Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jasandy ıntellekt, robottehnıka, elektrondy ınjenerııa, sıfrly tehnologııalar zamanaýı álemniń bir bólshegine aınalǵan tusta jahandanýǵa jutylyp ketpes úshin ulttyq biregeılik qajet. Bul – bir jaǵynan básekelestikke tótep berý qabileti ári qoǵamdy nyǵaıta túsýdegi mańyzdy qadamnyń biri. Ony qalyptastyratyn basty faktor: dúnıetanym, tili, dili, dini, dástúri, mádenıeti, atamekeni men atakásip túrleri, bilim, ǵylym. Qysqa qaıyrsaq, ulttyń tabıǵı ortasyna saı órkendeý barometri. Sáıkesinshe ár azamat ony damytýǵa múddeli bolýy kerek. Muny Atyraýdaǵy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev nyqtap aıtty. Prezıdent ıdeologııaǵa negizdelgen ulttyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn táýelsizdik jáne otanshyldyq, birlik jáne yntymaq, ádildik jáne jaýapkershilik, zań jáne tártip, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik, jasampazdyq jáne jańashyldyq qundylyǵyna jeke-jeke toqtaldy.
Tarıhshy-etnograf Jambyl Artyqbaev ulttyq biregeılik pen etnostyq biregeılik uǵymyn jiktep túsindirip berdi.
– Etnostyq biregeılik – jalpy qazaq aıasyndaǵy biregeılik. Ulttyq biregeılik degenimiz – memlekettik deńgeıdegi aýqymdy uǵym. Bul uǵymnyń tóńiregine elimizde qansha etnos ómir súrse de, barlyǵy sonyń ishine kiredi degen sóz. Etnostyq biregeılikte bir atadan taraǵandyǵymen, ádet-ǵuryptarymen, turmystyq uqsastyǵymen erekshelense, ulttyq biregeılikte memleketimizdegi barlyq etnos ókiliniń bir memlekettik tilde sóıleýimen, sol eldiń ulttyq qundylyqtaryn syılaýymen, bir maqsat, bir múdde jolynda áreket etýimen erekshelenbek, – deıdi ǵalym.
Prezıdent byltyr Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHII sessııasynda ulttyq biregeılik týraly ustanymdy memlekettik tilge ákelip tiredi. Osylaısha, «Barlyq azamattyń memlekettik tildi meńgerýi – saıası strategııalyq baǵyt», dep málimdedi.
«Túptep kelgende, birneshe til bilý – ár adamnyń mádenıettiliginiń belgisi. Al memlekettik tildi, ásirese ana tilin, ıaǵnı qazaq tilin bilý – qandaı da bir azamattyń mádenı óresi, azamattyq jaýapkershiligi qanshalyqty bıik ekenin bildiredi. Sondaı-aq qanshalyqty patrıot ekenin kórsetedi. Jalpy, memlekettik til tóńireginde oń kózqaras ustaný qajet. Til máselesine qatysty barlyq pikirtalas etnostyq emes, azamattyq jáne saıası sıpatqa ıe ekenin túsiný mańyzdy», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Elde kóptegen kıno, ádebıet týyndylaryn memlekettik tilge tárjimalaý, qazaqy ulttyq kıimge degen suranystyń artyp jatqany belgili. Ári Ata zańǵa sáıkes elimizde bir ǵana memlekettik til bar. Bul – qazaq tili.
Álemdik tájirıbeni eskersek, ulttyq biregeılikte Eýropanyń Fransııa, Germanııa, Anglııa sekildi damyǵan elderiniń ózi barynsha saq. Olar qazirgi deńgeıine saıası-ekonomıkalyq qurylymdy álemniń ozyq úlgilerin talǵammen qabyldaı otyryp, sabyrmen modernızasııalaý arqyly jetti. Oǵan qosa sol jolynda ulttyq memleket qaǵıdatyn birinshi kezekke qoıdy. Máselen, fransýzdar aǵylshyn tilin bile tura tek fransýzsha sóıleıdi. Munyń ózi osy ulttyq biregeıligin saqtaýdyń bir joly desek bolady. Al bul el táýelsizdiginiń nyǵaıýyna, ǵumyrynyń uzaq bolýyna septigin tıgizedi.
– Ult bolyp uıysý, jurt bolyp jumylý – udaıy júretin úderis. Qazaqstanda bir ǵana qazaq ulty bar. «Ult» sózi «memleket» sózimen para-par. Sondyqtan «kópultty» degen túsinikti «polıetnosty» sózimen aýystyryp qoldaný oryndy. Elimizde ómir súretin 120-dan asa etnos ókilderi tarıhı tegine qaraı tilin, dilin, mádenıetin bilýge, tanýǵa tolyq quqyly. Oǵan zań júzinde jaǵdaı jasalady. Bir memlekettegi ártúrli etnostardyń bir múdde aıasyna toptasýy, birlesip, bir maqsatty kózdeýi, damyǵan demokratııalyq elderde óz jemisin berip otyrǵan úzdik ári úlgili úrdis. Máselen, áıgili fýtbolshylardy aıtsaq, fransııalyq bolǵanymen, túbi ıtalııalyq áıgili fýtbolshy Mıshel Platınıdi de, arab Zıdandy da eli de, álem de fransýz dep biledi. Ulty parsy bolǵanmen Fredı Merkıýrıdi álem aǵylshyn ánshisi retinde tanıdy. Bizdiń Golovkınderdi shetel qazaq dep ataıdy. Mundaı mysaldar jetip artylady. Biz ýnıtarly memleketpiz. Sondyqtan ortaq azamattyq qundylyqtar negizinde damýymyz kerek.
Bul rette Qazaqstan halqy Assambleıasy – memlekettik organdardyń, uıymdar men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy ózara is-qımylynyń tıimdiligin arttyrý jolynda mańyzdy ról atqarady. Sonyń biri – elimizdegi etnostarǵa memlekettik tildi úıretý. Biraq bul dál qazir «aıtyldy-oryndaldy» degen sıpatta emes, úrkitpeı, bappen ýaqyt talabyna saı júrgiziledi. Bir aıta keterligi, qazaq tilin bilmeıtin, qazaqsha sóılemeıtin ózimizdiń qara kózderimiz de jeterlik. Tipti memlekettik tildi múldem túsinbeıtinderi de kezdesedi. Odan etnostyq sıpat izdeýdiń qajeti joq. Ata zańdy negizge alyp, ár azamattan talap etýge bolady. Biraq eldegi birlikke, yntymaqqa nuqsan keltirmeı, alaýyzdyq týdyrmaı, tigisin basyp máseleni sheshý mańyzdy. Bul – qoǵamdyq másele.
Belgili bir tildi úırený úshin ony jaqsy kórý kerek. Tildi qyzyǵýshylyqpen, yntamen úırengende ǵana sińimdi bolady. Memlekettik tildi bilmeıtinderdi synaǵannan paıda joq. Kerisinshe, bir-birimizge qoldaý kórsetip, ıdeologııalyq jumysty kúsheıtýimiz qajet. Bizdiń qazirgi basty mindetimiz – memlekettik tildi úırenýge barlyq jaǵdaı jasaý. Ásirese bul jumysty bilim berý uıymdarynda júrgizý mańyzdy. Negizi Assambleıa tarapynan memlekettik tildi úırenem deýshilerge jasalyp jatqan múmkindikter kóp. Mysaly, «Uly dalanyń ultaralyq tili», «Myń bala» mádenı-aǵartýshylyq jobalary, áleýmettik jelilerde Assambleıa jastarynyń qazaq tilin damytý boıynsha «Úıde sóıle» jobasy men «Qazaqsha tea-talk» aksııasy kópshilik tarapynan keń qoldaý tapty. Sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasy men halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy» qoǵamdyq birlestigi arasynda memlekettik tildi ilgeriletý maqsatyn kózdeıtin yntymaqtastyq týraly memorandým bar. Jalpy, izgilikke negizdelgen ortaq kózqarasty ustanǵan abzal, – dedi Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Etnosaralyq qatynastardy damytý komıtetiniń tóraǵasy Ǵalym Shoıkın.
Biraq qoǵamda búginde turmystyq sıpattaǵy nemese eki adamnyń arasyndaǵy daýdan paıda bolǵan kıkiljińderge etnosaralyq sıpat berýshiler qatary kóbeıgeni baıqalady. Alaıda mundaı oqıǵalarǵa birjaqty baǵa berý qıyn. Degenmen qoǵamdyq sanaǵa báribir yqpal etetini ras.
– Qazaqstanda etnosaralyq kıkiljiń joq. Bir-birine degen óshpendilik te, qalyptasqan saıası turǵydaǵy kelispeýshilikter joq. Biraq qandaı da bir adamdar arasynda kıkiljińder, túsinispeýshilikter bolýy múmkin. Statıstıkaǵa úńilsek, respýblıkada 5,8 mıllıondaı etnos ókili turady. Bul – halyqtyń 30%-y. Olar bir memlekette, bir óńirde, bir eldi mekende etene baılanysta ómir súredi. Birge oqıdy, bir mekemede qyzmet atqarady. Bir-birimen ekonomıkalyq, turmystyq, basqa da baılanys ornatady. Demek azamattardyń arasynda belgili bir túsinispeýshilikterdiń bolýy zańdy. Mundaǵy basty maqsatymyz osyndaı turmystyq sıpattaǵy kıkiljińderge etnosaralyq reńk bermeý.
О́zderińiz baqylap, baǵdarlap júrgen áleýmettik jelilerde eger eki adam tóbelesse, onyń biri etnos ókili bolsa, mindetti túrde keıbir áleýmettik jeli qoldanýshylary ýshyqtyryp jiberedi. Al naqty san aıǵaqqa kóz salsaq, kúnine mysaly 1000 qylmys bolsa, onyń bireýine ǵana etnos ókiliniń qatysy bolýy yqtımal. «Jaman ult joq, jaman adam bar» degen támsil bar. Ár etnostyń ishinde zań buzýshylyqqa baratyn, jaman sóz aıtyp, teris aqparat taratatyn adamdar bolady. Bir adamnyń isin qandaı da bir etnosqa tańý durys emes, – dedi Ǵ.Shoıkın.
Jalpy, ár otandasymyz ulttyq, dinı, násildik kemsitýshilik pen bólinýge batyl túrde qarsylyq bildire otyryp, elimizdiń zańdaryn saqtaýǵa tıis. Alaıda keıingi tórt aıdyń ózinde IIM ınternettegi ulttyq alaýyzdyq pen separatızmdi qozdyrǵany úshin 6 qylmystyq is qozǵady. Taǵy 6 fakt boıynsha qatysýshylarmen profılaktıkalyq áńgimeler ótkizgen. Bul rette áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Sadýaqasova: «Elde tatýlyqty qamtamasyz etýdiń alǵysharty – bilim men tárbıede», deıdi.
– Bilim berý júıesinde jaqsy naqty qundylyqtar nyǵaıýy kerek. Bul rette Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıda aıtqan qundylyqtary mańyzdy. Ol birlikten bastalady. Eldegi ózge etnos ókilderi Qazaqstanǵa qandaı jaǵdaıda keldi? Qashan keldi? Qazir olardyń el damýyndaǵy úlesi bilim berý júıesinde naqty kórsetilýi qajet. Etnostyq artyqshylyq degen nársege boı bermeı, áleýmettik jelide bolyp jatqan aqparatqa ermeı, jas urpaqta synı sana sezimdi qalyptastyrǵan durys. Iаǵnı tatýlyq pen kelisim tek memlekettik saıasatta emes, qoǵamda, úıde, ujymda, jalpy, barlyq jerde dáriptelgeni jón. Bul jalań uran emes, ár azamattyń kúndelikti ustanymy bolýy kerek. Biz óz elimizdiń negizin quraýshy ult retinde memleketimizde, oblys pen qalamyzda, shalǵaıdaǵy aýyldarymyzda azamattarymyzdyń memleketshildik kózqarasyn nyǵaıtý, jas urpaqty otanshyl rýhta tárbıeleý isin júıeleý, jastar arasynda patrıotızmdi qalyptastyrýda jańashyl, zamanaýı tásilderdi kóptep qoldaný baǵytyndaǵy bastamalardy qoldaýymyz qajet. О́ıtkeni syrtta bolyp jatqan qaqtyǵystar da Qazaqstan azamattarynyń arasynda da oǵan qatysty oı-pikir týǵyzady. Saldarynan ishtegi aýyzbirshilikti joǵaltý qaýpi bolýy da múmkin. Qazaqstan Respýblıkasynyń kez kelgen azamatynyń negizgi ustanymy, áreketi el qaýipsizdigimen baılanysty bolýy kerek. Aıta keteıin, azamattardyń ulttyq, násildik jáne dinı sezimderin qozǵaıtyn separatıstik, ekstremıstik sıpattaǵy quqyq buzýshylyqtar úshin Qylmystyq kodekste qylmystyq jaýaptylyq kózdelgen. Máselen, 174-bap boıynsha áleýmettik, ulttyq, rýlyq, násildik, taptyq nemese dinı alaýyzdyqty qozdyrǵany úshin 2 myńnan 7 myń AEK mólsherinde aıyppul ne 2 jyldan 7 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý ne bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaýapkershilik kózdelgen. Separatıstik qyzmet kodekstiń 180-babymen 1 myńnan 5 myń AEK mólsherinde aıyppul salýǵa ne 7 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýmen jazalanady.
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty 2020 jyldan beri naqty júıeli túrde etnostyq salada zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Bul jerde biz bar máseleni jan-jaqty qarastyrýǵa tyrysamyz. Búginde etnostyq araqatynas tek eki etnostyń arasyndaǵy qarym-qatynas emes, bul ekonomıka, eńbek naryǵy, áleýmettik qorǵaý salasymen, quqyqtyq saýattylyq, saıası belsendilik syndy tetiktermen óte tyǵyz baılanysty. Sondyqtan ár toqsan saıyn etnosaralyq qatynastardyń jaǵdaıyn zerttep otyramyz. Aı saıyn bir óńirdegi azamattarmen kezdesip, suhbat quryp, qandaı da bir máseleler bolsa, onyń saıasatpen baılanysyn zerdelep, saraptama daıyndaımyz. Qujat quzyretti organdarǵa jiberiledi, deıdi áleýmettanýshy.
Mádenıettanýshy Berdaly Ospan aıtpaqshy, ulttyq biregeılik uǵymy adamnyń júris-turysy, sóılegen sózi, ishki mádenıetinen bastalady. Sondyqtan qazirgi tańda qazaq halqynyń qoǵamdaǵy orny men jaýapkershiligi aıryqsha. Elimizdiń damyp, órkendeýi, Qazaqstan Respýblıkasynyń árbir azamatyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan bul jumysqa árqaısymyz óz úlesimizdi qosýymyz qajet.
