Alyp tulǵanyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıý rásimine halyq kóp jınaldy. Eldiń daraboz perzentine degen kóńili kól-kósir. Kún de shýaǵyn molynan tógip turdy. Báriniń júzinen ǵulama ǵalymǵa degen aıryqsha qurmetti kóresiń. Saltanatty is-sharada aldymen sóz alǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek ult maqtanyshynyń mereıtoıy elimiz jyl boıy jalǵasatynyn jetkizdi.
«Búgin úsh mereke qatar kelip tur. Árıne, aldymen barshańyzdy Qanysh Sátbaevtyń 125 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn! Aıtýly tulǵa otandyq ǵylymnyń negizin qalap, ony bıikke kóterdi. Elimizde qanshama ken ornyn ashty. Ǵylymı zertteýler men tehnıkalyq sheshimderge qoıylatyn talaptardyń deńgeıin aıqyndap berdi. Nátıjesinde, elimiz geologııa men taý-ken salasynda joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Osynyń bári – Qanysh Imantaıulynyń orasan eńbegi. Memleket tarapynan ǵalym mereıtoıyna aıryqsha mańyz berilip otyr. Sondyqtan mereıtoı aıasynda túrli tanymdyq is-shara ótedi», dedi mınıstr. Odan keıin sóz sóılegen О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev tuńǵysh akademıktiń geologııa, mıneralogııa jáne paıdaly qazbalardy óndirý salalarynda ashqan jańalyqtary men jetistikterin tilge tıek etse, Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev Ǵylym kúnine arnalǵan jıynda Memleket basshysy «Qanysh Imantaıuly – qazaq ǵylymynyń atasy», dep joǵary baǵa bergenin aıtty.
Is-shara aıasynda kórnekti tulǵanyń eskertkishi janynan ǵulama Máshhúr Júsiptiń 1921 jyly Baıanaýylda jas Qanyshqa bergen batasy jazylǵan belgi-tasy ashyldy. Sonymen qatar Q.Sátbaev kóshesindegi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bas ǵımaratyna Q.Imantaıulyna arnalǵan barelef qoıyldy. Onyń avtory – atalǵan joǵary oqý ornynyń aǵa oqytýshysy, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, músinshi Talǵat Anarbekov.
Budan soń is-shara Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Qanysh Sátbaev – ult maqtanyshy» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen jalǵasty.
Alqaly jıyn shymyldyǵy Memleket basshysynyń konferensııa qatysýshylaryna joldaǵan quttyqtaýymen ashyldy. Quttyqtaýdy Prezıdenttiń ǵylym jáne ınnovasııalar máseleleri jónindegi keńesshisi Kúnsulý Zakarııa oqyp berdi. Onda: «Barshańyzdy ult maqtanyshy, ǵulama ǵalym, akademık Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq konferensııanyń ashylýymen quttyqtaımyn! Qanysh Imantaıuly Qazaqstandy órkendetýge asa zor eńbek sińirdi. Ol kóptegen ken ornyn ashyp, ónerkásip salasynyń damýyna ólsheýsiz úles qosty. Ulttyq ǵylym akademııasynyń negizin qalap, ǵalymdardyń tutas býynyn qalyptastyrdy. Tól tarıhymyz ben mádenıetimizdi zerdelep, rýhanııatymyzdyń órisin keńeıtti. Qanysh Sátbaev – Qazaqstan tarıhynda orny bar tuǵyrly tulǵa. Áıgili ǵalymnyń týǵan kúni elimizdiń merekelik datalar tizimine, ǵylym qyzmetkerleriniń kúni retinde belgilenýi – sonyń aıqyn dáleli. Qazaqtyń birtýar perzenti «halqym menen de bıik» degen ustanymmen ómir súrdi. Onyń ǵıbratty ǵumyry, týǵan elge degen sheksiz súıispenshiligi, ult múddesine adaldyǵy jastarǵa árdaıym úlgi-ónege. Akademıktiń mol murasyn jan-jaqty dáriptep, esimin ulyqtaý – ol urpaq paryzy. Búgingi basqosýda ǵylymnyń áleýetin arttyrýǵa qatysty salmaqty oı-pikirler aıtylady dep senemin», delingen. Sondaı-aq konferensııaǵa Parlament Senatynyń tóraǵasy M.Áshimbaev ta quttyqtaýyn joldady. Ǵalymnyń týǵan jerinen bir qaýym eldi bastap kelgen Pavlodar oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy Ilıa Terenchenko jerlesteriniń ystyq sálemin jetkizdi. Budan keıin minbege kóterilgen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek jınalǵan qaýymdy oraılasyp kelgen úsh merekemen quttyqtap, sol kúni Prezıdenttiń qatysýymen ótken Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńeste Memleket basshysy ǵylymı qaýymdastyqtyń aldyna birneshe naqty tapsyrma bergenin baıandady.
«Qazir elimiz sý tasqynynan qatty zardap shegip otyr. Sondyqtan osyndaı tabıǵat apattaryna qarsy ǵylymı naqty qoldanbaly usynystar bolýy qajet. Ásirese seısmologııa, gıdrologııa salasynda aldyn ala eskertý, aqparattandyrý júıelerin iske qosý kerek. Ekinshi – ǵylymnyń qoldanbaly formatqa kóshýi men ony kommersııalandyrý. Búgingi keńeste ǵalymdar ózderiniń ozyq jobalaryn tanystyrdy. Qazir úsh baǵytqa kóńil bólip otyrmyz. Birinshisi – ǵylymnyń basym baǵyttary men jańa mehanızmin aıqyndaý. Bul tarapta Qytaıdyń tájirıbesin zerdeledik. Olar granttardy naqty ǵylymı jobalarǵa beredi. Bizde osy baǵytty saraladyq. Endi ǵylymnyń qarjylandyrý modeli ózgeredi. Ekinshi – bizdiń mınıstrlik elimizdegi iri kásiporyndarmen birlesip, jumys isteýdi qolǵa aldy. Maqsat – óndiris pen ǵylymdy ushtastyrý. Úshinshi – kadr máselesi. PhD beriletin granttar sanyn 5 myńǵa deıin jetkizemiz. Ulttyq ýnıversıtetter men «zertteý ýnıversıtetteri» mártebesin alǵan oqý oryndarynyń negizgi mindeti – sapaly maman daıarlaý. Qazir biz halyqaralyq seriktestikterdiń arqasynda óńirlik ýnıversıtetterdiń zertteý áleýetin kóterýge bet burdyq. Keıingi eki jyl ishinde elimizde birneshe sheteldik oqý ornynyń fılıaly ashyldy. Qazir «Bolashaq» baǵdarlamasynyń da formatyn ózgertip jatyrmyz», dedi mınıstr. S.Nurbektiń aıtýynsha, qazir shetelge ketken otandyq ǵalymdardyń birqatary elge oralǵan. Máselen, 2022 jyly elimizde 22 430 ǵylymı zertteý qyzmetkeri bolsa, byltyr onyń sany 25 540-ǵa jetken. Iаǵnı ǵylym salasy bir jyl ishinde 2000 ǵalymmen tolyqqan.Sonymen qatar ǵylymı zertteý ınstıtýttardy qarjylandyrý da arta túsken.
Quttyqtaýlar leginen keıin, kezek baıandamashylarǵa tıdi. Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev «Q.Sátbaev – otandyq ǵylymynyń negizin qalaýshy» taqyrybynda baıandama jasady. Ol aldymen tuǵyrly tulǵanyń mereıtoıyna oraı AQSh, Qytaı, Reseı, Belarýs, Qyrǵyz jáne taǵy basqa elderdiń ǵylym akademııasy joldaǵan quttyqtaýlardy oqyp berdi.
«Ár halyqta memlekettiń damýyna orasan úles qosqan tarıhı tulǵalar bolady. Ǵalym, akademık, el ǵylymynyń negizin qalaýshy Qanysh Sátbaev – otandastary úshin osyndaı bıik tulǵa. Árqashan birinshi bolý – akademık Sátbaevtyń tabıǵatyna tán qubylys. Qanysh Imantaıuly – qazaqtan shyqqan tuńǵysh ınjener-geolog, alǵashqy ǵylym doktory, KSRO Ǵylym akademııasynyń qazaqtan shyqqan birinshi akademıgi, respýblıkadaǵy ǵylym akademııasynyń negizin qalaýshy jáne onyń tuńǵysh prezıdenti. Memlekettik jáne Lenındik syılyqtyń alǵashqy laýreaty. Jyl saıyn 12 sáýirde Qanysh Imantaıulynyń týǵan kúnine oraı – elimizde ǵylym kúni atalyp ótiledi. Jaratylystaný ǵylymy salasynyń ǵalymdaryna úzdik jetistikteri úshin Sátbaev atyndaǵy syılyq taǵaıyndaldy. Akademıktiń ǵylymı murasy 800-ge jýyq ǵylymı maqalany qamtıdy. Onyń redaksııasymen Ǵylym akademııasynda 30-dan asa ǵylymı jınaq jaryq kórdi. Ǵalym retinde Qanysh Imantaıuly elimizdegi iri paıdaly qazbaly ken oryndaryn ashyp qana qoımaı, olardy óndirý jáne qaıta óńdeý úshin óndiristik baza qurýǵa baǵa jetpes úles qosty» deı kelip, akademııa basshysy otandyq ǵylymnyń qazirgi damýyna da toqtaldy.
Al Parlament Senatynyń depýtaty, Halyqaralyq Q.Sátbaev qory qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Altynbek Nuhuly dańqty danyshpannyń ulttyq ǵylymdy damytýdaǵy biregeı eńbekterin baıandady.
«Qanekeń eń aldymen óndirispen jumys isteýdi alǵa qoıdy. Iаǵnı ǵalymnyń bastaýymen Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde 10 oqtyń 9-y osy qazaq jerinen óndirildi. Sol arqyly jeńisti jaqyndatty. Bul oǵan úlken bedel ákeldi. Osy bedeliniń arqasynda sol jyldardaǵy Keńes Odaǵyn basqarǵan Stalınniń, odan keıingi Hrýshevtiń kabınetterine týra kirip, otandyq ǵylymdy damytýǵa qarjynyń kózin taba bildi. Árıne, ol kisini Jezqazǵannan ǵylymǵa ákelgen, sol jyldaǵy úkimet basshysy – Nurtas Ońdasynov. Ol Q.Sátbaevty ǵana ǵylym jolyna ákelgen joq, sonymen qatar úlken qyzmetke D.Qonaevty da ákeldi. D. Qonaev 1954 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵanda, Qanysh Imantaıuly onyń eńbegine oń baǵa bergen. Sondyqtan da mundaı tulǵalardyń bir-birine kómegi kóp tıgen», dedi senator.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Serik Negımov Qanysh atamyzdyń jany da, rýhy da qazaq bolǵanyn aıtyp, onyń óz salasynan bólek, ónerimizge, tarıhymyzǵa janashyrlyqpen qaraǵanyn sóz etti.
«Qanekeń jer tarıhyn, qurylysyn bes saýsaǵyndaı bildi. Qarsaqpaıda júrgende jazǵan maqalasy 1930 jyly «Jańa mektep» jýrnalynda jaryq kórdi. Sonda «Ulytaý keneresi» degen termın qoldanady. Ulytaýdyń bir sheti Aral teńizine, endi bir sheti Betpaq dalaǵa jalǵasady. Bul ústindegi Ulytaýdan astyndaǵy Ulytaý 15-20 ese úlken. Ǵalym 1927 jyly «Er Edige» eposyn shyǵardy. Shyn máninde,osy jınaqtyń ózi jazǵan alǵy sózinde onyń ǵajap lıngvıst, fılolog, tarıhshy bolǵanyn baıqaımyz. Onyń ulttyq teatrtaný, mýzykatanýǵa qosqan úlesi de zor», dedi ǵalym. Ulttyq ǵylym akademııasy janyndaǵy Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy, ǵalym Maqsat Jabaǵın baıandamasynda kemel ǵulamanyń geologııa jáne jaratylystaný ǵylymdarymen qosa, halqymyzdyń bıotegin zertteýge qoldaý kórsetkenin aıtty. Qazir osy salada atqarylyp jatqan ǵylymı jumystarymen bólisti. Geolog ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Serikbek Dáýkeev Q.Sátbaevtyń otandyq geologııaǵa sińirgen eńbegin joǵary baǵalap, biraz jyldar osy salaǵa aıtarlyqtaı kóńil bólinbegenin tilge tıek etti.
Sondaı-aq halyqaralyq konferensııa aıasynda «Planetarlyq deńgeıdegi tulǵa» atty kórme ótti. Oǵan ǵalymnyń týǵan jeri – Baıanaýyl memorıaldyq mýzeıi ákelgen akademıktiń ózi tutynǵan jeke zattary qoıyldy. Bul qundy jádigerlerdi qonaqtar qyzyǵyp tamashalady. Sonymen birge belgili qylqalam sheberi Almas Syrǵabaev parasatty tulǵaǵa arnalǵan portretter toptamasyn usyndy.
