– Tımýr Ǵabdýluly, «Assambleıa jastarynyń» ıgi isterin áleýmettik jelilerden jıi kórip júrmiz. Aldymen osy qoǵamdyq birlestiktiń qalaı qurylǵanyn aıtyp berseńiz.
– Uıymnyń qurylý bastamasy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa tıesili. Memleket basshysy 2021 jyly QHA keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda jastardyń basyn qosyp, biriktirýdi tapsyrdy. Osylaısha, «Assambleıa jastary» dúnıege keldi. Búginde biz bul brendti belsendi túrde damytyp jatyrmyz. Jumys óte aýqymdy. Mańyzdy 6 baǵytty tańdap aldyq. Onyń ishinde jastardy áleýmettik qoldaý, memlekettik tildi etnosaralyq til mártebesinde damytý, qorshaǵan ortany qorǵaý men áskerı-patrıottyq mádenıetti damytý bar.
Kez kelgen jastar qoǵamdastyǵy sııaqty «Assambleıa jastary» da óz aldyna órshil maqsat qoıyp, olardy iske asyrýǵa bar kúsh-jigerin jumsaıdy. Birlestiktiń aldyna qoıǵan maqsat-mindetteri – jastar bastamalaryn damytý, jastar ortasynda qoǵamdyq kelisim men ulttyq biregeılikti nyǵaıtý, olardyń áleýmettik áleýetin arttyrý. Biz kóbine etnostar tyǵyz ornalasqan aımaqtardaǵy aýyl jastarymen jumys isteımiz. О́ıtkeni qurylymda jas býynnyń qatary kóp bolǵany, sáıkesinshe, jasalyp jatqan jumys týraly habardarlyǵy ári olarǵa paıdaly bolǵany mańyzdy. Etnostyq toptar tyǵyz qonystanǵan Uıǵyr, Panfılov, Qordaı, Saıram, Maqtaaral óńirlerinde kóp jumys atqarylyp jatyr. Bul – elimizdiń ońtústigindegi aýdandar. Onda kásiptik baǵdar berý, jumysqa ornalastyrý máseleleriniń sheshilýi óte mańyzdy. Osy óńirlerdiń jastaryna zamanaýı básekege qabiletti azamattyń mańyzdy qundylyqtary – sapaly bilim, biliktilik jáne kásibı ortadaǵy suranysty ilgeriletetin jobalar.
Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy qoǵamnyń negizi bolýǵa tıis qundylyqtardy atap ótti. Otanǵa degen súıispenshilik, halyq birligin bekemdeý, boıymyzdaǵy jasampazdyq pen jańashyldyq qasıetterdi qalyptastyrýǵa umtylý azamattyq etıkanyń bir bóligimen qatar, qoǵamdyq qarym-qatynastyń moraldyq baǵdary bolýy kerek.
Birlestik jastarǵa bilimine, talantyna saı elimizde múmkindik baryn naqty úlgimen kórsetedi. Etnostyq toptar tyǵyz ornalasqan aýyldardaǵy eski túsinikpen ómir súrip jatqan azamattarǵa aqparattyń jetýin, joǵary oqý oryndarynyń ókilderimen, jumys berýshilermen konsýltasııa, motıvasııalyq kezdesý uıymdastyrý arqyly jastardy áleýmettendirý, azamattardy qoldaýdyń qoldanystaǵy is-sharalaryn, bilim baǵdarlamalary men jumyspen qamtý jobalaryn túsindirý jumystary júrgiziledi. О́tken jyldyń ózinde osyndaı baǵytta 500-den asa is-shara ótkizildi.
О́ńirlermen jumys isteýdiń taǵy bir qyzyqty formaty – «Jas sarbaz» balalar-jasóspirimder qozǵalysymen birlesip, jalpy bilim beretin mektepterde áskerı-patrıottyq klýbtardyń ashylýy. Maqsat – tarıhı tulǵalardy, batyrlar men Otan qorǵaýshylardy negizge ala otyryp, mektep oqýshylarynyń boıyna otansúıgishtik, erlik týraly túsinik qalyptastyryp, áskerı qyzmetke baýlý.
«Assambleıa jastaryna» kez kelgen jas tirkele alady. Ol úshin óńirlerdegi Dostyq úılerine baryp, uıymnyń quramyna kirý kerek. Qazir qatarymyzǵa qosylyp jatqan jastar sany óte kóp. О́ńirlerge saparlardy jıi uıymdastyryp, qoǵamdyq jumystardyń mańyzdylyǵy men tıimdiligin nasıhattaımyz. Sebebi bos ýaqytynda jastar qoǵamdyq ómirge belsendi aralassa, olardyń durys jolda qozǵalýy zańdy bolady. Jastarǵa ózderiniń máselelerin ózderi kóterip, ony sheshýge múmkindik berý kerek.
– Assambleıa jumysynda jastardyń róli qandaı?
– Assambleıanyń qurylymynda jastardyń róli óte erekshe. О́ıtkeni jas býyn – memlekettiń bolashaǵy. Demek keler urpaq eldegi birlik pen yntymaqty saqtaýǵa jaýapty. Búginde Assambleıa aıasynda jastar jobalaryn júzege asyrýǵa kóp kóńil bólinip otyr. QHA respýblıkalyq deńgeıde de, aımaqtarda da jastar kvotasyn engizdi.
Assambleıa jastary jumysynyń basym bir baǵyty – memlekettik tildi nasıhattaý. Búginde etnos jastary arasynda qazaq tiline qyzyǵýshylyq artyp, olardyń memlekettik tildi bilýge degen qushtarlyǵyn kórip júrmiz. Áleýmettik jelilerde qazaq tilin damytý boıynsha «Úıde sóıle», «Tik-Tok haýs. Soyle in/at house», «Birlik tili» jobalary men «Qazaqsha tea-talk» aksııasy kópshilik tarapynan keńinen qoldaý tapty.
«Úıde sóıle» jobasy qazaqsha úırengisi keletin azamattarǵa ózderi turatyn kópqabatty úılerdiń aýlalarynda qazaq tilin úıretedi. Bir jylda klýbqa 400-ge tarta adam qatysty. Qatysýshylardyń basym bóligi aýyzeki qazaq tilin meńgerip shyqty.
Byltyr tuńǵysh ret jastar arasynda «El birligi» atty respýblıkalyq pikirsaıys týrnırin ótkizýdi de qolǵa aldyq. Bas qalaǵa elimizdiń ár óńirinen jas zııatkerler jınaldy. Týrnır maqsaty – Prezıdenttiń halyqqa Joldaýlarynda aıtylǵan bastamalardy talqylaý alańyn qurý. Pikirsaıys tolyǵymen memlekettik tilde ótkendigimen, ár komandanyń ártúrli etnostan quralǵandyǵymen erekshelendi.
Shyǵarmashylyq ındýstrııany damytýǵa da zeıin qoıdyq. Memleket basshysy naqty osy sala ekonomıkanyń keleshegi bar salasyna aınalýǵa tıis ekenin atap ótti. Qazirgi tańda el birligin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jobalardy júıeleıtin arnaıy hab quryldy. Bıyl shyǵarmashylyq jobalardyń avtorlarymen qyzyqty kezdesýler ótkizip, olardy júzege asyrý jospary belgilendi.
Biz Ulttyq Delfıı komıtetimen birlese otyryp, ártúrli etnostyń jas talanttary úshin «Jastar jalyny» «Fork&Art Performance» platformasyn jasadyq. Joba aıasynda jas mýzykanttar men oryndaýshylarǵa Qazaqstan halqy Assambleıasynyń granttary arqyly qoldaý kórsetilip, olardyń halyqaralyq baıqaýlarǵa qatysýy úshin jol shyǵyny óteletin bolady. Bastamany jyl saıyn negizin saqtap, tek mazmunyn jańartyp, turaqty uıymdastyramyz.
Sondaı-aq birlestik IýNESKO-men yntymaqtastyq aıasynda jumysyn bastady. Basty maqsat – mádenıetaralyq dıalogti damytý. Bolashaqta Assambleıa jastarynyń jastar qoǵamdastyǵynyń bir bóligine aınalýyn qamtamasyz etýge, bedeldi uıymnyń bilim berý, ǵylymı jáne áleýmettik jobalaryna qoljetimdiligin ashýǵa kúsh salamyz.
Buǵan qosa Ortalyq Azııa elderimen tarıhı jáne mádenı jaqyndyqty eskere otyryp, jastar uıymdarymen tyǵyz yntymaqtastyq ornatýdamyz. Naýryz aıynda Úndistannyń birneshe qalalarynda – Delı, Agra, Ahmedabadta ótken «Úndistan – Ortalyq Azııa» jastar forýmyna qatystyq. Mamyr aıynda Berlınde Germanııadaǵy jastar uıymdarymen kezdesýdi josparlap otyrmyz. Osyndaı alańdarda jastardyń jańa múmkindikterin, uıymdar arasynda tájirıbe almasýdy, úzdik áleýmettik, gýmanıtarlyq jáne bilim berý tájirıbesine baǵyttalǵan jobalardy talqylap, pikir almasamyz.
– Qazirgi kezde uıymdaǵy jastar sany qansha? Olardyń quqyqtyq jáne qarjylyq saýatyn arttyrý úshin uıym qandaı is-sharalardy qolǵa aldy?
– Búginde «Assambleıa jastary» qanatynda 9 myńnan asa jas kóshbasshy bar. Olar – kúndelikti qoǵamdyq jumystar arqyly el birligin nyǵaıtyp, elimiz jastary úshin mańyzdy jobalardy jasap júrgen naǵyz patrıottar. Birlestik – jas kóshbasshylardyń ósip-ónýine, memleketke qajetti kadrlardy daıarlaýǵa sep bolatyn alań. Máselen, qazir kóptegen etnomádenı birlestikti jas tóraǵalar basqarady. Bul – Akbarjon Ismaılov, Iýrıı Shın, Zaınýddın Mahýseev, Evgenıı Bolgert, Narıne Mıkaelıan, t.b. Árıne, bul – qoǵamdyq qurylymdarda merıtokratııa qaǵıdatyn damytýǵa múmkindik beretin óte jaqsy úrdis. Búginde belsendilerimizdiń memlekettik qyzmet qurylymyna, memlekettik ınstıtýttardy basqaratyn qurylymdarǵa aralasyp, depýtat bolyp saılanǵanyna qýanyshtymyn. Sonymen qatar jastar bızneste, ǵylymda, mádenıette, sportta jáne basqa da salalarda da tabysty qyzmet etip júr.
Quqyqtyq jáne qarjylyq saýatty damytý jumystaryna keletin bolsaq, bul da – jumysymyzdyń mańyzdy quramdas bóligi. Aýyldyq jerlerde, kolledj, ýnıversıtet stýdentteri arasynda aqparattyq is-sharalar ótkizemiz. О́ıtkeni jastar arasynda qaryz máselesi ózekti. Bul kóbine qarjylyq saýattyń tómendiginen bolady. Sáıkesinshe, bul jastardyń ilgerileýine kedergi keltiredi. Sondyqtan saldarmen emes, sebeppen kúresýge kóp kúsh salýdamyz.
– Keıingi bir aıdan asa ýaqyt elimiz sý tasqynymen arpalysyp jatyr. Qıyn-qystaý tusta QHA erekshe belsendilik tanytty. Osy oraıda Assambleıa jastarynyń eńbegin atap ótseńiz.
– Qazaqta «Tas túsken jerine aýyr» degen bar. Elimizdiń birneshe óńirinde bolǵan sý tasqyny zardap shekkenderge ońaıǵa soqpaǵany belgili. Olardyń basyna túsken aýyrtpalyqty el bolyp kóterip, jurt bolyp jeńýge atsalysyp jatqandardyń ishinde Qazaqstan halqy Assambleıasy alǵy shepte júrgenin kópshilik kórip otyr. Apattyń alǵashqy kúninen-aq gýmanıtarlyq kómek kórsetý boıynsha Assambleıanyń respýblıkalyq, óńirlik shtabtary qurylyp, Astanadaǵy Dostyq úıinde birlesken onlaın otyrys ótkizildi. Respýblıka boıynsha «Júrekten – júrekke» arnaıy jobasy bastalyp, aksııa birden jan-jaqty úlken qoldaýǵa ıe boldy. Joba aıasynda dál osy kúni Qaraǵandy, Aqmola oblystaryna gýmanıtarlyq júk tıelgen birneshe kólikti jónelttik. Senat depýtattary Álisher Satvaldıev pen Gennadıı Shıpovskıı bastaǵan delegasııa Aqmola oblysynda bolyp, jaǵdaıdy óz kózderimen kórip, halyqpen júzdesti.
Qaraǵandy oblysynda bolyp, sol mekendegi gýmanıtarlyq kómekti úlestirýdi úılestirdik. Basqa óńirlerge de baramyz. Jalpy, qazir Assambleıa jastary sý tasqynynan zardap shekken aımaqtarda eriktiler jasaqtaryn uıymdastyrýmen aınalysyp jatyr. Shamamen 11 myńnan asa volonter jumyldyrylǵan.
Zardap shekken aımaqtarǵa 1000 tonnaǵa jýyq azyq-túlik, qajetti taýarlar jóneltildi. Gýmanıtarlyq kómektiń jalpy somasy shamamen 600 mln-nan astam teńgeni quraıdy.
«Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan» Qazaqstan halqy Assambleıasy tarapynan sý tasqynynan zardap shekken óńirlerge qoldaý men kómek kórsetý jumystary jalǵasa beredi. Bul da – ótkinshi qıyndyq, el bolyp eńserermiz, eń bastysy – elimizdiń tynyshtyǵy men halyqtyń amandyǵy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
