Jaıyq jaǵalaýyna jumylǵan jurt

«Qazgıdromet» RMK Atyraý ob­lystyq fılıaly usynǵan gıdro­logııalyq monıtorıng deregine súıensek, ózen arnasyndaǵy sý kún saıyn kóterilip jatyr. Máselen, keshe 2 mamyrda tańerteńgi saǵat 08.00-de Inderbor kentindegi gıdro­bekette sý deńgeıi 32 sm-ge kóterilip, 750 sm boldy. Bul aýdanda Jaıyq ózeni kóktemgi sý tasqyny bastalǵannan beri 527 sm-ge kóterilipti. Al Mahambet aýdanynda bir táýlikte ózen arnasy 16 sm-ge ulǵaıyp, 795 sm-di qurady. Batyr atyndaǵy aýdanda sý tasqyny bastalǵan kezden bergi kóterilý kórsetkishi – 478 sm. Sý aıdyny deńgeıiniń kóterilgeni Atyraý qalasyndaǵy gıdrobekette de tirkelip otyr. Shahar mańynda sý deńgeıi 8 sm-ge kóterilip, 459 sm-ge jetti. Degenmen Atyraý oblysynda Jaıyq ózeniniń deńgeıi qaýipti shegine jete qoıǵan joq. О́ıtkeni Inder aýdanynda Jaıyq ózeniniń qaýipti shegi – 8,5 m. Mahambet aýdanynda sý arnasynyń qaýipti shegi osyndaı deńgeıde belgilengen. Atyraý qalasynda 550 sm qaýipti deńgeı sanalady.

Oblystyq jedel shtabtyń aqparatyna súıensek, óńirde tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı rejimi jarııalanǵannan beri Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda bóget turǵyzý qolǵa alyndy. Osy oraıda arnaıy mamandar toby sý arnasynyń osal tustaryn anyqtap, bógetti qandaı bıikte kóterý qajettigin zerdeledi. Osyndaı taldaýdan soń ózen jaǵalaýyna 522,8 shaqyrym bóget salý qajet­tigi jos­parlandy. Bógetti sý ek­pini buzyp ketpeýi úshin topyraq toltyrylǵan 5 mln qap tóseldi. Burnaǵy kúni eki aýdannyń Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda ornalasqan eldi mekenderinde bóget salý, nyǵaıtý jumysy tolyǵymen aıaqtaldy. Máselen, Inder aýdanynda Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyna jos­pa­rlan­ǵan 30 shaqyrym bóget salynǵan. Qazir jaǵalaýda nyǵaıtylǵan bógettiń ortasha bıiktigi – 4,5 m. Bógetti nyǵaıtý úshin 518 myń 500 qapqa topyraq toltyryldy. Bul jumystardy atqarýǵa 988 adam, 132 tehnıka jumyldy.

Al Mahambet aýdanynda Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyna 65,5 shaqy­rym bóget salý kózdelgen edi. Josparlanǵan bóget tolyǵymen tur­ǵyzyldy. Bul aýdandaǵy bóget­tiń ortasha bıiktigi – 2,5 m. О́zen jaǵasyndaǵy bógetti nyǵaıtýǵa shamamen topyraq toltyrylǵan 1 mln 93 myń 920 qap qoıylǵan. Jaǵalaýdy nyǵaıtý jumystaryna 1 myń 628 adam, 207 tehnıka tartylypty.

Qazir Atyraý qalasynda bóget salý jumysy jalǵasyp jatyr. Oǵan jergilikti turǵyndar, kásip­oryndardyń qyzmetkerleri men eriktiler jumylyp otyr. О́ńirdegi iri kompanııalar arnaıy tehnıkalaryn bóldi. Jaıyq jaǵalaýynda bóget salyp júrgen eriktilerdiń qatarynda zeınetker Begaly Meńdiǵalıev te bar. Egde jastaǵy qarııa erikti jastarmen birge kún saıyn 6 myńǵa jýyq qapqa qum toltyryp júr.

Bóget salý isine 18 etno-mádenı birlestiktiń 200-den asa múshesi de atsalysty. Máselen, «Thonıl Atyraý» koreı etno-mádenı birlestiginiń tóraıymy Lıýdmıla Lıdiń aıtýynsha, Almaly aýyldyq okrýginde jaǵa bekitý jumysy eki aýysymmen atqarylǵan. О́ıtkeni bul aýyl sý basý qaýpi bar aýmaqta ornalasqan.

«Biz bóget salý bastalǵaly qaýipti ýchaskeni bólýdi suradyq. О́ıt­keni qazaq elinde turǵannan keıin qaýiptiń aldyn alýǵa úles qosqy­myz keldi. Bóget salýǵa qatysý­dan úlkender de, jas­tar da tartynǵan joq. Ásirese jas jigit­ter men qyzdar kúndiz jaǵa­­ny bekitse, keshki mezgilde gýma­nı­tarlyq kómekti qabyldaýǵa kómektesti», deıdi L.Lı.

Jaıyq jaǵalaýynda bóget salýǵa sheteldiktermen kompanııa­da jumys isteıtinder de qalys qalmady. Máselen, «Teńizshevroıl» JShS-da jumys isteıtin shetel­dikter de qalys qalmady. О́ıt­keni bul kompanııaǵa jumys isteýge álemniń ár elinen kelgender Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyndaǵy «Dostyq» qalashyǵynda turady. Qalashyqtyń 60-tan asa turǵynyn ortaq iske jumyldyrǵan shetel­diktiń biri – «Teńizshevroıl» JShS-da strategııalyq máseleler jónindegi keńesshi bolyp jumys isteıtin Djon Fell.

«Men Qazaqstanda jumys isteý úshin Ońtústik Lýızıanadan keldim. Onda jylyna 3-4 ret sý tas­qyny bolyp turady. Sý tasqy­nynyń zardabyn bala kezimnen bilemin. Sondyqtan Atyraý qalasyn Jaıyq ózeninen tónýi múmkin qaýipten qorǵaýǵa atsalysýdy kózdedik», deıdi Djon Fell.

Bóget qurylysy Atyraý qalasynda áli jalǵasyp jatyr. Shahar mańynda ornalasqan Erkinqala aýlyndaǵy jaǵalaýdy bekitýge 63 sarbaz, 400-ge jýyq erikti, 16 tehnıka tartylǵan. Munda 17 sáýirden beri Tarazdan kelgen Qaırat Esirkep te jumys istep júr. Ol «Akbars story Ltd» kompa­nııa­synyń júk tıegish kóligin júrgizedi.

«Arnaıy tehnıkamen qum toltyrylǵan qapshyqtardy jaǵaǵa kóterip beremin. Bul tehnıkamen jumys istegenime 38 jyl boldy. Júk tıegish tehnıkasy 3 tonna júk kóteredi», deıdi Q.Esirkep.

Degenmen Jaıyq-Kaspıı bas­seın­dik ınspeksııasy basshysy­nyń mindetin atqarýshy Turlan Súleımenovtiń aıtýyna qaraǵanda, keıingi 100 jylda Atyraýda tasqyn sý deregi tirkelmegen. Máselen, 1942, 1957 jáne 1993 jyly sý tasqyny bolǵan. Alaıda odan Atyraý qalasy zardap shekpegen.

«Keıingi kúnderi Reseıdiń Oryn­­bor oblysyndaǵy Irekti sý qoımasynan jiberilgen sý mól­sheri edáýir azaıǵany baıqal­dy. Bu­ryn­ǵy jyldardaǵy taldaýǵa sáıkes Jaıyq ózenindegi sýdyń 20 pa­ıyzy býlanyp, aýaǵa ushady. Demek Atyraý qalasyna jetkenge deıin ózendegi sý saı-salaǵa aǵyp shyǵady. Osyndaı sebeppen Jaıyq­taǵy sýdyń mólsheri azaıýy múm­kin. Onyń ústine Qaraózek jáne Soko­lok kanaldary tazalandy. Bul – ózendegi sýdyń teńizge aǵyp ketýi ú­shin jasalǵan oń qadam», dedi T.Súleımenov.

Atyraý oblysy