Azat eldiń aıbyndy armııasy

Álemdik áskerı-saıası ahýal jiti nazarda

– 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan Ult­tyq qaýip­sizdik strategııasynyń bir tarmaǵy – eldiń qor­ǵanys qabiletin nyǵaı­tý. Búgingi álemdik geosaıası ahýal kúrdelenip turǵan zamanda qa­zaq áskeriniń áleýetin arttyrý maq­satynda qandaı jumystar júrgizilip jatyr?

– Qarýly kúshterdi transfor­ma­sııa­laýdyń ne­gizgi qaǵıdattary men tásil­deri Ulttyq qaýipsizdik stra­tegııa­symen qatar, Qarýly kúshterdi qurý men damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda naqty aıqyndalǵan. Osyǵan sáıkes qazirgi zamanǵy qarýly qaqtyǵystardyń tájirıbesi eskerilip, sabaqtar men oqý-jattyǵýlardy ótkizý tájirıbesine jańa taktı­kalyq tásilder engizildi. Basqa áskerlermen jáne áske­rı quralymdarmen ózara is-qımyl máseleleri pysyqtaldy.

О́zińiz aıtyp otyrǵan strategııanyń «Eldiń qor­ǵanys qabiletin nyǵaıtý» baǵytyn ózektendirý ju­mystary júr­gizilip keledi. Mundaǵy maqsat – álem­­de jáne óńirde qalyptasqan áske­rı-saıası ahýaldy eske­rip, «áskerı» stra­tegııa­lyq baǵytty qazirgi jaǵdaıǵa beıim­deý. Osyǵan sáıkes «Áskerı qaýip­sizdik­tiń syn-tegeýrinderi men qater­leri», eldiń qorǵanys qabiletin nyǵaı­tý sha­ralary, onyń ishinde Ar­naıy ope­ra­sııalar kúshteri men Aýmaq­tyq ásker­lerdi damytý, áskerı-oqytyl­ǵan re­zervtiń úlesin arttyrý, mobıl­di múm­kindikterdi keńeıtý jáne kúsh­tik qury­lymdardyń jaýyngerlik daǵdy­laryn birlesip pysyqtaý esebinen armııa­nyń jaýyngerlik áleýetin arttyrý naqty­landy.

Sonymen birge Qarýly kúshterdi, basqa da áskerler men áskerı quralymdardy damytý tujyrymdama­syn túzetý jumys­t­ary jalǵasyp jatyr. Bul qujat uzaqmerzimdi keleshekte áskerı qurylys sa­la­­syn­daǵy saıasatty aıqyndap, Qarýly kúshterdiń daǵda­rys jaǵdaıyndaǵy is-qımyldarǵa daıyndyǵyn qam­tamasyz etedi.

Áskerlerdi oqytý qazirgi zamanǵy qarýly qaqty­ǵystardaǵy jaýyngerlik is-qımyldar tájirıbesi eskerilip ótki­ziledi. Sonyń ishinde ushqyshsyz ushý apparattaryn, jańa radıoelektrondyq kúres jáne áýe shabýylyna qarsy qor­ǵanys quraldaryn paıdalana otyryp júzege asyrylady. Sondaı oqý-jat­tyǵý­lardyń qatarynda «Batyl toıtarys–2023» strategııalyq komandalyq-shtab­tyq oqý-jattyǵýyn aıtýǵa bolady. Oǵan 8 myńǵa jýyq jeke quram, 600-ge jýyq qarý-jaraq pen áskerı tehnıka qatysty.

«Anka» drondary qorǵanys kúzetinde

– Buryn batyrlarymyz bilektiń kúshine sense, qazir birinshi kezekte zamanaýı qarý-jaraqqa ıek artatyn boldyq. Áskerimizdiń sońǵy úlgidegi tehnıkamen jaraqtandyrylýy qandaı deńgeıde?

– Qarýly kúshterdi qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jaraqtandyrý jumystary josparly túrde júrgizilip jatyr. Qorǵanys mınıstrligi qarý-jaraq pen áskerı tehnıka naryǵyna, damyǵan elderdiń armııalaryndaǵy úrdisterge, qarýly qaqtyǵystardaǵy jańasha is-qımyl tásilderin eskere otyryp, áskerlerdi jaraqtandyrýdyń basym baǵyttaryna júıeli negizde taldaý júrgizip otyrady.

Qarýly kúshter úshin qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany satyp alý memlekettik qorǵanys tapsyrysy aıasynda О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi arqyly jú­ze­ge asyrylady. 2023 jyly 70-ten astam áskerı tehnıka men 196 avtokó­liktiń, arnaýly tehnıkalardyń modıfıkasııalary satyp alyndy. Budan bó­lek, Úkimettiń avıasııalyq park pen Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys qural­daryn qaıta jaraqtandyrý jáne jańar­tý baǵdarlamasynyń oryndalýyna toqtalatyn bolsaq, eýropalyq «Airbus Military» avıasııa konsernimen jasalǵan kelisimshart sheńberinde avıapark S-295 áskerı-kóliktik ushaqtarymen tolyqtyryldy. Sonymen birge Mı-35 jáne Mı-171Sh jańa kóliktik-jaýyn­gerlik tikushaqtary jetkizildi.

Qazirgi zamanǵy urystarda barlaý quraldarynyń, joǵary dáldiktegi qarý-jaraq pen ushqyshsyz bas­qary­la­tyn avıasııanyń róli aıtarlyqtaı ózekti. Mem­leket basshysynyń tapsyrmasymen ushqyshsyz basqa­rylatyn avıasııa parkin ulǵaıtý jumystary jalǵasyp jatyr. О́tken jyldyń tamyz aıynda soqqy berýshi «Anka» drondarynyń birinshi legi urys tájirıbesine qoldanýǵa jetkizildi. Búgingi kúni ushqyshsyz ushatyn apparattar parkinde «Wing Loong-1», «Anka» jáne «Skylark» barlaý UUA-lary baryn atap ótý kerek.

– Al bul tehnıkanyń tilin biletin áskerı mamandarymyz jetkilikti me?

– Kadr daıarlaý – keń kólemdi jáne kúrdeli úrdis. Búgingi tańda ulttyq kadrlardy daıarlaý júıesi, onyń sandyq jáne sapalyq parametrleri únemi jetildirilip otyrady. Atap aıtqanda, Qorǵanys mınıstrligi jańa memlekettik bilim standarttaryn ázirledi. Qoldanys­taǵy oqý baǵdarlamalaryn qaıta qarady.

Áskerı kadrlardy irikteý jáne daıarlaý júıe­sinde barlyq baǵyttar men deńgeıde aýqymdy ári maqsatty ju­mys­tar júrgizilip keledi. Ofıser kadr­lar negizinen Qurlyq áskerleriniń áske­rı ınstıtýtynda, Áýe qorǵanysy kúsh­teriniń áskerı ınstıtýtynda, Radıo­elektronıka jáne baılanys áskerı-ın­jenerlik ınstıtýtynda daıarlanady. Al áskerı kafedralardy bitirgenderdiń áleýetin qajetine qaraı paıdalanamyz.

Kásibı serjanttar Sh.Ýálıhanov atyndaǵy áske­rı kolledjde daıarlanyp keledi. Bıyl S.Nur­maǵam­betov atyndaǵy áskerı kolledjdi radıasııalyq-hımııa­lyq qorǵanys, baılanys jáne ınjenerler sekildi tapshy mamandyqtar boıyn­sha 80-nen astam kadet túlekteri alǵash ret bitirip shyqpaq. Son­daı-aq merzimdi qyzmettegi áskerı qyzmetshiler qata­rynan kishi komandalyq quramdy daıarlaý maman­dandyrylǵan oqý ortalyqtarynda júzege asyrylady.

Otandyq joǵary oqý oryndaryn­da áskerı mamandardy daıarlaý maman­dyqtarynyń spektrin ulǵaıtý esebinen shetelde áskerı kadrlardy daıarlaý 100 mamannan 60-qa deıin qysqartyldy. Negizinen bul mamandar Qarýly kúsh­terdiń qajettiligine sáıkes elimizde daıarlanbaıtyn mamandyqtar boıynsha júzege asyrylady.

Elimizdegi Ulttyq qorǵanys ýnıver­sıtetin joǵary áskerı bilimniń flagmany dep senimmen aıta alamyz. Bul – jańa úlgidegi áskerı oqý orny, ınnovasııalardy engizý salasyndaǵy kóshbasshy, sondaı-aq Ortalyq Azııa óńirindegi eń iri áskerı bilim ordasy. Ýnıversıtet UQShU-ǵa múshe memleketterdiń qarýly kúshteri úshin ás­ke­rı kadrlardy birlesip daıarlaıtyn oqý oryn­darynyń tizbesi­ne engizilgen. Budan bólek Ulttyq qorǵa­nys ýnıversıteti – elimizdiń barlyq áskerı oqý oryn­dary úshin de birden-bir vedomstvoaralyq oqý-ádis­­te­melik ortalyq. Qazirgi ýaqytta oqý orny jedel-taktı­kalyq jáne jedel-strategııalyq basqarý býyny úshin bir jarym myńnan astam áskerı maman daıarlaıdy.

Áleýmettik qoldaý jalǵasyp jatyr

– El qorǵaıtyn er ataný, oqaly kıimdi jaýyn­ger bolý – árbir jastyń armany. Degenmen olar­dyń áleýmettik turǵyda qamsyzdandyrylýy da kóp máseleni sheshedi. Bul turǵyda áskerı qyz­metkerlerge qandaı jaǵdaılar jasalyp jatyr?

– Qazirgi ýaqytta Qorǵanys mınıstr­ligi Áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi men áleýmettik ál-aýqatyn arttyrýda naqty sharalar qabyldap jatyr. Áskerı qyzmet­shilerdiń laýazymdyq jalaqylaryn arttyrý, zeınet­aqymen qamsyzdandyrýdyń keı­bir máseleleri, sondaı-aq zeınetaqy tólemderin alýshy­lardyń zeı­net­aqy jınaqtarynyń qal­dyq­taryn qandaı da bir shek­teýsiz paıdalanýǵa quqyq berý kózdelgen, eńbek­aqynyń jańa júıesine kóshý máselesi pysyqtalyp jatyr.

2023 jyly áskerı dárigerler men áskerı oqý oryndary oqytýshylarynyń aqshalaı úlesi artyp, azamattyq sek­tordaǵy mamandardyń jalaqy deńgeıi­ne deıin jetti. Qazirgi ýaqytta Qorǵanys mınıstrligi áskerı ataǵy úshin jalaqyny 30%-ǵa arttyrý bo­ıynsha jumys júr­gizip jatyr. Budan bólek, barlyq kúsh­tik qurylymdardyń laýazymdyq jala­qylaryn bir deńgeıge keltirý jáne árbir memlekettik organ qyzmetiniń erek­sheligindegi aıyrmashylyqty laýa­zymdyq jalaqyǵa tıisti ústeme­aqylar­men aıqyndaý usynyldy. Sondaı-aq Úkimet Qarýly kúshter men basqa da áskerı quralymdardyń, arnaýly memlekettik jáne quqyq qorǵaý organda­rynyń eńbekke aqy tóleýdiń jańa teńgerimdi júıesine kóshý máselesin pysyqtap jatqanyn da atap ótý kerek.

Áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy múshe­lerin áleýmettik qamsyz­dandyrý júıesi áskerı qyzmet ótkerýdiń barlyq sharty men ereksheligin qamtıdy. Áleýmettik paketke aqshalaı úles­ten bólek laýazymdyq jalaqy, áske­rı ataq boıynsha tólemder, synyptyq biliktilik ústemeleri kiredi. Áskerı qyz­metshiler qosymsha turǵyn úı tólemderin ala alady. Olar tegin medısınalyq kómekpen, sanatorıılik-kýrorttyq emdeýmen qamtamasyz etilgen.

– Bıyl elimiz tuńǵysh Sırııadaǵy Golan jotalaryna derbes bitimgerlik kúshterin jibergenin bilemiz. Bul mıssııanyń elimiz úshin mańyzy qandaı?

– 2014 jyldan bastap bitimgerlik mıssııalaryna bizdiń elimizden 598 áskerı qyzmetshi, onyń ishinde 5 áıel áskerı qyzmetshi qatysty. Olardy teo­rııa­lyq jáne praktıkalyq daıarlaý Almaty qala­syndaǵy Bitimgerlik operasııalar ortalyǵynda ótedi. Ulttyq kontın­gent bitimgerlik operasııaǵa qatysý kezeńin­de úsh eselengen aqshalaı úlespen (ja­laqymen) qamtamasyz etiledi. Son­daı-aq olar urys qımyldaryna qatysý­shylarǵa teńestirilgen. Bitimgerlik operasııadan oralǵan soń memlekettik organdardyń (uıymdardyń) qarajaty esebinen keminde kúntizbelik jeti kún, biraq jıyrma bir táýlikten aspaıtyn merzimge sanatorıılik-kýrorttyq emdelýge jiberiledi.

BUU-nyń shaqyrýyna sáıkes 2024 jyldyń naý­ryz aıynda elimizdiń alǵash­qy derbes ulttyq bitimgerlik kon­tın­­­genti óziniń áskerı tehnıkasymen, qa­rý-jaraǵymen jáne múlkimen rezerv rotasy retinde «BUU-nyń Golan bıik­tikterindegi bólinýdi qadaǵalaý jónin­degi kúshteri» mıssııasyna 139 áske­rı qyzmetshini ornalas­tyrdy. Ol úshin Birikken Ulttar Uıymymen tarap­tardyń mindettemelerin, sondaı-aq kon­tıngenttiń mıssııaǵa qatysýyn qar­jylyq jáne materıaldyq-tehnıka­lyq qamtamasyz etý máselelerin aıqyn­daıtyn halyqaralyq shart jasaldy. Kontıngent quramynda er áskerı qyzmetshilermen birge 7 áıel bar. Qazirgi ýaqytta otandyq bitimgerler Golan bıikterinde derbes mıssııaǵa kiristi.

Bir jyl ishinde bitim­gerlik kontıngent jergilikti jerdi patrýldeýmen, blokpostardy kúsheıtý­men jáne qarsylas taraptar arasyndaǵy atysty toqtatý rejimin ornatýmen aınalysady, BUU mıssııasynyń mandatyna sáıkes basqa da mindetterdi oryndaıdy.

Qazaqstan kontıngentiniń BUU bitimgerlik mıssııalaryna qatysýy halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp qana qoımaı, elimizdiń jahandyq arenadaǵy rólin arttyrýǵa da oń yqpal etpek.

Áskerde álimjettik bar ma?

– 2023 jylǵy 5 mamyrda ótken Búkil­armııalyq keńeste Prezıdent: «Áskerde júrgen jastarymyz naǵyz sarbaz, naǵyz maman bolyp shyǵýy – mindet. Olar óskeleń urpaqqa úlgi-ónege bolýǵa tıis» degen bo­latyn. Osyǵan oraı, Qorǵanys mınıstrligi ás­ke­rı qyzmettiń bedeli men jaýyn­ger mártebesin art­ty­rý maqsatynda qandaı jumystar atqaryp jatyr?

– Mınıstrlik tarapynan negizgi kúsh-jigerin patrıotızm negizderin nyǵaıtý, áskerı qyzmettiń bedelin art­tyrý jáne yntalandyrý boıynsha jumystar úzdiksiz uıymdastyrylyp keledi. Halyq arasyndaǵy túsindirý is-sharalaryn júrgizýge jergilikti atqa­rýshy organdardyń ókilderi, qoǵam qaı­­rat­­kerleri, Qarýly kúshter arda­ger­leri tartylady. Osy maqsatta «Jańa Qazaq­stannyń tiregi – aıbyndy jas­tar» áske­rı-patrıottyq aksııa­sy, «Jas sarbaz» áskerı-patrıottyq qozǵa­lysy­nyń tár­bıelenýshilerimen jáne mektepter men kolledj­derde kezdesýler ót­kizi­ledi. Onda merzimdi áskerı qyz­met ótker­gennen keıin azamattyq nemese áskerı joǵary oqý oryndaryna jeńil­dikpen oqýǵa túsý, «nesıelik demalys­tar» berý máseleleri egjeı-tegjeı túsindiriledi.

Máselen, ótken jyly 29 myńnan astam úmitkerdiń ishinen úsh myń azamat grantqa ıe boldy. Onyń 700-i oqýǵa tústi. Qalǵandary bıyl jeńildikterin tolyq paıdalana alady. Jalpy, áskerı oqý oryndary úshin sertıfıkat bir jylǵa ǵana jaramdy bolsa, azamattyq oqý oryndaryna eki jyl ishinde túsýge bolady.

Bıyl baıqaýǵa 32 myń sarbaz qaty­syp, olardyń arasynda tegin oqýǵa taǵy úsh myń grant bólingenin aıta ketý kerek. Jaqyn arada áskerde merzimdi qyzmet ótkergender oqýǵa túsý úshin memlekettik grantqa da ıe bolady. Parlament bul týraly tıisti zańǵa ózge­risti qoldady.

Buǵan qosa, Qarýly kúshterde Pre­zıdenttiń 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaq­stan halqyna Joldaýynda aı­tylǵan ekonomıkanyń naqty sektorynda talap etiletin jumysshy mamandyqtaryn merzimdi áskerı qyzmet kezinde meńgerý jónindegi tapsyrmasy da iske asyrylyp jatyr. Áskerge shaqyrý naýqany kezeńinde «Aıbyndy ásker» áskerı-patrıottyq aksııasy, oqý jylynyń aıaǵyn­da áskerı mamandar arasynda «Ás­ker tarlany» baıqaýy, «Sarbaz sahnasy» sarbaz ánderi jáne «Jas sarbaz» respýblıkalyq áskerı-patrıottyq ánder festıvali turaqty negizde ótip turady.

Jas jigitterdi merzimdi qyzmetke shaqy­rýdyń aldynda úlken jumys júrgizemiz. Ásker qataryna shaqyrylý­shylarmen, olardyń ata-analarymen áńgimelesip, adamgershilik, iskerlik qasıetteri, densaýlyq jaǵdaıy, dene damýy, bilimi men arnaýly daıarlyǵy, otbasylyq jaǵdaıy týraly málimetter naqtylanady. Osy jumystardyń qorytyndysy boıynsha ásker qataryna shaqyrylýshylardy qaı ásker túri­ne, tegine jiberý týraly shaqyrý komıs­sııalarynyń sheshimi qabyldanady.

– Merzimdi áskerı qyzmetshiler arasyndaǵy tártip týraly oıyńyzdy bilsek. Qazir keıbir ata-analar ar­mııadaǵy álimjettikten qaýiptenip, balalaryn áskerge jibergisi kel­meıdi...

– Baýyrjan Momyshuly «Soǵys psıhologııasy» atty eńbeginde: «Soldattan qarapaıym jan joq. Oǵan sergek te, yqylasty ári ádil bolǵan jón», deıdi. Barlyq deńgeıdegi komandırler batyr atamyzdyń osy qaǵıdasyn kúndelik­ti jumys stıline aınaldyrý kerek. Osyndaı tárbıe bolǵan jerde, tártip te bolady.

Qarýly kúshterde áskerı tártipti nyǵaıtý boıynsha profılaktıkalyq jáne aldyn alý sharalarynyń barlyq kesheni 2025 jylǵa deıingi «О́mirińdi saqta» vedomstvoaralyq baǵdarlamasyna sáıkes júzege asyp keledi. Bólimderdegi jeke quramdy baqylaý «Seriktes», «Pı­ra­mıda» jáne «Jaýyngerlik dos» júıeleri arqy­ly júzege asyrylady. Pro­fılaktıkalyq onkún­dik­ter, aksııa­lar, aılyqtar, anonımdi saýalnama júrgizý, psıhologııalyq trenıngter ótkizý turaqty negizde júrgizilip turady.

Sarbazdardy tereńdetip zerdeleý maqsatymen olardyń ata-analarymen tyǵyz baılanys ornatylǵan. Áleýmettik jelilerge udaıy monıtorıng júrgizilip keledi. Budan bólek ata-analardyń chat­tary jumys istep tur. Qorǵanys mınıs­trliginiń mobıldi toptary aldyn alý jumystaryn uıymdastyrý maqsatymen áskerı bólimderdiń komandırlerine ádistemelik kómek kórsetip otyrady.

Lýdomanııaǵa beıim jáne nesıeleri bar adamdardyń esebi, qarjylyq saýat­tylyq keısteri saralanyp, olar­dyń tólem qabilettiligine taldaý júrgi­ziledi. Úıishilik janjaldardyń aldyn alý maq­satynda otbasylarǵa barý, koman­dırlerdiń áskerı qyzmetshilerdiń ju­baı­laryn jeke qabyldaýy, suraq-jaýap keshteri, otbasylyq chattar arqy­ly máselelerdi zerdeleý tájirıbe túrin­de qoldanylyp keledi.

Áskerge shaqyrý ýchaskelerinde áskerge shaqy­ry­lýshylardy zerdeleý kezinde «Aq suńqar» psıho­dıagnostıkalyq keshenderi keńinen qolda­nylady. Atal­ǵan sharalardan basqa, biz osy jyl­dyń basynan bastap iske qosqan quqyqbuzýshylyqtardyń núktelik aldyn alý ádistemesi aıasynda áskerı bólim­der men áskerı polısııa organdary koman­dırleriniń ózara is-qımylyn uıym­dastyrdyq.

Qazirgi ýaqytta negizgi kúsh-jiger­di áskerı qyzmet­shilerdiń jeke jaýap­kershiligin, olardyń quqyqtyq sana deńgeıin, mádenıeti men minez-qulyq etıka­syn arttyrýǵa shoǵyrlandyrý qajet. Budan bólek áskerı qyzmettiń tar­tymdylyǵyn arttyrý, áleýmettik qam­syz­dandyrý máselelerin oń sheshý, qyz­mettik júkte­meni azaıtý kezek kúttir­meıtin is-sharalar dep bilemin.

Áskerlerdiń, ásirese taktıkalyq býynnyń tolyq jasaqtalýy, áskerı bólim komandırine tikeleı baǵynatyn táýelsiz psıhologııalyq qyzmet qurý (psı­hologterdi batalon komandırleriniń qara­maǵynan shyǵarý), azamattardyń áskerı qyzmetten jaltarǵany úshin quqyqtyq jaýapkershiligin kúsheı­tý, quqyq buzýshylyqtardy jasyrýǵa jol bergen áskerı qyzmet­shiler men laýazymdy adam­darǵa qatysty shara­lardy qatańdatý da tártip máselesine oń áserin tıgizeri sózsiz.

Sonymen birge áskerı tártipti nyǵaı­týda jetistikke jetken komandır­lerdi yn­talandyrý nysandaryn ázir­leý, ózge kúshtik vedomstvolarmen profı­laktı­kalyq jumystar boıynsha tájirı­be almasý da tárbıe salasyna oń yqpal etpek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»