıtyny belgili, biraq qaıtarymy bolatyn dúnıeni josparlaǵan jón. 2000 jyly “Astana qalasy mańyndaǵy sanıtarlyq-qorǵanyshtyq óskinderdiń ósip-óný normatıvteri” taqyrybynda kóp jumys atqardyq. Osynyń nátıjesinde aǵashtar men jasyl óskinderdiń 15 túri iriktep alynyp, qoldanysqa engizildi. Odan keıin, eki jyl eńbektenip, orman aǵashtarynyń 13 túrine óngishtik boıynsha naqty baǵamdaý jasaldy. Kelesi zertteýlerimiz qorǵanyshtyq alqaptardaǵy aǵashtyń 13 túri meılinshe tózimdiligin kórsetti. Synaq atyzdarda, qum jolaqtarynda, polıetılen jappalarymen jáne “qara bý” tumshalaý arqyly júrgizildi. Zertteý nysanyndaǵy túr men toptyń 45-71 paıyzy jersinip úlgerdi. Sondaı-aq, qaýipti zııankester de anyqtalyp, onymen kúresý joldary belgilendi.
Taldaýlarymyz Astananyń sanıtarlyq jáne jasyl aımaǵynda jerdi tıimdi paıdalaný, óskinderdiń ónimdiligin jáne qorǵanyshtyq qabiletin arttyrý jolynda keshendi sharalardy qamtamasyz etýdi talap etetinin kórsetti. Joǵary landshafttyq beldeýdiń zamanalyq tehnologııalyq sıpattamasyn qamtamasyz etý maqsatynda “Jasyl-Aımaq” respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń 29,1 gektarlyq demonstrasııalyq ýchaskesinde zertteý jumystary júrgizilip, ǵylymı usynystar taratyldy.
– Elbasy bıylǵy Joldaýynda “Bolashaqtyń ekonomıkasy” sektoryna erekshe mańyz artyp, “2015 jylǵa qaraı Ulttyq ınnovasııalyq júıe tolyqqandy jumys istep, 2020 jylǵa qaraı elde engiziletin taldaýlar, patentter men daıyn tehnologııalar túrinde óz nátıjelerin berýge tıis” dep atap kórsetti. Endeshe, oqyrmandarymyzdy “jasyl beldeý” aımaǵyna qatysty ǵylymı izdenisterińizdiń basym baǵyttary qyzyqtyratyny anyq.
– Biz 2011-2013 jyldarǵy tapsyrys sheńberindegi basym baǵyttardy basshylyqqa alýdamyz. Munda negizgi bes júıe qalyptasqan. Olardyń ishinen Astana ormandarynyń tabıǵı jańǵyrýyna, qazirgi orman aıasyn kútimge alý men saqtaýǵa, orman zııankesterine qarsy sharalarǵa, órtke jol bermeýge, aýdandastyrylǵan túrler men toptardy jetildirýge, taǵy basqalaryna qatysty mańyzdy izdenisterdi ataýǵa bolady. Maqsat – jasyl aımaq jeleginiń tıimdiligi men sapasyn arttyrý, negizsiz shyǵyndar kólemin azaıtyp, orman daqyldarynyń ósip-ónýin jaqsartý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK.
Aqmola oblysy.
Qysqa merzimde boı kótergen ǵajaıyp qala – Astana otandastarymyzdyń rýhyn aspandatyp, ǵalamat josparlar túzýge jigerlendirýmen qatar, álemdik keńistiktegi maqtanysh týymyzdy jelbirete kórkeıýde. Onyń bir parasy janǵa jaıly jasyl jeleginen de kórinis tabady. Elbasy N.Nazarbaev Astananyń jasyl beldeýin keńeıtip, onyń kólemin 75 myń gektarǵa jetkizý tapsyrmasyn qoıyp otyr. О́ńirlik erekshelikterdi eskersek, munda ǵylymı áleýet aıryqsha syndy eńserýi qajet. Osy oraıda atqarylyp jatqan jumystar jaıly Býrabaıdaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Bolat MUQANOVTY áńgimege tartqan edik.
– Bolat Májıtuly, Astanamyzdyń jáne oǵan qoınaýlas mekenderdiń jasyl beldeýin qalyptastyrýdyń qajettiligi men erekshelikterin áńgimelep berseńiz.
– Jasyl aımaq Elbasynyń tapsyrmasymen bastalyp, astananyń Almatydan qonys aýdarýyna oraı qaýyrt qolǵa alyndy. Maqsat – orman alqabyn keńeıtip, óńirdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý. Osyǵan baılanysty mańyzdy qujattar, arnaıy baǵdarlamalar qabyldandy. “Jasyl el”, “Jasyl aımaqtyń” erekshelikteri de atalǵan mindetterden órbıdi. Astana mańynyń topyraq qunary, qubylmaly aýa raıy, qatal jel-daýyl rejimi, orman ósirýdiń shekteýli normalary ǵylymı izdenis pen tabandylyqty alǵa tartady. Jer qoınaýynyń 10 paıyzy joǵary mıneraldanǵan sý qosyndysyndaǵy sortań men batpaqty quraıtyndyqtan, oǵan qarsy amal-tásil de aǵashtyń tıimdi túrlerin egip, ony qorǵaı bilýge táýeldi bolmaq. Bul – qatal klımattaǵy dalalyq aımaqta ári orasan zor aýmaqta jasyl beldeý qurýdyń álemdegi eń birinshi jobasy.
– Mereıge bóleıtin mindet eken. Másele ony bastap, tabysty jalǵastyrýda ǵoı. Osy rette jobalaý-izdestirý, alǵashqy óndiristik jumystar barysyna qysqasha toqtalsańyz.
– Bizdiń qyzmetimizdi turaqty jarııalap otyratyn “Egemen Qazaqstanǵa” rızamyz. Gazet materıaldary negizgi túıinge qurylyp, yqshamdalyp beriletindikten, men de yqshamdaı sóıleıin. Qazir 80 myń gektar alqapta jobalaý-izdestirý jumystary atqaryldy. Onda ınstıtýttyń ádistemelik usynystary basshylyqqa alynǵan. “Soltústik Qazaqstannyń tuzdy topyraq quramynda orman ósirýge jaramdylyq baǵamy” ádistemelik nusqaýlyǵyna sáıkes, tuzdanýdyń 3 toby iriktelip, kógaldandyrýdyń qoljetimdi baǵyttary aıqyndaldy.
Ǵalymdarymyzdyń usynysymen, búgingi kúni tuqym suryptaý nátıjesinde óskinder tuqymynyń 60 túri synaqtan ótkizildi. Sondaı-aq, topyraqtyń tuzdaný barysyna, ony sýlandyrý múmkindikterine, topyraq qyrtysyna gıps, organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar engizý normasyna qatysty baılam jasaldy. Jalpy, keshendi sıpattaǵy ǵylymı izdenisterde toqtam bolmaıdy.
Qazir Astana qalasynyń aýmaǵyndaǵy jasyl óskin 47786 gektardy quraıdy. Biz óndiristik jumystarǵa 1997 jyly qatysyp, sol jyly 1500 gektarǵa orman jolaǵyn ektik. Kelesi jyly arnaıy ýchaskede ósirilgen 480 qaraǵaıdyń tamyr júıesin buzbaı otyrǵyzsaq, 67 gektar tuzdy jerge kópjyldyq shópter egý arqyly kógaldandyrý jumystaryn júrgizdik. 2000 jyly 4,5 gektarǵa 38 túrdi quraıtyn 4500 aǵash otyrǵyzyp, arnaıy dendrobaqtyń negizin qaladyq. Endi topyraq quramyna turaqty taldamalar, jumys jobalary boıynsha ekologııalyq saraptamalar júrgizýmen qatar, ózimiz daıyndaǵan aǵash tuqymdary men kóshetterin ótkizýmen aınalysýdamyz.
– Endi sońǵy on jylda qolǵa alynǵan ǵylymı-izdenis jumystarynan habardar etseńiz. Onyń qaıtarymyna kóńil tola ma?
– Ǵylym izdenister arqyly damıtyny belgili, biraq qaıtarymy bolatyn dúnıeni josparlaǵan jón. 2000 jyly “Astana qalasy mańyndaǵy sanıtarlyq-qorǵanyshtyq óskinderdiń ósip-óný normatıvteri” taqyrybynda kóp jumys atqardyq. Osynyń nátıjesinde aǵashtar men jasyl óskinderdiń 15 túri iriktep alynyp, qoldanysqa engizildi. Odan keıin, eki jyl eńbektenip, orman aǵashtarynyń 13 túrine óngishtik boıynsha naqty baǵamdaý jasaldy. Kelesi zertteýlerimiz qorǵanyshtyq alqaptardaǵy aǵashtyń 13 túri meılinshe tózimdiligin kórsetti. Synaq atyzdarda, qum jolaqtarynda, polıetılen jappalarymen jáne “qara bý” tumshalaý arqyly júrgizildi. Zertteý nysanyndaǵy túr men toptyń 45-71 paıyzy jersinip úlgerdi. Sondaı-aq, qaýipti zııankester de anyqtalyp, onymen kúresý joldary belgilendi.
Taldaýlarymyz Astananyń sanıtarlyq jáne jasyl aımaǵynda jerdi tıimdi paıdalaný, óskinderdiń ónimdiligin jáne qorǵanyshtyq qabiletin arttyrý jolynda keshendi sharalardy qamtamasyz etýdi talap etetinin kórsetti. Joǵary landshafttyq beldeýdiń zamanalyq tehnologııalyq sıpattamasyn qamtamasyz etý maqsatynda “Jasyl-Aımaq” respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń 29,1 gektarlyq demonstrasııalyq ýchaskesinde zertteý jumystary júrgizilip, ǵylymı usynystar taratyldy.
– Elbasy bıylǵy Joldaýynda “Bolashaqtyń ekonomıkasy” sektoryna erekshe mańyz artyp, “2015 jylǵa qaraı Ulttyq ınnovasııalyq júıe tolyqqandy jumys istep, 2020 jylǵa qaraı elde engiziletin taldaýlar, patentter men daıyn tehnologııalar túrinde óz nátıjelerin berýge tıis” dep atap kórsetti. Endeshe, oqyrmandarymyzdy “jasyl beldeý” aımaǵyna qatysty ǵylymı izdenisterińizdiń basym baǵyttary qyzyqtyratyny anyq.
– Biz 2011-2013 jyldarǵy tapsyrys sheńberindegi basym baǵyttardy basshylyqqa alýdamyz. Munda negizgi bes júıe qalyptasqan. Olardyń ishinen Astana ormandarynyń tabıǵı jańǵyrýyna, qazirgi orman aıasyn kútimge alý men saqtaýǵa, orman zııankesterine qarsy sharalarǵa, órtke jol bermeýge, aýdandastyrylǵan túrler men toptardy jetildirýge, taǵy basqalaryna qatysty mańyzdy izdenisterdi ataýǵa bolady. Maqsat – jasyl aımaq jeleginiń tıimdiligi men sapasyn arttyrý, negizsiz shyǵyndar kólemin azaıtyp, orman daqyldarynyń ósip-ónýin jaqsartý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK.
Aqmola oblysy.
