Aıbek Dádebaı: Prezıdenttiń naqty jospary – Qazaqstandy ozyq elge aınaldyrý

– Aıbek Arqabaıuly, sha­qy­r­týy­myz­dy qabyl alyp, stýdııamyzǵa kel­geni­ńizge alǵys aıtamyz. Sońǵy kezderi elimizde kóptegen aýqymdy oqıǵa boldy. Sizdiń de jaýapkershiligi mol qyzmet­ke kelgenińizden bergi 3 aıdaı ýaqyt osy oqıǵalarmen tuspa-tus kelip otyr. Suhbatymyzdy dál qazirgi ózekti ári aýqymdy másele – sý tasqynynan bastasaq. Sý tasqynynan zardap shekkenderge qatysty Memleket basshysy «eshkim nazardan tys qalmaıdy» dep atap aıtty. Naqty ne isteldi, qysqasha toqtalyp ótseńiz?

– Bul alapat tasqynnyń zardabyn joıý máselesi Prezıdenttiń jeke baqy­laýyn­da. Memleket basshysy búginge deıin ar­naıy shtabtyń 4 jınalysyn ótkizdi, apat bolǵan aımaqtarǵa ózi bardy, jergi­likti halyqtyń naqty kómek alýyn qadaǵalap otyr.

Arnaıy qurylǵan óńirlik komıs­sııa­larǵa zardap shekken aımaqtar turǵyndarynan 24 835 ótinish túsken. Búginge deıin 18 642 otbasy 7 mlrd teńgeden astam somaǵa birjolǵy tólem aldy. Mal basynyń shyǵynyna beriletin tólem kólemi 919 mln teńgeden asty. Sý astynda qalǵan 9 403 turǵyn úı tekserilip, 6 828 nysandy baǵalaý jumysy júrgizildi.

Jóndeý jumystaryn júrgizýge, turǵyn úıdi qalpyna keltirýge 710 mln teńgeden astam qarajat bólindi. Atalǵan kómek 568 otbasyn qamtydy. Aqmola, Aqtóbe, Qostanaı, Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynda taǵy 95 otbasyna qıraǵan baspanalarynyń ornyna úıler men páterler berildi.

Qazir jalǵasyp jatqan zalaldy óteý jumystary Prezıdent Ákimshiliginiń, Úkimettiń qatań baqylaýyna alynǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen zardap shekken azamattarǵa jan-jaqty kómek pen qoldaý kórsetiledi.

Jalpy alǵanda, tasqyn saldarymen kúres aıasynda Prezıdentimiz qazirge deıin Úkimet pen ákimdikterge 74 naqty tapsyrma berdi, onyń árbiriniń sapaly oryndalýyn qadaǵalaý – bizdiń mindetimiz.

– Apat aıtyp kelmeıdi. Jalpy, osy sý tasqynynan qandaı sabaq aldyq?

– Tasqynnan qandaı sabaq aldyq degenge qatysty birneshe faktordy atap óteıin. Qazir tasqyn saldarymen kúresý, onyń zardabyn joıýmen qatar aldaǵy ýaqytta mundaı apattardy boldyrmaýdyń qamyn jasaý óte mańyzdy.

Birinshiden, bul – keıingi 80 jylda bolmaǵan tabıǵı apat. Shyndyǵyna kelsek, otyz jyl ishinde ǵylymı saraptama ári boljam jasaý júıesi, onyń ishinde apattardy boljaý, olardyń aldyn alý júıesi qaraýsyz qalǵan. Irrıgasııalyq ınfraqurylym júıesi eskirgen. Memleket basshysy osyǵan qatysty elimizdiń 11 aımaǵynda 20 jańa sýqoımasyn salýǵa, 15 sýqoımasyn kúrdeli jóndeýden ótkizýge sheshim qabyldady. Barlyq apat túrlerine baılanysty ǵylymnyń úlesin kóbeıtý, qaterdiń aldyn alý, boljam ju­mys­ta­ry­na den qoıýymyz kerek.

Ekinshiden, qazir Jer sharynyń ár túkpirinde klımattyń ózgerýiniń sal­darynan túrli tabıǵı apat jıilep ketkenin eskerip, biz de kez kel­gen tabıǵattyń tosyn áreketine daıyn bolýymyz qajet. Osy oraıda, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń qury­ly­mynda tabıǵı jáne tehnogendik apat­tar­dyń aldyn alý máselelerimen aınalysatyn arnaıy vedomstvo quryl­ǵany óte mańyzdy.

Úshinshiden, Prezıdent aıtqandaı, bul – sý sharýashylyǵyn qaıta qurý, ıaǵnı alapat tasqynnyń saldaryn eskerip, buǵan deıin jiberilgen kem­shilikterdi joıý, olardy qaıtalamas úshin qajet sheshimder qabyldaý. Qazir bul baǵytta tasqyn men qur­ǵaqshylyq máselelerin retteıtin Sý kodeksiniń jobasy daıyndalyp, tótenshe jaǵ­daı­lar­ǵa qatysty zańnamalyq ózgerister ázirlenip jatyr.

Tórtinshiden, zardap shekken azamat­tarǵa kómek berý mehanızmderin jetil­dirý jáne osy jumystardy baqylaýda ustaý.

Besinshiden, bir el, bir jurt bolyp qandaı da qıyndyqqa qarsy tura alatynymyzdy, birligimiz jarasqan el ekenimizdi taǵy kórsete aldyq. Apattyń aldynda barlyq aımaqtyń turǵyndary bir úıdiń balasyndaı birikti. Elde qaıyrymdylyq mádenıeti qalyptasty. Tasqyn júrgen aımaqtarǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen barlyǵy 50 myńnan astam erikti kómekke keldi. Olardyń kómegimen qarapaıym turǵyndardan 10 myń tonnaǵa jýyq gýmanıtarlyq kómek jınaldy.

– Sý tasqyny demekshi, halyqty tasqyn zardabyna bólinip jatqan qyrýar qarjynyń óz ornymen jum­salýy qatty alańdatady. Onyń ústine, ótkende ǵana osy maqsatqa bólingen 1 mlrd teńge qoldy boldy degen aqparat tarap ketkenin bilesiz. Osy aqparat qanshalyqty shyndyqqa janasady? Prezıdent barlyq shy­ǵyn­nyń jumsalýynan halyq habardar bolsyn dep tapsyrma berdi emes pe? Tapsyrma qalaı oryndalyp jatyr?

– Suraǵyńyz oryndy. Sebebi bul jerde aqparatty burmalaýǵa jol bermeı, halyqqa shynaıy aqparat berip otyrý óte mańyzdy. Qarjylyq monıtorıng agenttigi taratqan málimetke kelsek, «gıdrotehnıkalyq nysandarǵa bólingen qarajattyń 1 mlrd teńgesi jymqyryldy» degen aqparatty keıbir azamattar durys túsinbegen sııaqty. Rasynda, bul qarajat budan burynǵy jyldary bólingen, gıdrotehnıkalyq nysandardy jóndeý, bógetterdi salýdy qamtamasyz etýge arnalǵan. Iаǵnı bıylǵy sý tasqynynyń saldarymen kúreske bólingen qarajat emes. Sondyqtan eldi dúrliktirmes úshin tótenshe jaǵdaı kezinde kez kelgen aqparatty muqııat tekserip alyp, ha­lyqqa túsinikti tilmen taratý óte mańyzdy.

Sondaı-aq azamattarǵa yńǵaıly bolýy úshin arnaıy qoldau.gov.kz saıty ashyldy. Saıtta ótemaqy alý, zardap shekken turǵyn úılerdi qaıta salý boıyn­­sha ótinish qabyldaý fýnksııasy bar.

Oǵan qosa, bólingen qarajatty qadaǵalaý úshin saıttyń ishinde arnaıy paraqsha ashylady. Tasqynnan zardap shekken azamat óziniń aty-jóni men JSN engizý arqyly kirip, ózine tıesili kómek túrleri týraly aqparat alatyn bolady. Bul fýnksııa jaqynda iske qosylady. Osylaısha, árbir azamat ózine tıesili kómekti baqylaı alady.

– Búginde kópshilikti aıryqsha alańdatyp otyrǵany – shetelden qaıtarylǵan aktıvter, qarjy máselesi. Biraq jurttyń kókeıinde «qaıtarylǵan qarajat halyq ıgiligine shynymen baǵyttalyp jatyr ma?» degen saýal bar. Osy qarajat maqsatty túrde jumsalyp jatyr ma?

– Árıne, halyqtyń baqylaýy oryndy. Bul qarajatty qaıtarýdaǵy bas­ty maqsat – ony memlekettiń eko­no­mıkalyq aınalymyna túsirý, áleý­mettik ádilettilikti qalpyna kel­ti­rý. Qazirgi kezde zańsyz aktıvterdi qaı­ta­rý­dan túsken qarajattyń bir bóligi Prezıdent tapsyrmasymen 62 mekteptiń qurylysyna jumsaldy. Bul — 76 myńnan asa oqýshyny mekteppen qamtamasyz etý degen sóz. Onyń jartysynan astamy qoldanysqa berildi, jyl sońyna deıin taǵy 25 mekteptiń qurylysy aıaqtalady. Kelesi jyly qosymsha 20 mektep salynady.

Taǵy bir mysal keltireıin. Qaı­ta­ryl­ǵan  180 mıllıard teńge shama­syn­daǵy qarjy tur­ǵyndarǵa aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn lızıngke alýǵa, aımaqtardaǵy avtobýs park­terin jańartýǵa, óńdeý óner­kási­bin­degi jobalardy qarjy­lan­dy­rýǵa jáne jeńildetilgen avtonesıe berýge baǵyt­taldy.

Almaty qalasyndaǵy qaıtarylǵan jer telimderiniń birinde 240 oryndyq balabaqsha salynatyn boldy. Aıta bersek, mundaı mysal kóp. Memleketke qaıtarylǵan halyq qazynasy elimizdiń muq­tajdyqtaryna jumsalyp jatyr. Onyń barlyq tetigi «Zańsyz ıem­denilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zańda jazylǵan. Bul elimizde buryn-sońdy bolmaǵan tájirıbe ekenin atap ótken jón. Qazir bul tájirıbeni bedeldi halyqaralyq uıymdar da, seriktes elder de quptap otyr.

Zańsyz aktıvterdi qaıtarý isi budan ári de jalǵasady. Eldiń aýzynan jy­rylǵan qarjyny qaıtarý tetigi áli de jetildirilý ústinde. Sondyqtan qaıtarylǵan kapıtal kólemi de arta beretini sózsiz.

– Aıbek Arqabaıuly, endigi suraq –  til máselesi. Elimizde tilge qatysty qan­daı da bir túıini tarqamaǵan másele bar ma?

– Memlekettik tilge qatysty Prezı­dentimizdiń ustanymy belgili. Qasym-Jomart Kemeluly – naǵyz til janashyry. Sondyqtan Prezıdentimizdiń saıasaty – memlekettik tildiń damýyna naqty ispen qoldaý kórsetý, bul salada qandaı da bir arandatýǵa jol bermeý.

Qadyr aqyn aıtpaqshy, biz óz tili­mizdi qurmetteýge mindettimiz, al ózge tildiń bárin bilýge umtylýymyz kerek. Qazaqtyń qazaqsha ǵana sóılemeı, oryssha, aǵylshynsha, qajet bolsa, basqa tilderdi jetik meńgerýi – ultymyzdyń artyqshylyǵy. Ál-Farabı babamyz 70 til bilgen desedi, sonyń arqasynda ol telegeı teńiz bilim jınady, álemniń «ekinshi ustazy» atandy.

Elimizde eshkimdi sóıleıtin tiline baılanysty kemsitýge, qýdalaýǵa nemese qandaı da bir qysym jasaýǵa jol berilmeıdi. Bul – memle­ke­timizdiń negizgi zańy Ata zańda jazylǵan norma. Damyǵan el bolamyz desek, búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııa normalaryn qatań saqtaýymyz kerek.

Jaýapty organdardyń zertteý­le­rine sáıkes qazir eldegi memlekettik tildi meńgergen azamattar sany 81 paıyzdan asqan. Qansha til bilseń, sonsha álemge esik ashylady deıdi. Prezıdent jastardyń da birneshe tilde sóıleıtinin aıtyp, olarǵa senim artyp otyr. Demek bul – óz tilińdi qurmettep, ózge tildiń bárin bil degen ustanym. Biraq, taǵy qaıtalaıyn, biz oryssha, aǵylshynsha nemese ózge tilderdi úırengender, ol tilderdi qoldanatyndar úshin qýanbasaq, qarsy emespiz.

Elimizde kóptegen etnos ókilderi turady. Buǵan sebepker bolǵan tarıhı oqıǵalar belgili. Qazir til máselesin kúrdelendirip, tipti saıası oıynǵa aınal­dyrǵysy keletinder de bar. Máse­len, elimizde tilge qatysty jurtty daýryqtyryp, ult bolashaǵyna qaýip tóndiretin másele týdyryp júrgenderdi baıqaımyz. Bul – ulttyq qaýipsizdigimizge keri áser etetin jaıt. Qaı turǵydan qarasaq ta, tildik másele názik, asa jaýap­kershilikti talap etedi.

Elimiz – kóptildi memleket. Iаǵnı bul jerde qazaq, orys tilderiniń qatar qoldanylýynda eshbir qatelik joq. Jalpy, elimizde memlekettik tilge, onyń qoldanylý aıasynyń keńeıýine aıryqsha mán beriledi. Biraq bul –  elimiz búgingi tańda júrgizip otyrǵan asa astary tereń saıasat. Naqty formýlasy – kóptildi qoǵam, jalǵyz mem­lekettik tili bar el! Iаǵnı onyń mańyzdy komponenti – tildik tózimdilik, jańasha aıtsaq, tildik toleranttylyq. Eldiń baıandy bolashaǵy degen qasterli iste qandaı másele bolsyn sabyrmen, aqylǵa salyp sheshetin elimizdiń azamattary úshin bul – qoldan keletin sharýa. Aldyńǵy býynnyń da ósıet etkeni osy.

Bile bilsek, tildik tózimdilik – qala berdi memlekettik, ıaǵnı eldik qaýip­sizdigimizdiń kepili. Daýryqpa aıqaı, dál qazir ne qylsa da bola salsyn degen talap múldem burys saldarǵa ákelýi múmkin.

Memleket basshysy aıtqandaı, qazaq tili túbinde ultaralyq tilge aınalady, ol kún tipti de alys emes. Qazirdiń ózinde ana tilimizde erkin sóıleıtinder qatary kóbeıip keledi. Jaqynda ǵana Assambleıa sessııasynda ana tilimizde sóılep qana qoımaı, ony nasıhattap, taratýda nátıjeli eńbek etip júrgen birqatar ózge ult ókilderi atap ótildi. Biz tilimizdi úırenýge umtylǵan árbir azamatty baýyrymyzǵa tartsaq, qalǵandaryna – sol sabaq. Olardyń ynta-jigerin arttyra túsemiz. Olar memleket tilinde sóıleýdiń áleýmettik lıft, jeke múmkindikter ekenine kóz jetkizedi. Til saıasatynyń baıandy bolýyna sol ıgi. Biz memlekettik tildiń qoldanys aıasy odan ári keńeıe berýin qamtamasyz etemiz.

Qazaqsha erkin, jatyq sóıleıtin ózge etnos ókilderi kóp. Elge tanymal shyǵarmashylyq ókilderi, depýtattar, jýrnalıster — Maksım Rojın, Natalıa Dementeva, Anna Danchenko, Gennadıı Shıpovskıh sııaqty qazaq tiliniń nasıhatyn arttyryp, damýy­na úles qosyp júrgen azamattar barshylyq. Osyndaı bedeldi azamattar – birneshe til bilseń kem bolmaısyń degenniń dáleli.

Bizdiń qoǵam Zań men tártipke baǵynýǵa tıis. Konstıtýsııa, zańdarmen bekitilgen talaptar múltiksiz oryndalýy qajet. Osy rette memlekettik organdar, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary, basqa da mekemeler bolsyn azamattar ótinish jasaǵan tilde sapaly qyzmet etýi kerek.

Qoǵamda tilge qatysty arandatýlar bolǵan jaǵdaıda elimizdiń ár azamatyna eskertip aıtarymyz – arandatýǵa qosylmańyzdar. Birneshe tildi meńgerý kerek, qazaq halqy árdaıym saýatty bolsyn degen ustanymdamyz ári tildi saıası máselege aınaldyrýǵa qarsy ekenimizdi ashyp aıtamyn.

О́ıtkeni til taqyryby — kóptegen memleket arasynda, qazirgideı aýmaly-tókpeli zamanda qaqtyǵystarǵa sebep bolyp otyrǵan basty faktor­lardyń biri. Sondyqtan beıbit bolashaq úshin neniń durys, neniń burys ekenine naqty kóz jetkizbeı turyp, túrli aran­datýǵa qosylmaýdy suraımyz. Mun­daı arandatýshylar zań boıynsha jaýap beretin bolady.

– Prezıdent bir sózinde «Biz zeınetke shyǵamyz, Qazaqstan jastarǵa qalady» dedi. Memleket basshysy aıtpaqshy, Qazaqstan keler urpaqqa mura ekeni anyq. Sebebi elimizdiń bolashaǵy kadrdyń kásibıligine táýeldi. Osy rette memlekettik apparatta sapaly kadr tapshy ma? Bul máseleniń qandaı sheshimi bar?

– Sapaly kadrlar bir kúnde ósip shyqpaıdy. Bul baǵytta júıeli ári uzaq jumys atqarýymyz qajet. Bes jyldan beri Prezıdenttik jastar kadr rezervi iske qosyldy. Sol ýaqyttan beri 289 rezervshi túrli sektorlarda, 3-eýi «A» korpýsyndaǵy, 36-sy saıası laýazymdaǵy qyzmetke taǵaıyndaldy. Budan bólek, rezervtegi jas azamattar Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp ta saılandy. Bıyldan bastap О́ńirlik kadrlyq rezervter quryla bastady.

Sondaı-aq memlekettik grantpen otandyq joǵary oqý oryndaryn úzdik támamdaǵan túlekterdi endigi jerde baıqaýdan tys memlekettik qyzmetke tartýdy jolǵa qoıdyq. Byltyr 120 úzdik túlek memlekettik qyzmetke ornalasty. Jalpy, bir mamandy oqytyp shyǵarýǵa kemi 5 jyl kerek bolsa, kásibı memlekettik qyzmetshiler býy­nyn tárbıelep shyǵýǵa odan eki ese, tipti odan da kóp ýaqyt kerek.

Eń bastysy, bilimdi, bilikti azamat­tardyń memleket isine belsendi aralasýyn arttyryp, memlekettik qyzmetshilerge qoıylatyn talaptardy Prezıdent aıtqan «Adal azamat» tujyrymdamasyna saı jetildirý ústindemiz.

Osy oraıda, men óz quzyrymdaǵy mekemege qatysty aıtaıyn. Prezı­denttiń tapsyrmalary negizinde memlekettegi kadr saıasatyna merıtokratııa mehanızm­­derin engizýdi qolǵa aldyq. Qazir qabiletti adamdardy irikteý úderisin avtomattandyrý júıesi iske qosyldy. Kadrlardy irikteý, taǵaıyndaý, oqytý, qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý baǵytyndaǵy úzdik álemdik tájirıbeler zerdelenip, zamanaýı tásilder engizilip jatyr.

Memlekettik saıası qyzmetshilerdi taǵaıyndaý úderisi qaıta pysyqtalý ústinde. Qoldanystaǵy tártipke sáıkes memlekettik organdar Prezıdent Ákimshiligine saıası laýazymǵa taǵaıyn­daý­ǵa bir ǵana kandıdatty usynatyn. Bul tásil, óz kezeginde, Ortalyqtyń úzdik úmitkerdi anyqtap, durys tańdaý jasaýyna múmkindik ber­meıtin. Tańdaý tek usynylǵan kandıdatpen shekteletin.

Budan bylaı saıası laýazymdarǵa taǵaıyndaýlardy kelisý úderisi kandı­dattardyń jeke jáne kásibı quzy­retteriniń negizinde qurylǵan reıtıng arqyly júrgiziledi. Bul reıtıng sany shekteýli azamattardy ǵana qamtymaıtynyn atap ótken jón. Aldaǵy ýaqytta tásil tolyq avtomattandyrylady, ıaǵnı adam faktorynyń áseri azaıady. Maqsat – saıası qyzmetke násiline, tegine, jynysyna qaramastan, bilimdi, bilikti, ýádege berik, zańdy qurmetteıtin azamattardy tartý.

– Osy oraıda, kópten beri oıymyzda júrgen bir suraqty qoısaq. Bizde Úkimet músheleri men ákimder jıi aýysady. Munyń sebebi nede? Álde jemqorlyqqa qarsy kúrestiń bir ádisi me? Álde jumysy ónbegen soń sheneýnikter kreslosyn jıi bosatatyn bolyp tur ma?

– Bul jerde basyn ashyp aıta ketetini, memlekettik qyzmetshi bolý, onyń ishinde saıası qyzmet atqarý – úlken jaýapkershilik ári zor senim. Sondyqtan memlekettik deńgeıdegi kadrlyq ózge­rister bir kúnde qa­byl­da­natyn sheshim emes ekenin eskerý kerek. Árbir ta­ǵaıyndaý kezinde qyzmetshilerdiń isker­lik qabileti, tıisti saladaǵy bilimi men tájirıbesi eskeriledi.

Osy turǵyda Prezıdenttiń kadrlyq tańdaýy jeke adamǵa degen kózqarasyna emes, sol laýazymdy atqarýǵa kásibı biliktiligi, tájirıbesi, bilimi jetkilikti me, elge adal qyzmet etýge daıyn ba degen máselelerge baılanysty. Baıqasańyz, saıası qyzmette belgili bir kesimdi merzim nemese «kepil» joq, qatań talap nátıjesinde óz jumysyna adal, bilikti kadrlar ǵana suryptalyp shyǵady.

Memleket basshysy sózderinde Qazaqstandy ozyq elge aınaldyrý jaı uran emes, naqty jospar ekenin atap ótken. Osy oraıda, Úkimet aldynda mańyzdy mindet qoıylǵan – 2029 jylǵa deıin ulttyq ekonomıkanyń kólemin eki ese ulǵaıtý qajet. Iаǵnı saıası qyzmetshiler osy sııaqty naqty mindetterdi oryndaý úshin taǵaıyn­dalady.

Birinshiden, Prezıdentimiz elimizde bolyp jatqan barlyq máseleden habardar. Belgili bir kadrlyq sheshim qabyldanǵanda, árıne, eń aldymen sol saladaǵy strategııalyq maqsattardyń oryndalýy basty nazarǵa alynady. Memlekettik qyzmetshiler degenimiz – jaldamaly menedjerler. Ár kezeń talabyna saı qoıylǵan maqsattar oryndalǵannan keıin onyń kásibı biliktiligi basqa salaǵa baǵyttalýy múmkin.

Ekinshiden, biz damý jyldamdyǵy asa joǵary, kún saıyn qym-qýyt ózgeris bolyp jatqan zamanda ómir súrip jatyrmyz. Bul memlekettik qyzmetshilerden shuǵyl ózgeristerge beıimdilikti,  joǵary básekege qabilettilikti talap etedi. Sondyqtan belgili bir saladaǵy kezekti mejege qol jetkennen keıin kelesi mejeni baǵyndyrý úshin basqa deńgeıdegi kásibı biliktilik qajet bolýy múmkin. Endeshe, osyǵan baılanys­ty tıisti kadrlyq sheshim qabyldanýy zańdy.

Al siz aıtqan jemqorlyqqa qar­sy kúres máselesi qaı zamanda da, qaı elde de ózekti. Onymen memleket, qoǵam, ıaǵnı bárimiz jumyla kú­resýimiz kerek. Álemdik tájirıbege súıensek, jemqorlyqqa qarsy kúres esh­qashan toqtaǵan emes. Sol úshin barlyq úderisti sıfrlandyrý óte ózekti. Másele ony sapaly júrgizýde. Bastysy, ákimshilik qyzmetshi bolsyn, saıası qyzmetshi bolsyn bul dertten aýlaq turýǵa tıis. Al eger alda-jalda pendeshilikke boı aldyrsa, zań talaby barlyǵyna birdeı. Laýazymyna qaramastan kez kelgen azamat qolmen istegenin zań boıynsha moınymen kóterýge májbúr bolady.