Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Bul daýly máselege núkte qoıý maqsatynda halyqaralyq bedeldi uıymdardan bólek, birli-jarym jekelegen memleket basshylary da biraz aralasyp kórdi. Araaǵaıyndyq tanytqandar qos kórshiniń qol alysyp, bitimge kelýine qansha árekettense de, naqty nátıje shyqpaı kele jatqanyna shırek ǵasyrdan asty.
Endi, mine, Qazaqstan bıligi kezekti beıbit kelisim úderisterin ótkizýge uıytqy bolyp, Almaty alańyn usynyp otyr. Qos el Syrtqy ister mınıstrleriniń Almatydaǵy kelissóz ústelinde bas qosatyny jóninde dúısenbi kúni Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarov habarlaǵan bolatyn. Bul nátıjege qol jetkizýge eń aldymen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń sep bolǵanyn aıta ketý kerek.
Bıyl Naýryzda Bakýge barǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevpen kelissóz júrgizip, ekijaqty kezdesý barysynda taraptar saýda-ekonomıkalyq, kólik-tranzıttik, energetıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq, sondaı-aq sıfrlandyrý, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne jańartylatyn energııa kózderi salalaryndaǵy yqpaldastyq máselelerin talqylady. Bir qaraǵanda, bul basymdyqtar tek eki arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtastyq aıasynda qolǵa alynatyn sharýa bolǵanymen, túptep kelgende saýda-ekonomıkalyq, kólik-tranzıttik, energetıkalyq baǵyttardyń óńirdegi beıbitshilik pen tynyshtyqqa belgili bir deńgeıde táýeldi bolatyny zańdylyq.
Ázerbaıjan – Armenııa shekarasynyń túıtkili Bakýdegi kezdesýde arnaıy talqylanbasa da, óz kezeginde Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev memlekettik saparmen kelgeni úshin Qasym-Jomart Toqaevqa alǵys aıtyp, Transkaspıı kólik dáliziniń aımaqtyq yntymaqtastyq deńgeıin anyqtaıtyn naqty baǵyt ekenin atap ótti. Sol sapar qorytyndysynda BAQ ókilderimen bolǵan kezdesýde I.Álıev kórshi eldermen jaqsy qarym-qatynas ornatpaı, tranzıttik elge aınalý múmkin emestigi jóninde pikir bildirgen edi.
«Bul rette Qazaqstan da, Ázerbaıjan da óńirlik yntymaqtastyqqa, kórshilermen qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa beıildi ekenin tanytyp otyr. Bizdiń aramyzdy tek Kaspıı teńizi ǵana bólip jatyr. Alaıda búginde onyń ózi kedergi emes. Kerisinshe, Kaspıı tek elderimizdi ǵana emes, kóptegen memleketterdiń arasyn jalǵaıtyn kópir sanalady. Sebebi Transkaspıı kólik baǵyty óziniń áleýetin tolyq ashýǵa kiristi», degen Ilham Álıevtiń sózinen resmı Bakýdiń kórshi eldermen tatý-tátti turýǵa múddeli ekenin ańǵarýǵa bolady. Árıne Armenııanyń Transkaspıı kólik baǵytyna ázirge qatysy joq bolsa da, qos eldiń Taýly Qarabaq tóńiregindegi qarýǵa júgingen qyrǵıqabaq qaqtyǵysy shıelenise berse, atalǵan kólik baǵytynan da bereke ketýi bek múmkin.
Al araǵa aıǵa jýyq ýaqyt salyp 15 sáýir kúni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Armenııaǵa barǵan saparynda el Premer-mınıstri Nıkol Pashınıandy Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy qatynasty tezirek retteýge shaqyrdy.
Erevanda ótken kelissózder barysynda Q.Toqaev pen N.Pashınıan Ońtústik Kavkazda turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesin talqylady. Memleket basshysy Armenııa men Ázerbaıjannyń beıbit kelisim jasaý jónindegi qadamdaryn joǵary baǵalap, Erevan men Baký arasynda tezirek berik ári uzaqmerzimdi beıbitshilik ornaǵany mańyzdy ekenin aıryqsha atap ótti. Al kelissózderge Qazaqstan óz alańyn usynýǵa daıyn ekenin málimdep, elimiz bul baǵyttaǵy barlyq is-áreketti qoldaýǵa ázir ekenin de aıtty. Qazaqstan Prezıdentiniń bul usynysyn qabyl alǵan Pashınıan Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy ýaǵdalastyqtardy naqty júzege asyrý múmkindikterin qarastyrýǵa kelisti.
Erevandaǵy kelissózderdiń qorytyndysy jónindegi baspasóz máslıhatynda Qasym-Jomart Toqaev osy dıalog máselesine taǵy da toqtaldy: «Biz aldaǵy ýaqytta da birlese jumys isteýge, beıbitshilik pen turaqtylyqty nyǵaıtý úderisine belsene atsalysýǵa kelistik. Armenııa men Ázerbaıjannyń beıbitshilik shartyn jasaýǵa umtylysyn tolyq quptaımyz. Qurmetti Premer-mınıstr myrza jańa ǵana aıtqandaı, Qazaqstan barynsha qoldaý kórsetip, izgi qyzmetter mıssııasyn qolǵa alýǵa daıyn. Iаǵnı eki el arasyndaǵy kelissózderdi júrgizý úshin óz alańyn usynady», degen Prezıdent eń basty maqsatymyz – bizdiń dostas elderimizdi jaqyndastyryp, myzǵymas tatý kórshilikke, aımaqtaǵy beıbitshilik pen turaqty damýǵa jol ashý ekenin nyqtaı tústi.
Ázirge kelissózdiń qaı kúni, qandaı aýqymda ótetini jóninde resmı aqparat joq. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti bul baǵyttaǵy jumystar bastalyp ketkenin, biraq naqty aqparat keıinirek beriletinin málimdedi. Sebebi Qazaqstan óz qalasy men onyń dıalog alańyn ǵana usynyp otyr, al kelissózdiń qashan jáne qalaı ótetini atalǵan eki elge baılanysty. Eń bastysy, Qazaqstan qabyldaýǵa daıyn, biraq qandaı da bir múddeni kózdep otyrǵan deldal emes.
Bul jóninde elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarov aptalyq brıfıngte de aıtyp ótti: «Biz Ázerbaıjan men Armenııadaǵy áriptesterimizben baılanystamyz. Aldaǵy kelissózder tek qana eki tarap arasynda júrgiziledi. Astananyń deldaldyǵy týraly sóz joq ekenin atap ótkim keledi. Biz tek qana «Good office» dep atalatyn izgi nıet qyzmetterin kórsetemiz. О́tetin kúni nemese basqa da aqparat qosymsha habarlanady», dedi.
Sonymen birge A.Smadııarov bul kelissózge jumsalatyn qarajat máselesine toqtaldy: «Bul sondaı aýqymdy is-shara emes. Qazaqstan qandaı da bir shyǵyndardy óteýi múmkin, biraq qos tarap mámilege kelip jatsa, onyń paıdasy tutas aımaqqa septigin tıgizedi», deıdi ol.
Bul rette dál Birlik kúni – 1 mamyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ázerbaıjan men Armenııa arasyndaǵy Almatyda ótetin kelissózder úderisine qatysty málimdemesin de atap ótkenimiz jón. Memleket basshysy málimdemesinde bul mańyzdy is-sharanyń Almatyda uıymdastyrylýynyń rámizdik máni bar ekenine toqtaldy. Sebebi 1991 jyly jeltoqsanda qabyldanǵan Almaty deklarasııasy – TMD elderiniń táýelsiz damýyna negiz bolǵan jáne memleketaralyq shekarany anyqtaý qaǵıdalaryn bekitip bergen birden-bir tarıhı qujat.
Aldaǵy bolatyn Almaty kelissózi búginde AQSh tarapynyń da qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Esterińizge sala ketsek, Qazaqstan Prezıdentiniń málimdemesinen úsh kún buryn Ázerbaıjan Prezıdenti AQSh Memlekettik hatshysy Entonı Blınkenmen telefon arqyly sóılesip, áńgime barysynda Blınken eki el arasyndaǵy shekara syzyǵyn belgileý jumystarynyń bastalǵanyn quptaıtynyn jetkizgen. Sondaı-aq ol AQSh ta Armenııa men Ázerbaıjan qarym-qatynasynyń turaqtalýyna, túıtkilderdiń beıbit sheshilýine barynsha qoldaý bildirýge daıyn ekenin atap ótti.
Al I.Álıev Blınkenge Ázerbaıjan beıbitshilik kún tártibin alǵa jyljytý úshin Baký barynsha kúsh salatynyn, oǵan saıası áleýeti men kúsh-jigeriniń jetetinin málim etti.
Armenııa tarapy da bul iske múddelilik tanytyp jatqanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biz Birlik kúnin atap ótip jatqanda armenııalyq bir top depýtat kelissóz máselesi boıynsha muhıttyń arǵy betine baryp, AQSh Kongresiniń Armenııa máselesi jónindegi komıssııasynyń teń tóraǵalary Frenk Pallonemen jáne Djım Kostamen kezdesip, keńesip qaıtty. Bul jóninde Armenııa parlamentiniń depýtaty Aık Kondjorıan óziniń Facebook-tegi paraqshasynda kópshilikpen bólisti. «Kongressmenderdi Armenııa-Ázerbaıjan beıbitshilik kún tártibi men aımaqtyq damý máseleleri qyzyqtyryp otyr. AQSh-tyń, Armenııanyń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna qolushyn sozýy biz úshin óte mańyzdy ekenin jetkizdik», dedi depýtat áleýmettik jelidegi jazbasynda.
О́tkenge kóz júgirtsek, eki el arasyndaǵy jer daýyna keıbir elder syrttan araaǵaıyndyq jasap, aralasqanymen mardymdy nátıje shyǵara almaı kele jatqanyna otyz jyldan asyp bara jatyr. Bul joly Baký men Erevan eshkimdi aralastyrmaı sheshimdi ózderi shyǵarmaq. Demin ishke tartyp, dıalogtiń qalaı órbıtinine qyzyǵýshylyq bildirip otyrǵan elderdiń bári osy joly Almaty alańynda núkte qoıylar dep úmittenip otyr.
Biz bul úderistiń barysynan elimizdiń dıplomatııalyq qadamynyń nátıjeliligin baıqadyq. Qos elmen de baılanysymyz, strategııalyq seriktestigimiz joǵary deńgeıde ornyqqan. Bolashaqqa baǵdarlanǵan ortaq jobalar da az emes. Sondyqtan Kavkazdaǵy beıbit te berekeli ómirdiń bizdiń el úshin strategııalyq mańyzy bar. Eń bastysy, bizdiń dıplomatııalyq qadamdarymyz Kavkazdaǵy tynyshtyq aımaqtyń qaýipsizdigi úshin de aýadaı qajet ekenine eki el basshylarynyń kózderin jetkizip, kelissóz ústeline otyrýǵa kóndire aldy.
