Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Balmaǵambet Balqybaıuly – 1891 jyly Ulytaý oblysynda týyp ósken din ǵulamasy, aqyn. Halyq arasynda «Sarmolda» atymen keń tanylǵan. Onyń ádebı murasy Máshhúr-Júsip, Turmaǵambet Iztileýuly, Ǵumar Qarash, Shádi Jáńgiruly sekildi shaıyrlardyń shyǵarmashylyǵymen ózektes. Adamdardy týra jolǵa shaqyryp, júrek tazalyǵyn saqtaýdy nasıhat etken. Júsip Balasaǵunnyń «jýanmárttik», Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «hál» ilimi, Abaıdyń «tolyq adamy» men Shákárimniń «ar ǵylymy» Balmaǵambet shyǵarmashylyǵynda anyq kórinedi.
«Ǵapilet kórpe jamylyp,
Qıyny joq jatardyń.
Birinen ótpeı máz boldyq,
Tolyp jatqan qaterdiń.
Ǵapyl bolmaı dostarym,
Azyǵyn saıla sapardyń»,
degen shýmaqtarynan aqynnyń halqyna degen párýana peıili men párýaza keýilin tanımyz. Ol jalǵandyqqa boı urmaı, aqıqatqa umtylý kerektigin jan-tánimen eskertedi. Allanyń jasyrǵan hıkmetin, syrttan emes ishten izdeý kerektigin túsindiredi. Endi aqynnyń óleń mazmunyn qoıa turyp, formalyq ereksheligine nazar aýdaraıyqshy. Baıqaǵanymyzdaı, Balmaǵambettiń tili arabızmge ushyramaǵan. Ol shyǵarmashylyǵyn halqyna túsinikti, qarapaıym tilde jetkizýdi murat tutady. Bul jóninde ol óziniń rýhanı ustazy Abaımen tolyq úndesedi.
«Qazaqsha óleń jazǵan Abaı aqyn,
Sary altyn sarp etti eńbek haqyn.
Ǵalym bol, nadan bolma dep zarlady,
Degen joq mynaý alys, anaý jaqyn»,
degen óleńinen Balmaǵambettiń hakimge degen asqan qurmetin, shákirttik iltıpatyn baıqaýǵa bolady. О́leńniń sońǵy tarmaǵyna nazar aýdarsańyz, Balmaǵambet Abaıdyń óleń sózdegi artyq sózge barmaıtyn dáldigin joǵary baǵalap otyr. Ilgeridegi aqyndar sekildi «joqtan qarmap, kór-jerdi óleń qylýǵa» ol da qarsy ekenin astarmen jetkizedi. «Balmaǵambet aqyn sharıǵat jaıyn, din jáne paıǵambarlar tarıhyn jyrlaǵan shyǵarmalarynda da burynǵy súrleýmen ketpeı, sony soqpaq tapqan. Bul taqyrypta jyrlaǵan aldyńǵy aqyndar, tipti ózi úlgi tutqan Shádi de shaǵataıshylyqqa boı ursa, Balmaǵambet ony qazaq tiliniń qaımaǵy buzylmaǵan qasıetimen órnekteıdi. Muny da aqynnyń sanaly túrde jasaǵan shyǵarmashylyq áreketi deýimiz kerek. Qazaq tiliniń tazalyǵyn saqtaýǵa arnaıy kóńil bólgen Abaı kózqarasynan, baspasóz betterinde osyny másele etip kótergen Alash zııalylarynyń eńbekterinen onyń jaqsy habardar bolǵany kúmánsiz. Sol sebepti jáne jazǵandarynyń óz tustastaryna barynsha túsinikti bolýyn oılaǵan aqyn mundaı máselelerde eskishildikti qolaıly dep sanamaǵan», deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Qorǵanbek.
Aqyn qoǵamdaǵy qubylystarǵa da óziniń únin qosyp otyrǵan. Azamattyq pozısııasyn ashyq kórsetken. Aıtalyq «1933 jylǵy zar» dep atalatyn óleńinde ashtyq kezindegi qazaq halqynyń aıanyshty jaǵdaıyn ashyq sýrettegen:
«Sıyr, qoı, bylaı tursyn keje de joq,
Qaz, taýyq, bylaı tursyn shóje de joq.
Sary qymyz, qara saba, qaıran halqym,
Ashyǵan kúbisinde kóje de joq».
Balmaǵambet Balqybaıulynyń Qanyshpen baılanysyna kelsek, ol týraly jazýshy Medeý Sárseke 1988 jyly shyqqan «Qanysh Sátbaev» kitabynda baıan etedi. Onda Jezdi kentinde ótken ken barlaýshylar ujymynyń májilisinde Balmaǵambettiń Qanyshqa dombyramen óleń arnaǵany týraly jazylyp, óleń úzindisiniń mátini beriledi. Sondaǵy Balmaǵambettiń Qanysh Sátbaevqa bergen batasy mynaý:
«Ulytaýdaı uly jurttan,
Alataýǵa attanǵan.
Jezqazǵannyń asylyn,
Armansyz-aq aqtarǵan,
Qanysh ediń zor tulǵa.
En dalanyń syrlasy,
Jeti qat jerdiń muńdasy,
Halqym týǵan er tulǵa!
Elin súıip, eńbegin arnaǵan,
Kenderin ashyp, izdeýden tynbaǵan,
О́neri ozǵan ǵalamat.
Eı, Qanysh, arystandaı azamat!
Ǵumyrly bolyp, tuǵyrda turý –
Bizderden saǵan amanat!»
Iá, qazaq ádebıeti tarıhynda ózindik orny bolýǵa tıis Balmaǵambet Balqybaıuly – osyndaı jarqyn tulǵa. Eki ǵasyrdyń dıdaryn kózben kórip, zamana jaıyn tolǵaǵan aqyn murasy eshqashan umytylmaý kerek. Ýaqytynda aqyn shyǵarmalarynyń eki tomdyq jınaǵy jaryqqa shyqqanymen, oqyrman qolyna keń taralmady. Bul másele Balmaǵambettiń týyp-ósken jeri Ulytaý oblysynyń asa mańyzdy mindeti dep bilemiz. Bir topyraqtan nár alǵan ǵıbraty mol aqynnyń óleńderin baspaǵa berip, olardy kitaphanalarǵa ornalastyrý jergilikti basshylyqtyń qolynan ábden keledi. Bolat Qorǵanbek sekildi Balmaǵambet murasyn halyqaralyq basylym betterinde nasıhattap júrgen ǵalymdar sany – ilýde bireý. Solardyń basyn qosyp, onyń ádebı murasyn zerdeleıtin ǵylymı konferensııa jasaı alsaq, aqyn aldyndaǵy jáne urpaq aldyndaǵy amanatty oryndaǵan bolar edik.
