Eki fotosýrettiń tarıhy

Is qolǵa tıgende kózge birinshi ilingeni Sultanbektiń buryn eshqashan kezdes­pegen eki fotosýreti boldy. Ol fotosýretter Búkilreseılik (bálshebektik) kommýnıstik partııasynyń ((B/b/KP) Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy (KSRO) jumysshy-sharýa ınspek­sııasy halyq komıssarıatyna (JShIHK) qaraıtyn Ortalyq baqylaý komıs­sııasyndaǵy (OBK) Sultanbek Qojan­ulynyń № 115 isinen shyqty (№ 1 sýret).

№ 1 foto. Sultanbek Qojanulynyń keńestik baqylaý komıssııasyndaǵy isi

21 paraqtan turatyn bul is S.Qojan­ulynyń óz qolymen toltyrǵan 2 anketasynan (1-4-paraqtar men olardyń artqy betteri, bas-aıaǵy 7 bet), Qadaǵalaý komıssııasy qyzmetkeriniń tirkelý kartasynan (ýchıotnaıa karta, 6 paraq), mamandardy tirkeý boıynsha jeke paraǵy (lıchnyı lıstok po ýchıotý kadrov, 7 paraq) jáne ómirbaıanynan turady. Sol anketalar men ómirbaıanynan onyń dúnıege kelgen jylynan 1935 jylǵa deıingi ómir joly – qaı jyldary qandaı eldi ­mekende turǵany, qaıda oqyǵany, qan­daı jumys ne qyzmet atqarǵany jónin­de aıtarlyqtaı tolyq málimet alamyz. 

Osy qujattarǵa sáıkes Sultanbek «1894 jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstan­nyń Túrkistan aýdany dalasynda jartylaı kedeı kóshpeli malshynyń otbasynda dúnıege keledi. 11 jasyna deıin sharýa jumysynda ákesine kómektesip, ákesiniń kómegimen hat tanyp, qyrda ósedi». Odan keıingi jolynda HH ǵasyr basyndaǵy ult zııalylarynyń kópshiligi sııaqty bas­ta­ýysh, kásibı bilim alady. 1906-1908 jyl­dary Túrkistandaǵy orys-qazaq mektebinde, 1908-1913 jyldary kóshpelilerdiń balalaryna arnalǵan ınternatta jatyp, Túrkistandaǵy 3-synypty qalalyq ýchılıshede, 1913-1917 jyldary Tashkenttegi Túrkistan muǵalimder semınarııasynda oqıdy. Ári qaraı eńbek joly jalǵasady.

1917 jyldyń aqpan-tamyz aılarynda aýyl mektebiniń muǵalimi;

1917 jylǵy tamyz – 1918 jylǵy mamyr aralyǵynda Tashkentte Mustafa Shoqaı uıymdastyrǵan «Birlik týy» gazetiniń redaktory;

1918 jyldyń mamyr-qarashasy – Túr­kistandaǵy 1 qazaq mektebinde oqytýshy;

1918 jyldyń qarashasy – 1919 jyl­dyń qyrkúıegi – Tashkenttegi qazaq peda­gogıkalyq ýchılıshesiniń oqytý­shysy;

1919 jyldyń qyrkúıegi – 1920 jyl­dyń naýryzy – Túrkistanda halyq aǵartý qalalyq basqarmasynyń nusqaýshysy;

1920 jyldyń naýryz-qazan aılary – Túrkistanda halyq aǵartý qalalyq basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary, tóraǵasy;

1920 jyldyń qazany – 1924 jyldyń jeltoqsany – Túrkistan AKSR Ortalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary. Bul – Sultanbektiń keńes ókimeti tusynda eń uzaq atqarǵan qyzmeti;

1924 jyldyń jeltoqsany – 1925 jyldyń qarashasy – B(b)KP Qazaq ólkelik komıtetiniń hatshysy;

1925 jyldyń qarashasy – 1926 jyldyń aqpany – B(b)KP jaýapty nusqaýshy;

1926 jyldyń aqpany – 1927 jyldyń jeltoqsany – Máskeýdegi marksızm kýrsynyń tyńdaýshysy.

Erekshe nazar aýdaratyn másele: 1924 jyldyń jeltoqsanynda Túrkistan AKSR OAK tóraǵasy qyzmetinen bosatylyp, B(b)KOP Qazaq ólkelik komıtetiniń hatshysyna deıin qyzmet babymen satylap ósip kelgen S.Qojanuly Máskeýdegi mark­sızm kýrsyn bitirgen sátinen beri qyzmet babymen ári qaraı óspeı, keri­sinshe tek tómen quldyraýmen bolǵanyn baıqaımyz. 1927 jylǵa qaraı keńes odaǵyndaǵy bar bılikti óz qolyna sho­ǵyr­landyryp, Kremldiń japadan-jal­ǵyz «qojaıyny» bolyp alǵan I.Sta­lın ózinen esh taısalmaı, oıyn ashyq aıtatyn ultshyl S.Qojanulyn osylaı muqatyp, namysyn qorlap qurtýdy kózdegenge uqsaıdy. Mysalǵa, 1928 jyl­dyń qańtar – 1929 jyldyń qyrkúıegi aralyǵynda ol B(b)KP Ortalyq Komıte­tiniń Ortaazııalyq bıýrosy apparatynda qyzmet istese, 1929 jyldyń kúzinen 1931 jyldyń kóktemi aralyǵynda Orta­azııalyq maqta ırrıgasııalyq polı­tehnıkalyq ınstıtýtynyń dırekto­ry, 1931-1932 jyldarda Orta Azııalyq maqta kooperasııasy ólkelik ortalyǵynda basqarma tóraǵasy, 1932 jyldyń kókte­minen 1933 jyldyń tamyzyna deıin Ortaazııalyq maqta daıyndaý basqar­masy bastyǵynyń orynbasary, odan 1933 jyldyń 1 qyrkúıeginen keńestik baqylaý komıssııasynyń О́zbekstan boıynsha ókiletti ókiliniń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalǵan.

Sultanbektiń kópshilik bilmeıtin birinshi sýreti  KSRO Halyq komıssarlary keńesi janyndaǵy keńestik baqylaý ko­mıssııasy bıýrosynyń (KBK bıýrosy) hat­shysy joldas Nazarentıanǵa 1935 jyl­­dyń 21 jeltoqsanynda joldaǵan ótini­shine jippen tigilipti (qara: № 2-3 foto).

№ 2-3 foto. S. Qojanulynyń keńestik baqylaý komıssııasyna jazǵan ótinishi. Tashkent, 1935 jyl, 21 jeltoqsan

S.Qojanulynyń isindegi taǵy bir qu­jatqa kóz salsaq, japadan jal­ǵyz bál­shebektik kommýnıstik partokra­tııalyq (B/b/KP) dıktatýra ústem­dik etken keńes odaǵyndaǵy qaǵazbasty­lyqtyń, tipti patshalyq Reseı bıýrokra­tız­minen de asyp túskenine kóz jetkizemiz. Atap aıtqanda, Sultekeńdi KSRO Halyq komıssarlar keńesiniń janyndaǵy KBK-nyń О́zbekstan boıynsha ókiletti ókiliniń orynbasary qyzmetine bekitý týraly qaýly 1934 jyldyń 9 qazanynda qabyldansa da (№4 foto), Alash arysy ol qyzmetine sol jyldyń tek ... 1 jeltoqsanynda, ıaǵnı 2 aıǵa jýyq ýaqyt ótkende ǵana kirisken.  Oǵan qosa aryzynda ol 1934 jyldyń 1 jeltoq­sanynan beri, ıaǵnı 1 jyl 20 kún boıy О́zbekstan boıynsha ókiletti ókildiń orynbasary qyzmetin atqarsa da, KBK bıýrosy berýge tıisti jeke qyzmettik qujatynyń joqtyǵyn atap ótip, joldas Nazaretıannan KBK bıýrosyna ózine jeke qyzmettik qujatyn jiberýge nusqaý berýin suraıdy. Sultanbektiń oryndy atap kórsetýinshe, KBK júıesi boıynsha ókiletti ókildiń barlyq orynbasary men Partııa alqasy tóraǵasynyń orynbasarlary túgel jeke qyzmettik qujattaryn tikeleı KBK bıýrosynan alatyn bolǵan. Solaı bola tura S. Qojanulyna jeke qyzmettik qujatyn bermeı bir apta, tipti bir aı da emes, baqandaı 1 jyl 20 kún sozyp kelgeni jumbaq.

№ 4-5 foto. S. Qojanulyn keńestik baqylaý komıssııasy О́zbekstan boıynsha ókiletti ókiliniń orynbasary qyzmetine bekitken qaýly. Máskeý, 1934 jyl, 9 qazan

Sultanbektiń osy aryzyna jeke qyzmettik qujatyna japsyrylatyn fotosýretiniń 2 danasyn qosyp jiberip­ti. Mine, bul – kórnekti Alash jáne keńes qaıratkeri Sultanbek Qojanulynyń kópshilik bilmeıtin ekinshi sýreti (№5 foto).

Keńestik bılik S. Qojanulyn bilimi men baı tájirıbesine qaramaı muqatyp tómengi qyzmetke taǵaıyndaýmen qatar, onyń aılyq jalaqasyn da qasaqana qysqartqany baıqalady. Mysalǵa, keńes­tik baqylaý komıssııasynyń О́zbekstan boıynsha ókiletti ókiliniń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalǵanda, onyń aılyq jalaqysyn 500 som kóleminde belgilegen. Alaıda oǵan qyrkúıek-qazan aılarynda 450 som aılyq tóleıdi. Oǵan narazy bolǵan S. Qojanuly KSRO jumysshy-sharýa ınspeksııasy (JShI) halyq komıssarıatynyń is basqarýshysy Zaprýdskııge jazǵan aryzynda: «JShI qyzmetkerleri aldyńǵy sharýashylyq uıym­daryndaǵy qyzmetinen kem aılyq almaı­dy degen prınsıpti eskere otyryp, maǵan 500 som aılyq taǵaıyndalǵan. Men KSRO JShI halyq komıssarıatyna qyzmetke bıylǵy 7 qyrkúıekte aýysyp keldim. Biraq nege ekeni beımálim, maǵan 500 som aılyqty tek 1 qarashada ǵana ta­ǵaıyn­dapty. Kópjandy otbasyn asyraı­tyn jalǵyz qyzmetker retinde men laıyq­ty jalaqyǵa mutajbyn. Sol sebepti qyrkúıek pen qazan aılary úshin 500 som kóleminde tólesin dep nusqaý berýińizdi ótinemin. S.Qojanuly. 27.11.1933 j.», dep talap etedi.

Bul aryzda zańdy talap qoıylǵanyn moıyndaǵan KSRO JShI basshylyǵy Zaprýdskııge S. Qojanulynyń aılyq jalaqysy qaıtyp tómendetilmesin degen nusqaý beredi (№6 foto).

Mine, zulymdyq ımperııasy ydyrap, kommýnıstik dıktatýra kelmeske ketýi sebepti qupııalyǵy joıylǵan bir ǵana is halqynyń muń-múddesi jolynda arpalysyp ótken Alash arysy, keńes qaıratkeri Sultanbek Qojanulynyń qamshynyń sabyndaı qysqa, biraq juldyzdaı jarq etken ómiri men san qyrly qyzmetin kózimizge elestetkendeı.

Sultan Han Aqquly,

PhD