Ekonomıka kórsetkishi halyq turmysymen ólshenedi

Shymkentte áleýmettik máse­le ár­daıym ózek­ti bolýy zańdy. Sebebi megapo­lıstiń turǵyn sany kóp. Demografııalyq ahýal jyldan-jylǵa jaqsaryp, nátı­jesinde halyq sany ulǵaıyp keledi. Sonymen birge shahar – respýblıkadaǵy jastary kóp qalanyń biri. Olardyń ózi –  úlken eńbek kúshi. Sondyqtan jastardy oqytý, mamandyqqa úıretý, jumysqa ornalas­tyrý máselesi qalalyq ákimdiktiń kún tártibinen túsken emes. Resmı sta­tıs­­tıkaǵa kóz júgirtsek, Shym­kent qala­synda búgingi tańda jumyssyz re­tinde tirkeýde turǵan 13 323 adam bar eken. Hal­yqqa shaqqanda jumyssyzdyq deń­geıi me­gapolıste 4,9 paıyzǵa teń. Ju­mys­pen qamtý jáne áleýmettik qor­ǵaý bas­qarmasynyń bıylǵy jos­par kestesinde 30 207 adamdy eńbekke tar­týdyń túrli sharasyna qatystyrý kózdelgen.

Osy maqsatty oryndaý úshin arnaıy úsh jobany júzege asyrý qarastyrylǵan: kásipkerdiń qajettiligine qaraı maman daıarlaý, sýbsıdııalanatyn jumys oryndarynyń aýqymyn keńeıtý, adam­dardyń jeke kásip ashýyna qar­jylaı kómek kórsetip, jaǵdaı jasaý.

Alǵashqy jobada jumys berý­shilerdiń suranysy boıynsha jumyssyz retinde tirkelgen azamattarǵa qysqa­merzimdi kásiptik oqytý qarastyrylǵan. Jańa mamandyq ıgerip shyqqan soń, ju­­myssyzdar kýrs sońynda naqty ju­mysqa ornalastyrylady. Tipti ma­mandyq ıgerýshiler oqý barysynda úsh aı boıy shákirtaqy alyp otyrady. Bıyl bul baǵytta jumyssyz retinde tirkelgen 1 110 azamatqa qaıta oqytý kýr­syna joldama beriledi. Oqý sátti aıaq­talǵannan keıin jumys berýshi ja­ńa kásip meńgerip shyqqan azamatty 6 aı merzimge jumysqa ornalastyrýǵa mindetti. Jumys berýshimen bolǵan bul áleýmettik kelisimshart 10 jumys kúni ishinde qaralyp bitýge tıis. Mundaı shara, ásirese, qolynda dıplomy bar, biraq jumys tappaı júrgen jandarǵa óte paıdaly. О́ıtkeni kezinde suranysqa ıe emes mamandyq oqyp, sońynda jumysqa kire almaı qalǵan jandar qoǵamda bar­shylyq. Al búginde tehnıkalyq ma­mandyqqa suranys artyp turǵany belgili. Ásirese zaýyttarda qol kúshi je­tispeıdi. Eńbek naryǵyndaǵy sol suranysty qanaǵattandyrýǵa qala­lyq ákimdik kásipkerlerdiń jeke talap­taryna oraı naqty mamandyqtarǵa oqytady.

Mundaı bastama birinshi kezekte jastardyń jumyssyz júrip qalmaýy úshin mańyzdy. Sebebi ju­myssyzdyq kóptegen ilespe problema týdyrady. Son­dyqtan memleket arnaıy baǵ­darlama qabyldap, jas­tardy, orta býyn azamattardy qaıta daıarlap, tu­raq­ty ju­mys tabýǵa kómektesip jatyr.

Ekinshi jobaǵa kelsek, halyqty ju­myspen qamtý máse­lesinde sýbsıdııalanatyn jumys oryndary da ózindik mánge ıe. Bıylǵy jospar boıynsha 7 454 adamǵa sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna joldama berý qarastyrylsa, búgingi tańǵa deıin 4 490 adam sol tıisti joldamany alyp úlgerdi. Al sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna jastar praktıkasy, alǵashqy jumys orny, urpaqtar kelisimsharty, kúmis jas, qoǵamdyq jumystar, múgedektigi bar azamattarǵa arnalǵan áleýmettik jumys oryndary sekildi áleýmettik sharalardy aıtýǵa bolady. Atalǵan baǵdarlama boıynsha jumyspen qamtý sharasyna qatysyp jatqan azamattardyń eńbekaqysy memleket tarapynan ótelip jatyr.

Turaqty jumys ornymen qamtamasyz etý baǵdarlamasynyń eń nátıjeli bóligi – azamattardy jeke kásip bastaýǵa demeý bildiretin arnaıy is-shara. Osy kúnde jeke kásibin ashý úshin ákimdik azamattardy «Bastaý Bıznes» jobasyna qatystyryp jatyr. Atalǵan joba sheńberinde bıyl 3 750 adam kásipkerliktiń álippesin úırenedi. Búginge deıin 1 364 adam onlaın formatta kásipkerlik negizderi boıynsha bilim alǵan. Sonymen qatar osy jyly 426 adamǵa kásipkerlik bastamalaryn qoldaý maqsatynda 400 aılyq eseptik kór­setkish kóleminde qaıtarymsyz grant be­riledi. Alǵashqy lekte 213 adamǵa tegin grant alýdyń baqytty sáti buıyrady. 273 jasqa jeńildetilgen nesıe berý josparlanyp otyr. Qazir tıisti vedomostvolar men Shymkent qalasy ákimdigi arasynda kelisimshart túzý úshin tıisti jumystar júrgizilip jatyr.

Halyqty tegin grantpen qamtamasyz etýdiń de paıdasy óte úlken. Sebebi sol ar­qyly shaǵyn jáne orta bıznes damıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta óziniń halyqqa arnaǵan jyl saıynǵy Joldaýlarynda osy máseleni qozǵap, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti barynsha damytý jóninde Úkimette tıisti tapsyrmalar beredi. Álbette, kásip bastaý úshin adamǵa aldymen ıdeıa, sol ıdeıany qaǵazǵa túsirgen jos­par men bastapqy qarjylyq kapıtal kerek. Osynyń bárine qol jetkizý úshin qarapaıym adamnyń shamasy kel­meıtini anyq. Al endi bul tirlikti tú­geldeı memleket óz moınyna alyp, kásipker bolamyn degen azamattarǵa tolyqtaı qolushyn berip jatsa, budan artyq qandaı kómek kerek. Endigi jerde azamattardyń mindeti sol memleket usynǵan járdemdi alýǵa umtylyp, halyqqa paıdaly, áleýmettik mańyzy joǵary bıznes-jobalardy oılap taýyp, solardy iske asyrýǵa asyǵý qajet. Halyqqa jańa bıznes ashýǵa demeý bildirgen mundaı áleýmettik qoldaý sharasy álemniń barlyq elinde bar dep aıta almaımyz. Sondyqtan elimizdiń osynaý qamqorlyǵyna, árbir mańyzdy bastamalaryna shyn yqylas tanytýdyń ózi – naǵyz adamgershiliktiń úlgisi.

Qalalyq jumyspen qamtý jáne áleý­mettik qorǵaý basqarmasynyń dere­ginshe, 2021–2025 jyldar aralyǵynda 10 ındıkatorlyq kórsetkishke qol jetkizý mindeti qoıylǵan. 4 ındıkator resmı statıstıkalyq derekter arqyly alynady. Sonyń ishinde halyqtyń naqty aqshalaı tabysy ósiminiń jospary 8,6% bolsa, ınflıasııa deńgeıiniń joǵary bolýyna baılanysty qazir ol 3,6%-ǵa tómendegen.

«Aqshalaı tabysqa eńbek qyzmetinen túsken tabys, áleýmettik transfert jáne ózge de aqshalaı túsimderden túsken tabys kiredi. Halyqtyń aqshalaı tabysynyń quramynda eńbekten túsken tabys basymdyq bolǵandyqtan, eńbekaqy tóleý halyqtyń tabysyn arttyrýdyń bas­ty maqsaty, ıaǵnı eńbekshilerdiń naqty jalaqysyn júıeli túrde joǵarylatý, halyqtyń aqshalaı tabysyn arttyrý, eńbek ónimdiligi men sapasyna sáıkes laıyqty syıaqyny qamtamasyz etý bolyp sanalady. Úı sharýashylyqtarynyń azyq-túlik taýarlaryna arnalǵan shy­ǵysynyń jospary 43,6% bolsa, ınflıasııa deńgeıiniń joǵary bolýyna baı­lanysty 2023 jyldyń tórtinshi toqsanynda kórsetkish 53,4%-dy qurap, jospardan asyp otyr. Bul degen sóz qala tur­ǵyndary óz aılyq tabysynyń 53,4%-y­n azyq-túlik satyp alýǵa jumsaı­tynyn kórsetedi.

Qalalyq máslıhat sheshimimen 5 000 ardager men zeınetkerdiń shıpajaıda em alyp, densaýlyǵyn túzeý maqsatynda bıýdjetten 700 mln teńgeden astam qarjy qaralǵan. Memlekettik ataýly áleý­mettik kómekke, bir jastan alty jasty qosa alǵanǵa deıingi balalarǵa qosymsha tólemge bıyl jergilikti bıýdjet esebinen 7 mlrd teńgeden astam qarjy bólindi. Sonymen birge 2024 jylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha Shymkent qalasynda 153 otbasy nemese 254 adam «qandas» mártebesin aldy. Sondaı-aq 26 adam «qandas» mártebesin 6 aıǵa uzartty. Elimizge qonys aýdarǵan qazaqtardyń basym bóligi – О́zbekstannan kóship kelgender. Olardyń kóbi búginde qurylys, saýda-sattyq jáne basqa da jaldamaly jumystarmen aınalysady. Osy tusta aıta ketken jón, Shymkentte 2008 jyldan beri Qandastardy beıimdeý jáne yqpaldastyrý ortalyǵy jumys isteıdi. Ortalyqtyń maqsaty – respýb­lıka zańnamasyna sáıkes qandastar men olardyń otbasylaryna 6 aı boıy qoǵamǵa beıimdeý jáne kiriktirý boıynsha qyzmetter kórsetý. Atalǵan mekemede 13 otbasy beıimdelý sharasynan ótip jatyr. Sondaı-aq qalalyq ákimdiktiń ha­lyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna 59 qan­das júginip, olardyń 37-si jumyspen qam­tý baǵdarlamasyna tartyldy.

ShYMKENT