Arqada qansha arqar bar?

Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (IUCN) «Qyzyl kitabynda» ar­qar­lar «joıylyp ketý qaýpine ja­qyn» sanatynda tur. Al elimizdiń aýma­ǵynda kezdesetin arqardyń bar­lyq túri elimizdiń «Qyzyl kitabyna» ártúrli sanat boıynsha engizilgen. Kezinde qazaq dalasynda myń-myń­dap erkin jaıylǵan ja­nýardyń azaıyp ketýine tabı­ǵı jaýy sanalatyn jabaıy jyrt­qyshtardan góri, adamdardyń áseri zor bolǵan. Ekologııalyq apat, zańsyz ańshylyq jáne aýyl sha­rýashylyǵynyń damýy taý ta­ǵylarynyń órisin taryltyp, popýlıa­sııasynyń azaıýyna ákelip soqty.

Arqarlar Azııanyń 11 elinde kezdesedi. Onyń 10 túri bar desek, beseýi – Qazaqstan arqary, Altaı arqary, Qarataý arqary, Tıan-Shan arqary, Ústirt arqary qatarly negizgi túrleri qazaq jerin mekendeıdi. «Qy­zylqum arqary» dep atalatyn altynshy túrshe el aýmaǵynan HH ǵasyrdyń ortasynda joıylyp ketken degen boljam bar. Negizinen О́zbekstan jerine aýyp ketken deıdi mamandar. Qazir sonda erekshe qor­ǵalatyn aýmaqtarda saqtalyp otyr. Bizge qaraı keıde shekaradan ótip, kelip-ketip júretin kórinedi.

Elimizde byltyrǵy qazan-qa­rasha aılarynda júrgizilgen arqar sanaǵyna kóz júgirtsek, kóńil kón­shiterlik jańalyq kóp bolǵan. Máse­len, azaıyp bara jatqan Qarataý arqary (+15%) men Ústirt arqarynyń (+18%) sany artqanyn kórgen ekolog mamandar bórkin aspanǵa laqtyrǵan edi. Bórkimiz áli aspannan túsken joq. О́ıtkeni bıyl da sol mejeden artpasa, kemigen joq.

Bıyl Túrkistan oblysynda bas­talǵan arqar sanaǵy sátti aıaqtaldy. «Jota men shoqylardyń sánine aı­nalǵan múıizdi janýar óte saq bol­ǵan­dyqtan, oǵan jaqyndaý qıyn», deıdi ınspektorlar. Rasynda, arqar­dy tikushaqtan sanaý da – ońaı sharýa emes. Janýarlar úrkip, jan-jaqqa bytyraı qashqanda, keıde ushqyshtarǵa táýekelge bel býyp, jo­talardy bókterleı ushý kerek eken. Keıde arqar úıiri úrikpeı, jar­tas­tyń qalqasynda, kóleńkeli tustarda uılyǵyp turyp qalatyn kórinedi. Ondaı sátterde tikushaqtyń amalsyz sol mańǵa birneshe márte shúıligýine týra keledi. Bir sanaǵan arqar qaıta esepke ilinip ketpes úshin úıirlerdi bólshektep tastaıtyn kezder de bolyp turady deıdi mamandar. Munyń bári – sanaqtyń meılinshe dál shyǵýy úshin istelinetin amaldar. Áıtpese áli tól­demegen býaz janýardy aıdyń-kúnniń amanynda qýalap, tynyshtyǵyn buzý da – qıyn is.

– Bıyl 20 naýryzdan bastap Túrkistan, Jam­byl, Qaraǵandy, Pavlodar, Abaı, ShQO, Je­tisý oblystary aýmaǵynda arqardyń kóktemgi áýe sanaǵy men monıtorıng júrgizilip jatyr. Qaraǵandy oblysyna 50 saǵat, Pavlodar oblysyna 15 saǵat bólindi. Sanaqtyń ótýi aýa raıyna baılanysty bolady, – dedi «Ohotzooprom О́B» bólim mamany Almas Dáýletbaev.

Al arqar úıiriniń kóbi mekendeıtin Qaraǵandy oblysyndaǵy sanaq áli jal­ǵasyp jatyr. 10 kúnge jýyq, táý­­ligine 9 saǵattan tikushaqpen taý, jota, qyrattarda júrgen asha tuıaqtylardyń sanyn eseptep jatqan mamandar olarǵa qatal tabıǵat pen qorshaǵan ortadan keler qaýip az emes ekenin aıtady.

– Arqarlardyń eki jaýy bar. Biri – jabaıy jyrtqysh ańdar, ekinshisi – tabıǵat qaskóıleri. Olardy qorǵap, sanyn kóbeıtýimiz kerek. Bul – elimizdiń endemık janýary. Sanaq­tyń alǵashqy kúni Qarqaralyda 300-den astam arqar tirkeldi. Taý jotalarynda arqar kóp. Áli esepteımiz. Buıyrsa, sanyna jetemiz, – deıdi mem­lekettik ınspektor Farhat Nur­lyhanuly.

2023 jyly tek Qarqaraly taýlaryn meken etken 2 800 arqar tir­kelgen. Keıingi jyldarda elimiz­degi jalpy ıir múıizdilerdiń sany shamamen 15-20 paıyzǵa artqan deıdi mamandar.

Eldiń ortalyǵyndaǵy arqarlar negizinen Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly, Buqar jyraý, Osakarov, Aqtoǵaı, Shet aýdandaryn mekendeıdi. Olardy avıasııalyq sanaý men jalpy sanyna monıtorıng jasaý 10 jyldan beri turaqty júrgizilip keleli. Máselen, 2020 jyly Qaraǵandy oblysyn meken etken arqar sany 7 376 basqa jetken. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda, ıir múıizdiler ósip keledi. Mysaly, 2019 jyly – 7 275 bas, 2018 jyly – 7 184, al 2017 jyly 6 968 bas bolǵan. Sondaı-aq birneshe jyl buryn Qaraǵandydaǵy haıýanattar baǵyna Belarýs elinen arqardyń «mýflon» dep atalatyn tuqymynan bir jarym jastaǵy ekeýi ákelingen deıdi zoobaq mamandary. Bul tuqym bizde buryn-sońdy bolmaǵan kórinedi. Bireýiniń quny – shamamen 700 myń teńge. Olarǵa Aladdın, Jasmın degen at qoıypty. Bir qyzyǵy, olar «ata­qonysy» Arqaǵa birden jersinip ketken eken.

Elimizde arqarlardyń áýe sanaǵy sáýir, mamyr aı­laryn­da júrgizilip bitedi. Eger sanaq Qara­ǵandy óńi­rin­de 4-5 kúnde sátti aıaqtalsa, kelesi kezekte Jambyl, Abaı oblystarynda jalǵa­sady. Aıta ke­teıik, «Qyzyl ki­tapqa» engen túz ta­ǵysyn atqan adam 5 mıllıonnan 16 mıllıon teń­gege deıin aıyppul arqalap qana qoı­maı, tipti bul áreketi úshin bas bos­tan­dyǵynan aıyrý jazasy da qa­ras­tyrylǵan. Zańnyń bulaı kú­sheıýi men mamandardyń jiti baqy­laýynyń nátıjesinde Arqaǵa arqar qaıta oraldy. Alaıda sany ósti eken dep ke­shegi kıiktiń tazkepeshin kımeý­ge tıis.

Qoryta aıtqanda, kezinde Arqadan jappaı aýǵan arqar da ertede qazaq dalasynda erkin josyp júrgen jabaıy túıe, jabaıy sıyr (týr), sol­tústik buǵysy, jabaıy jylqy (tar­pań, qulan), turan jolbarysy tárizdi túz ta­ǵylarynyń kebin kıip ketpese eken deımiz.