Kóshpeliler oıynyna qanshalyqty daıynbyz?

Atshabardyń áleýeti

Elorda irgesindegi «Qazanat» atshabarynda Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń ashylý saltanaty ótedi. Odan keıin báıge túrleri, kókpar dodasy uıymdastyrylady. Klassıkalyq ushqyr báıge úsh qashyqtyqta (1 600, 2 400, 3 200 metr) ótse, jorǵa saıysy 9 shaqyrymda órbıdi. Qunan báıge 11 shaqyrymǵa, top báıge 18 shaqyrymǵa jiberilse, alaman dodasyna qosylatyn sáıgúlikter 25 shaqyrymǵa aıdalady. Báıge federasııasynyń erejesine saı ótkiziletin báıgede atqa shabatyn shabandoz 8 jasqa tolýǵa tıis. Qunan báıgede jylqynyń tuqymyna eshqandaı shekteý bolmaıdy, tek tisin sanap, eki jas­tan asqanyn qadaǵalaıdy. Elimizdiń atbegilerine zor múmkindik 6 qunanǵa deıin qosýǵa ruqsat etiledi. Al shetelden keletin komandalardyń árqaısysy 3 júırigin ǵana kómbege jiberip, báıge tóbe basynan kútedi.

Top báıge men alamanda da osy talap saqtalady, ıaǵnı sheteldik komandalar top báıgege 3 tulparyn, alamanǵa da 3 júırigin ǵana qosady. Mysaly, báıge túrlerinen negizgi básekeles sanalatyn Qyrǵyzstan eli alamanǵa buǵan deıin avtokólik, tipti páter utyp júrgen áıgili Qaraqyz tulparmen birge taǵy eki júırikti dodaǵa qosa alady degen sóz.

Ushqyr báıgeniń talaby ózgeshe. Halyqaralyq tuqymdyq jylqy kita­byna tirkelgen ári jeke tólqujaty bar aǵylshyn tuqymdy júırikter jiberiledi. Ushqyr báıgeniń dodasy «Qazaq Jockey Club» halyqaralyq qoǵamdyq uıym erejesine saı ótkizilmek. Shabandozǵa arnaıy tigilgen kıim kıip shabýy mindettelmek. Jylqynyń jasy men jynysy, báıge sanatyna saı salmaǵy saraptalyp dodaǵa jiberiledi. 1 600 metr qashyqtyqtaǵy ushqyr báıgege eki jasqa shyqqan qunan men baıtal dodaǵa túsedi. Munda da elimizdiń atbegilerine múmkindik zor. Sheteldik ár delegasııa ushqyr báıgeniń árbir qashyqtyǵyna 2 tulpardan ǵana qossa, bizdiń atbegiler 6 júıriginiń jolynan júlde kúte alady. Jorǵa jarysynyń da talaby osyndaı. Shetelderden keletin atbegilerge eki jorǵadan ǵana qosýyna ruqsat beriledi.

Belgili atbegi, 2018 jyly Qyrǵyz­standa ótken Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń alaman báıgesinde júırigi top jarǵan Serik Maımaqov atshabar alańyna basa mán berilýge tıis dep sanaıdy. Jer qyrtysynyń ústińgi qa­baty qatty bolýy da tulpardyń tuıa­ǵyn qyzdyryp, jaraqattanýyna ákep soǵatynyn aıtady.

– «Qazanat» ıppodromynyń báıge alańy óte qolaıly. Buǵan deıin de túr­li deńgeıdegi báıge túrleri ótip júr. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda da attarymyzdyń aıaǵyn shaýyp almasa, jaraqattan aman bolsa dep tileımin. Árıne, eń basty tilek – alamannyń bas báıgesin qanjyǵamyzǵa bókterý. О́z elimizde ótetin dodada namysty qaıraý mańyzdy bolmaq, – deıdi S.Maımaqov.

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn qabyldaıtyn sporttyq ın­fraqurylymnyń áleýeti qanshalyqty ekenin taǵy bir salmaqtap kórdik. Qa­zynadan qomaqty qarjy bólinip, qaıta jóndeý kóretin «Qazanat» atshabaryn el ıgiligine jaratý – mańyzdy másele. Kóshpeliler oıyndaryna attaryn ákeletin komandalar úshin arnaıy salynatyn qora da toı ótken soń qańyrap bos qalmaýǵa tıis. 2007 jyly paıdalanýǵa berilgen «Qazanat» atshabarynda osy kúnge deıin talaı baıraqty doda uıymdastyryldy. 2017 jyly EKSPO halyqaralyq kórmesine oraı halyqaralyq dárejede báıge berilip, kókpardan álem chempıonaty da osy atshabar alańynda ótkizildi. Báıge alańyna qum tóselip, tulparlar tuıaqtan qalmas úshin qaýipsizdik sharalary da qatań saqtalady. Buǵan deıin 3 myń kórermenge arnalǵan atshabar kúrdeli jóndeýden keıin jańaryp jańǵyra túsetini sózsiz. Kórermenderge arnalǵan oryn sany da artyp, qosymsha jınalmaly oryndyq ornatý da kózdelip otyr. Qaıta jóndeý jumystary júrgizilip, jańǵyrtylatyn «Qazanat» atshabary halyqaralyq stan­dartqa saı jasalsa, ushqyr báıge túr­lerinen álemdik dodalardy ótkizýge de múmkindik týady.

Keıingi jyldary ushqyr báıge dodasynda oraldyq atbegi Tilek Muhanbetqa­lıevtiń Kábirhan júırigi eldiń atyn aspandatyp júr. Shetelde ótetin gran-prı dodalarynda olja salyp júrgen júıriktiń dańqy eldiń mereıin asyrdy. Osy doda jan­kúıerleriniń qatary qalyńdaı túsýine de orasan septigin tı­gizip otyr. Demek Dúnıejúzilik kósh­peliler oıyndary qarsańynda kúr­deli jóndeý, qaıta jaraqtaý jumystary júrgizilip jatqan atshabar da keıin ushqyr báıge kórigin qyzdyrar mekenge aınalady.

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynda­ryn ótkizý – Olımpıada dodasyn qabyldaýmen para-par aýqymdy shara. Mańyzdy dodany ótkergennen keıin de «Qazanat» atshabary qańyrap bos qalmaýǵa tıis. Qala turǵyndary men qona­qtarynyń er ústine qonyp, atpen se­rýendeýdi aqyly negizde uıymdastyryp da tabys kózin tabýǵa bolady. Qaıyrymdy ıgi amal úshin ıppoterapııa sharasyna da attardy úıretip, múmkindigi shekteýli balalardyń em-dom alýyna septesýdiń múmkindigi zor. О́ıtkeni elimizde erekshe jandardyń ıppoterapııaǵa zárýligi eselep artyp keledi.

«Alaý» muz aıdyny saraıy V Dúnıe­júzilik kóshpeliler dodasynda halyq oıyndaryn qabyldaıdy. Atap aıtqanda, asyq atý, qyrǵyzdyń orda oıyny, arqan tartys osy muz aıdyny kesheninde ótedi. 2011 jyly qysqy Azııa oıyndaryn ótkizý maqsatynda salynǵan «Alaý» muz saraıy kesheni buǵan deıin de birneshe salmaqty saıysty qabyldaǵan. Qysqy Azııa oıyn­daryndaǵy qurlyqtyq rekordtardy bylaı qoıǵanda, konkımen júgirýden álem kýboginiń kezeńderi ótti. Álem chempıonatyn da qabyldady. 7 460 kórermendi erkin syıdyratyn muz saraıynda qysqy sport túrinen syrt 2015 jyly dzıýdodan álem chempıonaty túńligin túrdi. Elimiz japon kúresinen álem birinshiligin alǵash ret qabyldap, 100-den asa memleketten kelgen sport­shylar «Alaýdyń» tórinde dúnıe dodasynyń jalaýyn jelbiretti. Qońyr kúzde Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn da qabyldaýǵa «Alaý» muz saraıy ázir.

Etnoaýyldyń dýmany tarqamaıdy

«Qazanat» ıppodromyna irgeles boı kóteretin etnoaýyldyń saltanatty ashylý rásimi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary bastalardan bir kún buryn uıymdastyrylmaq. Etnoaýylda aýda­ryspaq, teńge ilý, jamby atýmen qatar qus salýdyń ulttyq túrleri boıynsha doda ótedi. Búrkitin, qarshyǵasy men ıtelgisin baptaǵan qusbegilerdiń qyraǵylyǵy osy mańda synalady. 10 gektar jerge qonys tebetin dekorasııalyq aýmaqqa birneshe kıiz úı tigiledi. Dý­many tarqamaıtyn aýylda aqyndar aıtysy, jyr músháırasy, «Kóshpeliler ǵalamy» festıvali ótip, dúbirge dúbir qosady. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn tamashalaýǵa kelgen jetkinshek jankúıerlerge de etnoaýylda qyzyq kóp. Tanymdyq oıyndar, saýyqtyq baǵdarlama uıymdastyrylyp, etnostyq stıldegi attraksıondar qurylady. Etnostyq kıim úlgileriniń sán festıvali de etnoaýyldy dýmanǵa bóleıdi. Qolóner sheberleri men ismerlerdiń qolynan shyqqan týyndylar kórmege qoıylady.

Sadaqshy Aıym Tilepbergen eki jyl buryn Túrkııanyń Iznık kóli jaǵasynda ótken Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynyń sán-saltanaty kelisti bolǵanyn aıtady.

– Kóshpeliler oıyn­darynyń erek­sheligi – bul kóshpeli ómir saltyn us­tanǵan halyqtarǵa tán oıyn túrlerinen ótkizilýinde der edim. Iаǵnı ótetin orny da ulttyq sport túrlerin nasıhat­tap, dáriptep, damytyp júrgen halyq­tardyń ókilderin, osy sport túrlerine qy­zyǵatyn adamdardy bir jerde shoǵyrlandyratyn teńdessiz doda. Túrkııa kóshpeliler oıyndaryn barynsha tabıǵat aıasynda ótkizýge kúsh salǵanyn ańǵardyq. Anadoly eli Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna kelgen sport­shylardyń, eriktilerdiń, medısınalyq qyzmet­kerlerdiń, jattyq­tyrý­shylarǵa arnap sal­ǵan qalashyq konteınerden boı kóteripti. Qos qabatty kereýetter yńǵaıly ornalasqan. Kósh­peliler oıyndaryna kelgen 3 myń­­nan asa delegattyń bárin erkin jaıǵastyrǵan qalashyqtyń ishi birneshe bólikke bólingen. Keshkilik serýendeýge arnalǵan alań, shaǵyn saýda orny, as-aýqat beretin alań – bári-bári retimen júıeli oryn tepti. Qalashyqtyń ishindegi tas tóselgen joldyń paıdasy da zor boldy, jaýyn-shashynda batpaqqa batpadyq. Qalashyqtan jarys ótetin alańǵa, konserttik sahnaǵa barýda da asfalt joldyń ıgiligin kórdik, – deıdi sadaqshy.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde doktorantýrada oqıtyn A.Tilepbergenniń dıssertasııa taqyryby – «Qazaqstandaǵy ulttyq sport túrleriniń ınfraqurylymy». Ǵylymı eńbegin jazýǵa izdenis ústindegi zertteýshi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary úshin deko­ratıv­tik qalashyq tur­ǵyzyp, dodadan keıin buzylatyn ınfraqurylym «beker mal shashpaq» degen pikir­de. Elimiz kóshpeliler oıyndarynyń ınfra­qurylymyn ázirleýde bul baǵytty ustanbaıdy. Ke­risinshe, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary ótken soń ınfra­qury­lymdy ulttyq sportty órkendetýge paıdalaný­dy kózdeıtin joldy tań­daǵanyn aıtady.

– Jalpy, ulttyq sport túrleri negizinen oń­tústik aımaqtarda, sonyń ishinde Túrkistan men Jambyl oblystaryn­da jaqsy damyǵan. Al soltústik aımaq­tarda at sporty túrlerin damy­týǵa arnalǵan ınfraqurylym syn kó­termeıdi. Kósh­peliler oıyndary ótken­nen keıin de tolyqqandy qoldanýǵa bolatyn ınfraqurylymdy salyp jatyr. «Qazanat» atshabaryna kúrdeli jóndeý jumystary bastaldy. Odan syrt qo­symsha alańdar da salynady. Osy oıyn­dardan keıin elimizde, ásirese, sol­tústik aımaqtarda ulttyq sportqa kóp­shiliktiń yqylasy artyp, tól óner­di meńgerýge umtylatyn jandardyń qatary artatynyna senimdimin, – deıdi A.Tilepbergen.

Únemdeý ysyrapqa jol bermeıdi

Erigen qar sýy elimizdiń birneshe aımaǵyn áli de ábigerge salyp otyr. Sha­ńyraǵy, qora-jaıy, mal-múlki qar­ǵyn sýdyń astynda qalǵan aǵaıynnyń arqasynan demeý – qashanda memlekettiń múddesi. Soltústik Qazaqstan oblysyna jumys saparymen barǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sý tasqyny saldarynan qalyptasqan kúrdeli ahýaldy eskerip, bıýdjet qarjysyn barynsha únemdeý maqsatynda ımıdjdik, basqa da aýqymdy is-sharalardy ótkizbeý jóninde Úkimet pen ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa tapsyrma bergenin aıtty.

«Bıýdjet qarjysyn únemdeý maq­satynda iri halyqaralyq forýmdy ót­kizýden bas tarttym. Sonymen qatar Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna jumsalatyn shyǵyndy qysqartamyz. Árıne, qazir bul sharadan túpkilikti bas tartý múmkin emes. Biraq oǵan jumsalatyn qarjy kólemi aıtarlyqtaı azaıady. Buǵan qosa elimizdiń Tokıoda ótetin Dúnıejúzilik kórmege qatysýyna bólingen bıýdjet te qysqarady», dedi Q.Toqaev.

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynda­rynyń ótkizilip kele jatqanyna – bıyl 10 jyl. Álemniń ár qıyrynan 100-den asa elden sportshy qatysady dep josparlanǵan dodany ótkizýge memlekettik qazynadan 8 mlrd teńge bó­linedi dep josparlanǵan. Sý tas­qyny zardabyn joıýǵa baǵyttalǵan is-sharalarǵa kúsh qosý maqsatynda Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna bólinetin qarjy da qysqartylady. Dúıim elge saýyn aıtylyp, uıymdastyrý jumystary qolǵa alynǵan kóshpeliler dodasyn keıinge ysyrýǵa taǵy bolmaıdy. Endi tek ysyrapqa jol bermeı, qazynanyń ár tıynyn únemmen jumsaý mindeti tur.

Májilis depýtaty Janarbek Áshim­jan kún sanap ýaqyty taıap kele jatqan Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryn abyroımen ótkizý tutas eldiń ja­ýapkershiligi ekenin jaýaptylar sezinse deıdi. Úkimettik komıssııa uıymdastyrý jumystaryn jedeldetip, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý tek Astana qalasyna ǵana júktelmeýge tıis. Tutas eldiń jaýapkershiligi bolǵandyqtan uıymdastyrý jumystaryna óńirler de belsendi kúsh qosyp, «Bir óńir – bir nysan» qaǵıdatyna basymdyq berý qajettigin jetkizdi.

– Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynynda Qazaq eliniń týrızm áleýetin tabysty paıdalaný baǵytynda naqty jobalar ázirleý kerek. Ulttyq sportty jáne sportshylardy nasıhattaıtyn túrli formattaǵy aqparattyq úgit-nasıhat jumystaryn qolǵa alý – mańyzdy sharýa. Dúnıejúzilik dodany ótkizýshi el retinde naqty reglamentterdi bekitkende qazaqtyń ulttyq oıyndary men túrli ustalyq ónerge basymdyq berý qajet, – deıdi Janarbek Áshimjan.

Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń prezıdenti Islambek Saljanov jol kar­tasy ázirlenip, tól ónerdi Olım­pıadalyq sport dárejesine kóterý jolynda aýqymdy ister atqarylyp kele jatqanyn jetkizdi. Degenmen orasan jos­pardy júzege asyrýǵa qolbaılaý bolyp otyrǵan da ınfraqurylymnyń ıinin basqan másele ekenin joqqa shyǵarmaıdy. I.Saljanov ulttyq sport túrlerinen mamandardy oqytatyn arnaıy ortalyq joq ekenine qynjylys bildirdi. Ulttyq quryltaıdyń minberinde osy máseleni kótergen qaýymdastyq prezıdenti Qazaq sport jáne týrızm akademııasy jáne Qazaq ǵylymı zertteý ınstıtýtymen tize qosyp, ulttyq sport kafedrasyn ashý qolǵa alynǵanyn atap ótti. Arnaıy mamandar men zertteýshi ǵalymdardyń uıytqy bolýymen keshendi oqý baǵ­darlamasy da qolǵa alynǵan. Ulttyq sport qaýymdastyǵy basshysynyń aıtýynsha, elimizde 40-qa jýyq ıppodrom salynǵanymen, onyń eshqaısysy da halyqaralyq jarys ótkizýge jaramaıdy eken. Sebep – halyqaralyq standartqa saı emes.

Ulttyq sport qaýymdastyǵyna bir­neshe federasııa qaraıdy. Osy ýaqytqa deıin qusbegilikten tuńǵysh álem chempıo­natyn, toǵyzqumalaqtan tórtinshi ret álem birinshiligin ótkizdi. Asyq atýdan da alǵash ret Azııa chempıonaty Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń uıymdas­tyrýymen ótti.

– Jyldan-jylǵa Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary ulttyq sport salasynyń olımpıadasyna aınalyp keledi. Osy jarysty uıymdastyrý arqy­ly biz óz mádenıetimiz ben tarıhymyzdy, rýhanııatymyz ben qolónerimizdi, salt-dástúrimiz ben ulttyq bolmysymyzdy búkil álemge nasıhattaýǵa zor múmkindik alamyz, – deıdi I.Saljanov.

«Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» qashanda. Kún ozǵan saıyn Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń dúbiri qulaq túbinen estilip keledi. Tórtkúl dúnıe dıdaryna aınalatyn dúnıejúzilik dodaǵa qatysýshylardyń talǵamyna tatý ońaı syn bolmaı tur. Olımpıadalyq sport túrlerinen álem chempıonatyn, qysqy Azııa oıyndaryn, qysqy Ýnıversıada saltanatyn asyra uıymdastyrǵan elimiz úshin Dúnıejúzilik kósh­peliler oıyndaryn oıdaǵydaı ótki­zemiz degen senim basym.