ORTALYQ AZIIаDAǴY KО́ShBASShY EL

TÚRKIIа QAZAQSTANDY OSYLAI DEP TANIDY “Búgin Keńes Odaǵy – dosymyz, odaqtasymyz. Alaıda, erteń ne bola­ryn búgin eshkim kesip aıta almaıdy. Dúnıe jańa tepe-teńdikke ulasýy múm­kin. Mine, sol kezde Túrkııa ne isteý kerektigin bilýi tıis. Bul dosy­myz­dyń qol astynda tili, dini, tegi bir baýyrlarymyz bar. Olarǵa qol ushyn sozýǵa daıyn bolýymyz qajet! Ázir bolý – sol kúndi únsiz kútý emes. Daıyndalǵan jón. Halyqtar buǵan qalaı ázirlenedi? Rýhanı kópir­lerdi saqtaı otyryp ázirlenedi. Til – bir kópir... Senim – bir kópir... Ta­rıh – bir kópir. Tamyr – tegimizge oralyp, san qıly oqıǵalarmen só­gil­gen tarıhymyzda túgendelýge tıispiz”. 1933 jylǵy 29 qazanda túrik­terdiń kósemi, tuńǵysh Prezıdenti Mustafa Kemal Atatúrik osylaı degen eken. Atatúriktiń osy maǵynaly sóz­deri – barsha túrik halqyna qal­dyr­ǵan ósıet. Osy baǵytta eldiń bas­shylary túbi bir tarıh, mádenıet, til jáne senim negizinde qurylǵan kópirlerdi odan ári nyǵaıtýdy, baý­yr­las ha­lyqtar men keleshek ur­paqtar aldyn­daǵy mindeti sanaıdy. 1991 jyly 16 jeltoqsan kúni Qa­zaqstan óz táýelsizdigin jarııalap, álem­ge jańa memleket kelgenin áıgi­ledi. Dúnıe júzi boıynsha osy jańa­lyǵymyzdy erekshe qýana qar­sy alǵan el – Túrkııa. Sol kezdegi Túrkııa Prezıdenti Tur­ǵyt О́zal biz­diń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Nazarbaevqa telefon shalyp, júrek-jardy tilegin jetkize kelip: “Biz Qazaqstannyń Táýel­sizdigin tany­dyq!” depti. Mine, osy bir aýyz sóz­ben Qazaqstan mem­leketi álemdik qaý­ym­das­tyqqa endi. Osyndaı ys­tyq yqylaspen bas­talǵan baýyr­lastyq, dıplomatııalyq baıla­nys eki eldiń arasyn óte jaqyndas­tyryp jiberdi. Árbir memleket ózge elmen dıp­lomatııalyq baılanys ornatatyny anyq. Kelisimderge qol qoıylǵan soń, eki eldiń yntymaqtastyq qa­rym-qatynasy jalǵasyn tabady. Saýda-eko­nomıkalyq baılanysy órbıdi. Al Qazaqstan men Túrkııa arasynda jeke memleketter retinde yntymaqtastyq baılanystyń kelisimderi zańmen be­kitilgenge deı­in-aq eki eldiń turǵyn­dary birden baılanys ornatty. 1992 jyldan bastap Qazaqstan azamattary Túrkııa álemin ashty. Saýda-sattyq baıla­nysy óris aldy, týrızm damydy. De­malys oryndarynyń baǵasy jo­­ǵa­­ry emes, alaıda, qyzmet kórsetýi sapaly bolǵandyqtan Antalııa sekildi ký­rorttary TMD elderiniń azamattaryn kóbirek qyzyq­tyr­ǵany jasyryn emes. Ushaqpen baryp qaıtý qymbatyraq bolǵanymen, demalý úshin áli kúnge deıin Túr­kııany betke alatyn azamat­tarymyz kóp. Eger poıyzben nemese avtokó­lik­pen baratyn jer bolsa, el turǵyndary tipten kóp barar edi. 1992 jyly naýryzdyń 2-3-i kún­deri ekijaq­ty yntymaqtastyq ke­lisim-sharttarǵa, ar­naıy hattama­larǵa qol qoıyldy. Qos memleket arasyn­daǵy dıplomatııalyq baıla­nys sol kún­­nen bastaldy. Sol jy­ly bir aıdan keıin eki eldiń ara­synda vızalyq re­jim alynyp tasta­lyn­dy. Sóıtip, Túr­kııa men Qa­zaqstan aza­mattary bir-birine vıza­syz emin-erkin baryp turýyna múm­kindik týdy. Bul rejim osy kúnge deıin saqtalyp kele jatyr. 30 kún merzim ishinde vızasyz baryp kelýine bolady. Naryq ekonomı­kasy endi bastalǵan tusta 1990 jyl­dardyń basynda taýarlar joq ke­zinde bireýler Qytaıdan zattar ta­sysa, sapasy jaq­syraq ónimdi Túr­kııadan ákeldi. Búgingi tańda “Túrkııa qandaı mem­leket?” dep surasań, ekiniń biri jaýap bere alady. Baýyrlastyqtyń jáne bir kór­i­nisi 1992 jyly sáýir aıynda eli­mizde tuńǵysh sheteldiń elshiligi óz qyz­metine kiristi. Ol – Túrkııa elshiligi. Alǵa­sh­­qy Túrkııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Arǵyn Ospaı boldy. Sol sáýir aıynda Qa­zaq­stanǵa Túrkııa úkimetiniń bas­shysy Sú­leı­man Demırel arnaıy issaparmen keldi. S.Demırel aq tilegin aıtyp, Túrkııa elshiliginiń týyn kóter­di. Al óz kezeginde 1992 jyly qazan aı­ynda Ankara qalasynda Qazaqstan elshiligi ashyldy. Qazaq eliniń Túr­kııadaǵy tuńǵysh elshisi bolyp Qanat Saýda­baev taǵaıyn­daldy. Q.Saýdabaev ol qyzmetke deıin mınıstr, basqa da jaýapty qyzmetterdi atqardy. Tuńǵysh elshige júkteletin mindet te kóp. Ol memle­ketke bedeli joǵary, eki eldiń qa­rym-qatyna­syn ári qaraı damyta­tyn azamat kerek boldy. Osynyń bar­lyǵyn eskere otyryp, Tuńǵysh Pre­zıdentimiz N.Á.Nazar­­baev jaý­apty da be­del­di, tarıhı mańyzdy­lyǵy zor qyz­metke Qa­nat Saýda­baevty taǵaıyn­dady. Osy senimnen shy­ǵa bilgen Q.Saý­dabaev qos mem­leket arasyn­daǵy yntymaq­tastyq baılanystyń jedel qarqyn­men damýyna qyrýar eńbek sińirdi. Bú­gingi tańda Q.B.Saýdabaev Memle­ket­tik hat­shy – Syrtqy ister mı­nıstri jáne Qazaqstan­nyń EQYU-daǵy Is basyndaǵy tóraǵasy qyzme­tin abyroımen atqarýda. 1997 jyly eldiń astanasy Alma­tydan Aq­molaǵa aýysqan kezde de Tú­rik baýyrlarymyz osy orasan zor jo­bany iske asyrýda ózderiniń at-sa­lysqysy keletindigin málimdedi. Túrik kompanııalary, sáýletshileri kelip, elordanyń qurylysyn salýǵa belsendi kiristi. Qazaqstan Prezıdenti álemdi yn­­tymaqqa shaqyrýda kóptegen basta­malar kóterip júrgeni belgili. Onyń ishinde atom qarýyna qarsy, qaýip­sizdikti saqtaý, beıbitshilikti qorǵaý máse­lelerin birinshi kezekte aıtyp júr. Elbasynyń osyndaı bastamala­ryn Túrkııa taraby ár­daıym birinshi bolyp qoldap kele jatqanyn anyq kórip otyrmyz. Aıtalyq, N.Nazar­baevtyń bas­ta­masymen Túrki tildes elderdiń Par­lamenttik Assambleıasy quryldy. Bul túrki tildes halyqtardy bir-birine jaqyndatýǵa jasalǵan mańyzdy qadam ekeni anyq. Qos memleket basshylary kez­desip, úlken kelisimder jasasqannan keıin eki eldiń saıası, saýda-eko­nomıkalyq baılanysy jańasha qar­qynda damı­tyny sózsiz. Bıylǵy memleket bas­shy­larynyń kezdesýle­rinen keıin úlken ser­pilis bolady dep nyq senimmen aıta alamyn. Aıtalyq, Abdýlla Gúldiń shaqy­rýymen ót­ken jyly 20-22 qazan kún­­deri Qazaqstan Pre­zıdenti Nur­sultan Nazarbaev resmı saparmen Túrkııaǵa baryp keldi. Delegasııa qu­ramynda bol­ǵan ózim de sol sapar­dan úlken áser aldym. Sol joly Elbasymyzǵa Túr­kııanyń eń joǵarǵy nagradasy tabys etildi. Sol joly Ystambulda túriktiń myńnan astam kásipkeri Qazaqstannyń kásipker­lerimen bıznes-forým ótkizip, qan­daı ortaq jobalardy júzege asyrý týraly máse­lelerdi talqylap, ózara áriptestik baılanys ornatty. Al osy joly Abdýlla Gúl de Astanada ótken eki eldiń ekonomıkasyn da­mytýǵa yqpal etetin bıznes-forýmǵa túriktiń aldyńǵy qatar­ly kásip­oryndary men óndiris kompanııala­rynyń jetekshilerin alyp kelgen edi. Mundaı basqosýlardyń aldaǵy ýaqytta nátıjeli bo­latyny sózsiz. Eki eldiń arasynda 60-tan astam kelisim-sharttarǵa qol qoıylǵan. Túrik ınves­torlarynyń elimizde zańǵa sáıkes turaqty jumys isteýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qazaqstan-Túrkııa parlamen­t­aralyq dostyq tobynyń Májilis­tegi jetekshiligi maǵan júktelgen bolsa, al Túrkııa Parlamenti jaǵy­nan tanymal saıasatker Mehmet Chıchek jetek­shi­lik etedi. Bul topqa eki eldiń kóptegen de­pý­tat­tary en­gen. Parlamentaralyq kezdesý­lerde zań shyǵarý isine baılanysty tá­jirıbe almasýlar ótedi. Túrkııanyń sońǵy jyldardaǵy shyǵarǵan zańda­rymen tanysamyz. Olar da Qazaq­stannyń qabyldaǵan zańdaryn bizder arqyly bilip otyrady. Túrkııa Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy el dep biledi jáne bizdiń memle­ketimizdi osy aı­maqtaǵy senimdi strategııalyq jáne mańyzdy saýda-ekonomıkalyq árip­tesi sanaıdy. Aıtalyq, 2008 jyly saýda aınalymy 2,9 mlrd. AQSh dollaryna jetken. Bir qýanar­lyǵy, onyń ishinde Túrkııaǵa shyǵarǵan eks­portymyz 1,9 mlrd. dollardy qu­rasa, ım­port kólemi 971 mln. dollar boldy. Al 2007 jy­ly saýda aına­lymy 1,9 mlrd. dollar deń­geıinde bolǵan. Ol jyly eksport ta, ımport ta 1 mlrd. dollarǵa jýyqtapty. Qazaqstan men Túrkııa arasyn­daǵy saýda aınalymyna álemdik qarjy daǵdarysy da óz yqpalyn tıgizdi. Soǵan oraı 2009 jyly alys-berisimiz 2007 jylǵydan da tómen­dep, 1,4 mlrd. AQSh dollaryn qura­dy. Sonyń ishinde ótken jyly eks­port – 791,8 mln. dollar, ımport 570,9 mln. dollar kóleminde bol­­­dy. De­genmen, eki eldiń statıstıka agent­tik­teri bıyl jyl basynan beri saýda-ekonomıkalyq baılanys qaıta qarqyn alǵanyn málimdep otyr. Bıyl Túrkııa Prezıdenti Abdýl­la Gúl Qa­zaq­stanǵa jasaǵan saparyn Túrkistannan bas­tady. Bul da eli­mizge, tarıhymyzǵa degen qur­met dep bilemin. Qasıetti de kıeli mekende bo­lýy Túrik Prezıdentiniń kóregen­digin tany­ta­dy. Túrkistanda Qazaq-túrik ýnıversıteti qu­ryl­ǵany bel­gili. Ol qazir elimizdegi tanymal oqý ornyna aınaldy. Qazaqstandaǵy qazaq-tú­rik lıseıleri de bilimdi shákirtterdi tárbıelep keledi. Abdýlla Gúl Elbasymyz Nursul­tan Ábish­ulymen júzdeskennen keıin ekeýi birneshe ma­ńyz­dy saıası shara­larǵa qatysty. Sonymen qa­tar 26 mamyr kúni Túrkııa Prezıdenti Qa­zaq­stan Parlamentine kelip, Senat tóraǵasymen, Májilis tóraǵasymen júzdesti jáne qos palata depýtat­tary aldynda sóz sóıledi. Jaqynyraq bilý úshin aıtar bolsam, Túrik memleketiniń basshysy Abdýlla Gúl 29 qazanda 1950 jyly Kaıserı qalasynda týǵan. Ystam­bul ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýl­tetin bitirgen. 1976-78 jyldary dok­torlyq dısser­tasııasyn Ulybrıta­nııa­da qorǵaǵan, ekonomıka ǵyly­mynyń doktory. Sakarııa ýnıversı­tetinde ekonomıkadan dáris bergen. 1983-91 jyldary Saýd Arabııa­sy­nyń Jıdda qalasynda orna­lasqan Islam damý bankinde keńesshi-eko­no­mıst qyzmetin atqarǵan. 1991 jyldan bastap Túr­kııa Parlamen­tiniń birne­she shaqyryly­mynyń de­pýtaty bol­dy. Sondaı-aq Túrkııa­nyń Mem­le­kettik mınıstri, Prem­er-mınıstri, Syrtqy ister mınıs­tri qyzmetterin atqaryp, mol tá­jirıbe jınaqtaǵan tulǵa. Abdýlla Gúl 1992-2001 jyldar aralyǵynda Eýropalyq Ke­ńes­tiń Parlamenttik Assambleıasynyń (EKPA) múshesi boldy. Aıta ketý ke­rek, Parlament­tik Assambleıa Eýro­palyq Keńestiń eń basty jarǵylyq organynyń biri bolyp tabylady jáne de oǵan múshe-memleketterdegi saıası partııalardyń negizgi múdde­lerin qarastyrady. Búgingi tańda onyń quramyna 50-ge jýyq demo­kra­tııalyq memlekettiń ókilderi engen. 2007 jyly Túrik Respýblıka­synyń Prezıdenti bolyp saılandy. Túrki tildes halyqtardyń tilin tú­sinetindigimen qatar aǵylshyn jáne arab tilderin jetik meńgergen. Astanaǵa kelgen saparynda Túr­kııa Prezıdenti Abdýlla Gúl Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýdegi ustanymyn joǵary baǵalady. Jáne de elimizdiń beıbitshilik maqsattaǵy bastamalaryn erekshe atap ótti. Jer sharynyń keıbir tustarynda oryn alyp otyrǵan saıası qaıshylyqtar men qaqtyǵys­tardy beıbit jolmen sheshý úshin atsalysyp otyrǵanyn aıtty. Osy jolda Qazaqstannyń bedeli úlken rólge ıe ekenin jet­kizdi. Túrkııa Prezıdenti barsha túrikterdiń ystyq sálemin jetkizdi. Sóziniń sońynda Abdýlla Gúl qazaq eline izgi tilegin arnady jáne de túrik halqy Qa­zaqstannyń táýel­sizdik alǵan kezden beri ór­kenıet jolyndaǵy jetistikterin, ıaǵnı, bar­lyq salada alǵa qaraı nyq qadammen qaryshtap bara jatqanyn úlken maqtanyshpen aıtatynyn málimdedi. Osy joly Túrkııa Prezıdenti Ab­dýlla Gúl Astanadaǵy Túrkııa el­shiliginiń jańa ǵımaratyn saltanat­ty jaǵdaıda ashty. Bul ǵımarat sáni men saltanaty keliskendigimen, kórikti jerde ornalasqandyǵymen erekshelenedi. Eki eldiń yntymaǵyna úlken senim bildirdi. Aıta ketý ke­rek, buryn Túrkııa elshiligi ártúrli ǵıma­rat­tardy jalǵa alyp kelgen bolatyn. Mine, endi, jańa ǵımaratqa ıe boldy. Bul da eki eldiń óza­ra syı­lastyǵyn, bir-birine degen qur­metin kór­se­tedi. Arnaıy ózderiniń qarajatyna saldy. Jo­basy da qalamyzǵa kórik berip tur. Bul bir kún­dik nemese júz jyldyq emes, máńgilik tur­syn dep salynǵan elshilik ekeni aıqyn sezilip tur. Sondaı-aq Abdýlla Gúl elor­da­daǵy Ata­túrikke ornatylǵan eskert­kishke baryp gúl shoǵyn qoıdy. Qazaq halqynyń Túrik kósemine kórsetken qurmeti úshin úlken tebireniste bolǵanyn jasyrmady. Abdýlla Gúl: “Ár kelgenimde gúl­dene tús­kenine kýá bolyp júrgen As­tana qalasy – Qazaqstannyń dınamızmi men Prezıdent Na­zarbaev myrzanyń kóregendigin beıneleı­tin eń úlken týyndy. Astananyń qu­rylys jumystaryna túrik fır­malary men jumysshy­larynyń da úles qosýyn túrik-qazaq yntymaq­tastyǵynyń eń ásem nyshanda­ry­nyń biri dep bilemiz”, – dedi. 8-9 maýsym kúnderi Túrkııanyń Ystambul qalasynda Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń III sammıti bo­lyp ótti. Osy keleli halyqaralyq bas­qosýdy ashqan AО́SShK-niń is basyndaǵy tóraǵasy, Elbasymyz Nur­­sultan Nazarbaev “Bizdiń EQYU-daǵy tóraǵalyǵymyz Shyǵys pen Batys arasyndaǵy qatynas­tardyń jańa ke­zeńine jol ashady, Vankýverden Vladıvostokqa deıingi ulan-ǵaıyr keńistikte ózara senimdi nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi dep se­ne­miz”, – dep álem qaýipsizdigin qorǵaý baǵytyndaǵy oılaryn ortaǵa saldy. AО́SShK-niń III sammıtiniń jumysyna 36 eldiń memleket jáne úkimet basshylary, mı­nıstr­leri men resmı ókilderi, 14 halyqaralyq uıymnyń ókilderi qatysty. III sammıt kezinde Azııa Keńesine múshe memleketterdiń quramy ulǵaıdy. Osy Ystambul sammıtinde Vetnam men Irak AО́SShK-ge múshe bolyp qabyl­dandy. Sóıtip, Azııa Keńesine múshe elderdiń sany 22-ge jetti. Al Bangladesh baqylaýshy mártebesine ıe boldy, qazirgi tańda jeti memle­kette atalmysh óńirlik birlestikte baqylaýshy mártebesi bar. Sammıt barysynda forýmdaǵy tóraǵalyq Qazaqstannan Túrkııaǵa ótti. AО́SShK-ge tóraǵalyq etýdi Túrkııa eline tapsyrý jóninde oı qozǵaǵan kezde N.Nazarbaev parsy aqyny Jalaleddın Rýmıdiń “Bir shamshyraq basqa shamshyraqty tutatqanda jaryǵyn joǵaltpas” degen qanatty sózin aıtty. Bul oıdyń ishinde kóp maǵyna jatyr. Bir eldiń ekinshi elge már­te­beli mindetti tabys etýi, baýyrlas memleket­terdiń árqashanda bir-birine qoldaý kórsetýi qajet ekeni, órkenıet jolynda yn­tymaqtasa bilse, túrki áleminiń týys­tyǵy úlken jetis­tikterge jetkize­tini jóninde aıtylǵanyn uǵynýǵa bolady. Oıymdy qorytyndylaı kele, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy yntymaqtastyq ózge elderge de úlgi bolady dep oılaımyn. Osy qos mem­­le­ket tili men tilegi bir baýyrlas el­derdi óz ortasyna jaqyn tartyp, olar­dyń da múd­de­lerin qorǵap, túrki ále­miniń damýynda kósh­bas­shylyq qyz­­metin atqaratynyna kámil senemin. Ýálıhan QOŃYRBAEV, QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan-Túrkııa parlamentaralyq yntymaqtastyq tobynyń jetekshisi.