Sýretti túsirgen – avtor
Jalpyulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqaralyq standarttarǵa barynsha jaqyn avtojol jelisin jedeldetip qalyptastyrý qajettiligi týraly aıtyp, qazirgi jaı-kúıine erekshe nazar aýdarǵan. Bul turǵyda respýblıka óńirleri men kórshi memleketter arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn sanalatyn Shyǵys Qazaqstannyń róli aıryqsha mańyzǵa ıe. Osyǵan oraı, 2024 jyl oblysymyzda «Jol jyly» bolyp jarııalanǵan. Sóıtip, Shyǵys Qazaqstanda da birqatar jol jóndeýden ótetin bolǵan. Bul rette Tereńsaı asýyndaǵy joldyń sapasy syn kótermeıtinin aıta keteıik.
– Ázirge shuńqyrlardy ýaqytsha biteýden basqa amalymyz joq. Al tolyqqandy jóndeý jumystaryn kún raıy ábden jylynǵannan keıin ǵana júrgizýge bolady. Sondaı-aq bul ýchaskedegi odan arǵy jumystardyń barysy respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrýǵa baılanysty ekenin aıtqym keledi, – deıdi jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń ókili Nurbek Turarov.
Al týra jol О́skemen-Altaı kúre jolynyń 53-shaqyrymynan bastalyp, 71-shaqyrymynda qosylady. Jańa jol aıaqtalsa, alty shaqyrymǵa qysqarady. Eń bastysy, qaýipsiz bolady. Qar alatyn jáne kóshkin túsetin ýchaskelerine eki kılometrdeı temir-betondy qalqan turǵyzylady. Jol boıynda demalýǵa arnalǵan alań, kópir salynyp, ol jerlerge shamdar ornatylady.
Ázirshe áıgili Muztaýǵa, Katonqaraǵaıǵa jetýińiz úshin Tereńsaıdyń ishindegi ırek jolmen júrýińizge týra keledi. Bul joldyń tarıhy da qyzyq. Asý «Shyǵys aınalma joly» dep atalǵan avtokólik jolynyń 56 jáne 72-shaqyrymy aralyǵyn alyp jatyr. Jol qaýiptiligi sondaı, ór men yldıdan bólek shuǵyl burylystary kóp. Sál qıys ketseń, tómen jaǵyń tereń quz.
Áýelde Osınov dep atalǵan joldy keńes ókimeti tusynda qara halyqtyń kúshimen salǵan. Árıne, joldyń qaýipsiz bolýyn ol kezde eshkim oılastyrǵan emes. О́ndiristi ólkeni damytý úshin kólik baılanysyn ornatý basty mindet edi. Esesine, saıahatshylarǵa umytylmas áser syılaıtyn erekshe joldardyń biri paıda boldy. Onyń ústine ótken ǵasyrdyń basynda oblysymyzda avtokólik joldary tym az bolatyn. Júkterdiń basym bóligi Ertis ózeni arqyly barjalarmen tasymaldandy. О́ndiristiń damýy, ásirese Ertistiń oń jaǵalaýynda jatqan Zyrıan kenishiniń jáne ken-baıytý fabrıkasynyń iske qosylýy avtomobıl joldaryna degen suranysty odan saıyn arttyra tústi. Sol sebepti 30-jyldary Shyǵys óńirinde kúre joldar salý jumystary qarqyndy túrde bastaldy.
Jol qurylysynyń jobasy atqarýshy organdar tarapynan ázirlendi. Onda bári de egjeı-tegjeıli eskerildi, tek qazynadan tıisti qarjy ǵana bólingen joq. Buǵan jaýap retinde 1940 jyldyń 29 qańtarynda jergilikti halyq «Qyzyl partızan» aýylsharýashylyq seriktestiginde úlken jınalys ótkizip, joldy óz kúshimizben-aq salamyz dep sheshim qabyldady. Bul batyl úndeý mańaıdaǵy barlyq kolhozdarǵa taratyldy.
Sol jyldyń jazyna qaraı alyp qurylysqa Shyǵys Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen myńdaǵan adam jınaldy. Olar kún saıyn berilgen jospardy 200, tipti 300 paıyzǵa asyra oryndap otyrdy. Bir qyzyǵy, qurylysqa qajet arnaıy tehnıka munda bolǵan emes. Tipti qarapaıym kúrek pen qaılanyń ózi tapshy edi. Keıin kúrekter Reseıdegi Tómengi Tagıl qalasynan, al balta-qaıla sekildi quraldar Almaty oblysynan jetkizildi. Qurylysqa sol kezdegi keńes odaǵynyń úzdik degen ınjenerleri jetekshilik etti.
Jumys asa aýyr edi. Jartastardy dınamıtpen, bolmasa, qol qaılamen qoparyp, zildeı tastardy at-arbalarǵa salyp tasyǵan. Jumyskerler iske tańǵy saǵat tórtten turyp kirisetin. Onyń ústine qurylys NKVD jendetteriniń jiti baqylaýymen júrgizildi. 72 kún ishinde 1940 jyldyń 16 shildesine qaraı jol qurylysy tolyǵymen aıaqtaldy.
«Shyǵys aınalma jolyn» salý kezinde jumysshylar 2 mıllıon tekshe metr qıyrshyq tas tósep, ondaǵan myń tekshe metr jartasty qoparypty. Osylaısha, Osınov asýyndaǵy jol paıdalanýǵa berildi.
El arasynda osy joldyń qurylysy kezinde taýdan qulaǵan úlken tastyń astynda qalyp, mert bolǵan qyz týraly ańyz bar. Qurylys kezinde jarylys brıgadasynyń quramynda lenıngradtyq Aýstra Bırze atty jas qyz jumys isteıdi. Ol óz isine jaýapty bolypty. Kezekti jarylystardyń birinde jartastyń bir bóligi qoparylyp túsip, qyz sonyń astynda qalady. Jumysshylar qansha talpynǵanmen, tasty qozǵalta almapty. Sóıtip, qyzdyń súıegi sol qara tastyń astynda máńgige qalypty. Keıin jumysshylar brıgadasynyń kórkemdik jetekshisi Grıgorıı Badajkov jol shetindegi álgi jartastyń tóbesine besjuldyz, al onyń ishine qaıla men kúrek salypty. Rasynda, jol shetindegi úlken tas áli tur. Onda besjuldyzdyń sýreti de bar.
Asý joly kólik qozǵalysy úshin óte qaýipti. Ásirese, qys kezindegi kóktaıǵaq qıyn. Seksen jyl ishinde bul aýmaqta kóptegen kólik apattary oryn alyp, qanshama jolaýshynyń ómirin qıdy. Apatty azaıtýǵa sep bolsyn dep, jergilikti halyq osy mańǵa «Spası ı sohranı» degen jazýy bar pravoslav krestin qoıǵan. Keıingi jyldary kólik júrgizýshilerine jeńil bolý úshin mundaǵy shuǵyl burylystarǵa sferalyq aınalar da ornatyldy. Olar aldaǵy burylysta kóliktiń bar-joǵyn kórýge múmkindik beredi. Dese de, qaýip joq emes. Tóte jol tolyǵymen aıaqtalǵan soń ǵana bul jol tek týrıstik nysan retinde qoldanylady.
Qazirdiń ózinde serpantın arqyly ótý úshin arnaıy Shyǵysqa atbasyn buratyn týrıster barshylyq. Sebebi Osınov asýy kim-kimge bolsyn, erekshe áser syılaıdy.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
