Sel qaýpin eskergen jón

Sel – muzdyqtyń jappaı erýinen paıda bolyp, shaǵyn ózenshe ańǵarlary men jylǵalar bo­ıyn­da kenetten paıda bolatyn, balshyq túrinde de, maltatas pen shógindilerdiń óte kóp mólsherin alyp júretin ekpindi sý tasqyny. Biraq zertteýler dáleldegendeı, seldiń ekpindi tasqyn sý bolýy mindetti emes. Mysaly, 1975 jylǵy Úlken Almaty ózenindegi sel kezinde shaǵyn eńiste, aǵyn jaǵalaýlarynda tyǵyz balshyqty-tas massasynyń qozǵalysyn kórsetti. Selder tek «taý ózenderinde» ǵana emes, shólde de paıda bolady. Jańbyr genezısine sáıkes seldiń qalyptasý ýaqytyn jańbyrdyń uzaqtyǵy men qarqyndylyǵy týraly aqparat alý arqyly boljaýǵa bolady.

Al tarıhı málimetterge kóz júgirtsek, seldiń qaýipti apat ekenin baıqaýǵa bolady. Eń alapat sel 15-20 myń jyl buryn pleıstosen dáýiriniń sońynda Praozero kóli (Úlken Almaty kóliniń burynǵy aty) jyrylyp, Úlken Almaty ózeni basseı­ninde 300 mln tekshe metr tas aralas sý qoımaljyńy tómen aǵyp, eldi mekenderdi shaıyp ketken.

Patshalyq zamanda seldiń júrýi 1841 jyly bolǵan. Tas aralas laı sý Kishi Almaty jáne Aqsaı ózenderi basseıninde júrgen. Sol jerde qonystanǵan kóp adam shyǵynǵa ushyraǵan. Onymen aǵyp túsken úlken tastar Sarysaı ózeniniń qoltyqtarynda áli jatqan kórinedi.

Keńes dáýirinde sel 1921 jyldyń 8 shildesinde búkil Jetisý aımaǵynda júrgen. Seldiń alǵashqy paıda bolǵan jeri Shym­bulaq ózeniniń alaby bolǵan, keıin Úlken Almaty, Talǵar, Esik ózenderin qamtyǵan. Onyń sebebi eki aı kesh kelgen kóktem bolǵan, qystyń qary erimeı búkil taýdy jaýyp jatqan, sonan qatarynan 2-3 kún ystyq «garısel» jeli Qaraqum men Qyzylqum jaqtan soqqan. Bul qardy tez eritip, oǵan tolassyz jaýǵan jań­byr qosylyp, áp-sátte taýdan aǵatyn ózen-saılar arnasyna syımaı, Kishi Almaty ózeni 10 metr bıiktikke kóterilgen, jyldamdyǵy 4-6 m/s bolyp, kóp jerde sý bıiktigi 4-6 metrdi quraǵan. Sol kezdegi sel domalatyp ákelgen dáý tastardy qazir de qalanyń ár jerinen kórýge bolady, onyń biri «Qazaqstan» qonaqúıi janynda landshaftyq kórik berip tur. Shildeniń sol túni 65 turǵyn úı men 177 saraı buzylyp, 82 úı men 63 saraı zaqym­dalǵan, bir temeki fabrıkasy, balara sharýashylyǵy buzylǵan, eki teri zaýyty zaqymdaǵan. 140 adamnyń múrdesi tabylǵan, onyń 63-i – balalar. 500 adam joǵalyp, 80 adam jaraqat alǵan. Barlyǵy 1 500 otbasy oırandalypty, bul Almaty qalasy turǵyndarynyń 7%-y eken. Osynshama zardapty jóndeý men qutqarý jumystaryna 5 myńnan asa adam jumyldyrylǵan.

1947 jyldyń 16 mamyrynda taýly aımaqta aldymen eki saǵatqa jýyq al­dyńda 15-20 metr jer kórinbeıtin shelektep jaýǵan jańbyr nóserge aınalyp, Talǵar ózeniniń alabynda sel júrgen. О́zen gúrili tasty-laı sýmen jaǵalaı jaıpap, taldardy túbirimen qoparyp, mal qoralardy shaıyp, halyq úılerin tastaı qashyp ábiger bolypty. Eldi mekennen 18 adam qurban bolypty.

1950 jyldyń 8 shildesinde bir kúnde 60 mm jaýǵan nóser jańbyrdan Qaskeleń, Aqsaı, Úlken Almaty ózenderi alabynda sel qalyptasqan. Onyń jalpy kólemi 7,5 mıllıon tekshe metr bolǵan. Sel júrip ót­kende sý stansasy, plotına, jol, 4 beton kópir, 7 gıdrostansalardyń joǵar­ǵy qysymdy sý qubyrlary, birneshe avtokó­lik pen traktor, «GES-1» eldi mekeniniń bir jaǵy, 10 km elektr jáne telefon je­lileri buzylǵan, 400 bas mal shyǵyn bolǵan. So­nymen qatar adamdar da sheıit bolypty.

1956 jyly Tuıyq sý muzdaǵyndaǵy morena (betkeılerden muzdyq ańǵaryna kelip túsetin ártúrli pishindi materıal­dardan jáne muzdyq astyndaǵy taý jynys­tarynyń sydyrylyp qıraýynan paıda bolady) tómen qaraı laı men tas ara­lasqan sý tasqynyn jibergen. Bul Almatyǵa baratyn jol men kópirdi shaıy­p ketken.

Taǵy bir seldiń túri – glıasıaldyq selder. Mundaı sel elimizde 1963, 1973, 1977 jyldary bolǵan. Bul seldiń aǵyny taý basynda ornalasqan muzdaqtardan bolady, tasqa qatyp jabysqan muz erigen kezde maıda tastar men basqa da shógindiler tómenge jyldam aǵa bastaıdy. Ony morenalyq shógindiler dep ataıdy. Al morena betkeılerden muzdyq ańǵaryna kelip túsetin ártúrli pishindi materıaldardan jáne muzdyq astyndaǵy taý jynystarynyń sydyrylyp qıraýynan paıda bolady. Mu­z­daq­tardyń aǵyny kúnine 3-10 metr, al úlken­deriniń jyldamdyǵy 40 metrge deıin bolady.

1963 jyly 7 shildede Esik ózeniniń joǵarǵy jaǵyndaǵy Jarsaı moreno-muzdaq kólinde jerasty muzdardyń jedel erýiniń saldarynan sel paıda bolǵan. Birneshe saǵat ishindi onyń kólemi 6-7 mln tekshe metr bolatyn tas aralasqan laı qoımaljyńy bolyp 7 metr bıiktikpen 12 tolqynmen 5-6 m/s jyldamdyqpen joldaǵy dáý tastardy qoparyp, 4 saǵat ishinde Esik kóline qulaǵan, sol kezde ta­bıǵı plotına buzylyp, 18 mln tekshe metr kól sýy qala jaqqa aqqan. Esik qalasynyń eki kóshesi buzylyp, kól jaǵasynda demalyp júr­gen 52 adam qaıtys bolǵan.

1973 jyldyń 13 shilde­sinde bolǵan sel eń joıqyn glıasıaldyq sel boldy. Bul Tuıyqsý kólinen bas­taý aldy. Sol jyly maýsym aıy salqyn bolǵan, taýda qalyń qar jatqan, onyń ústine jańbyr jaýyp qar salmaǵy aýyrlaı bergen. Shil­de aıynda kún kúrt ystyq bolǵan soń qar men muzdaq tez erı bastaǵan. Sel taý ba­syn­daǵy №2 morena kólinen №3 kólge sýdyń asyp túsýinen bastalǵan. Sol sátte eki kóldi bólip turǵan bóget shaıylyp, sý aǵyny Myńjylqy shatqalyndaǵy plotınany buzǵan, sodan keıin Kishi Almaty ózeniniń arnasymen tómen qaraı júıtkip otyryp, jolyndaǵy taǵy eki plotınany buzyp ótken, ózen arnasyn 40 metr tereńdikke deıin jyryp otyrǵan. Tasqyn «Gorelnık» týrbazasy janyndaǵy plotınaǵa soǵyp, qoı tastar jaǵadan shashyraı atylǵan. Tastardyń kólemi – 5-6 metr, salmaǵy – 300 tonnaǵa deıin jetken, jyldamdyǵy – 10-12 m/s. Sel demalys kúni bolǵan soń, adam shyǵyny kóp bolǵan, kem degende 70 týrıstiń ómiri qıylǵan edi. Osy dúleı seldi Medeý shatqalyndaǵy salynǵan plotına ustap qalǵan, eger ol bolmaǵanda Almatyny túgel qıratýy múm­kin edi. Ǵalymdardyń baǵalaýyna sáıkes bul seldiń joıqyndyǵy sonaý 1921 jyly bolǵan selden tórt ese joǵary bolǵan.

Úshinshi ret glıasıaldy sel 1977 jyl­dyń 3-4 tamyz kúnderi júrgen. Ol Qumbel ózeniniń alabynda jer betinen 3 400 metr bıikte ornalasqan Sovet muzdaǵyndaǵy №13 kólden sý aǵyzý kezinde bastalǵan, degenmen sel Prohodnaıa jáne Úlken Almaty ózenderiniń qıylysynda toqtaǵan. Biraq 3-31 tamyz aralyǵynda 400 deıin qaıtalanǵan sel tolqyny Almatyǵa jetip, qaladaǵy Saıran kóline deıin barǵan. Tasqyn bıiktigi 10-12 metr bolyp, 8-10 m/s jyldamdyqpen júrip, uzyndyǵy 5-6 metr bolatyn tastardy domalatqan. Tasqynnyń jalpy kólemi 3,2 mıllıon tekshe metrge deıin jetken.

1988 jyldyń 28-29 qańtarynda an­tro­pogendik sıpattaǵy sel Jamanqum qumdaryndaǵy avarııalyq kanalızasııanyń aǵyn sýyn jınaqtaýshy kólde bolǵan. О́ıtkeni joba syıymdylyǵynan 0,85 metrge asyp ketken jáne onda 36 mıllıon tekshe metr aǵyndy sý jınalǵan. Jınaq­taýshy kól jyrylyp, jaman sý Qaskeleń ózenine bet ala otyryp, 10,6 kılometr jyraq-kanon jasaǵan. Onyń eni – 110-240 metr, tereńdigi 53 metrge deıin jetken. Sel avtomobıl jáne temirjol kópirlerin buzǵan, jol qatynasy buzylǵan jáne qorshaǵan orta lastanǵan. Bul tabıǵı jáne antropogendik apat kesirinen 13 adam mert bolǵan.

Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda da sel júrý faktileri bar. 2006 jylǵy 5 qań­tarda Uzynqarǵaly ózeninde bolǵan muz aralasqan selden Fabrıchnyı eldi mekeni, kópirler, sý qubyrlary zaqymdaldy. 2013 jyly 21 shildede Sarysaı men Kishi Almaty ózenderiniń arasynda eki mınýt boıy sel júrgen. 2015 jyly 25 shildede Almaty qalasy Naýryzbaı aýdanynda sel bolǵan. Bul Qarǵaly ózeninde sý deńgeıiniń 5-6 metrge kóterilýinen bolǵan, Qaraǵaıly jáne Taýsamaly shaǵyn aýdandaryn sý basqan bolatyn. 2018 jyldyń mamyrda Aqsaı shatqalynda uzaqqa sozylǵan nóser jańbyrdyń saldarynan Aqsaı-Qyzyljar ózenderiniń tómengi jaǵynda sel qalyptasqan. 2021 jyly 29 mamyrda Sharyn shatqalynda sel júrip, saıahatta júrgen gımnazııanyń 8 oqýshysy men 3 oqytýshysynyń ishinen bir oqýshy men oqytýshy aǵynǵa ketip mert bolǵan.

Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ıns­tıtýtynyń málimetine sáıkes XIX ǵa­syrdan bastap Qazaqstan terrıtorııasynda 800 ret sel júrgen eken. Onyń ishindegi eń dúleıi 1841, 1887, 1921, 1947, 1950, 1963, 1973, 1977, 1988, 2006 jyldary bolǵan eken. Kishi Almaty ózeniniń alabynda sel 30 ret júrgen eken, Shymbulaq shatqalynda sel júrý qaýpi joǵary kórinedi, onyń Shymbulaq sport keshenine jáne Medeý plotınasyna qaýpi joǵary.

Joǵaryda kórsetilgen sel týraly taldaý jasaǵan kezde erterekte bol­ǵan apat egjeı-tegjeı jazylǵan. Al táýel­sizdik tarıhyndaǵy apatty jaǵdaı­lardyń málimeti mardymsyz. Bul osy tabıǵat qubylysyn zertteýshi qyzmettiń nasharlyǵy nemese tipti joq ekenin bildiredi. Mysaly, 1951 jyly KazNIGMI janynan sel júrý bólimi ashylǵan edi. 10 jyl boıy bul bólim tereń metodıkalyq zertteýler júrgizip kelgen, keıin atalǵan ınstıtýt KazNIIMOSK bolyp ózgergende 1996 jyly keńeıip Sel jáne qar kóshkinin baqylaý qyzmeti bolyp quryldy. Olardyń zertteýine sáıkes Qazaqstan terrıtorııa­synda sel júrýdiń qaýipti kezeńderi 1987-1991 jyldar bolyp esepteledi. 1986 jyly qatty jańbyr saldarynan Qaskeleń jáne Shamalǵan ózenderinde qatty tasqyn júrgen. 1987 jyly 2 maýsymda Kólsaı ózenindegi tasqyn meteorologııalyq jaǵdaıǵa baılanysty týyndaǵan. 1991 jylǵy 21 shildede Sógeti taýlarynda Kókpek shatqalynda bulaq sýynan bastaý alatyn ózenderge qatty jaýǵan nóser jań­byr sebep bolyp, jazyqtaý jerde keńdigi 76,2 metrlik sel júrgen. Bul – sırek kezdesetin jaǵdaı. Nátıjesinde, 10 km jol, 5 kópir buzylǵan, 50 baǵan qu­laǵan. KazNIIMOSK ǵalymdarynyń derekterine sáıkes sol kezdegi iri sel júrý 1988 jyly Qumbel ózeninde jáne 1993 jyly Talǵar ózeninde bolǵan.

Sel qaýpin seıiltý – jergilikti ákim­dikter men arnaıy mekemelerdiń sharýasy. Bul apattyń qandaı bolatyny joǵaryda keńinen jazyldy.

Almatyda ózen men kanaldardyń sý júıesin Balqash-Alakól sý basseıni mekemesi júrgizedi. Olar sý aǵynyn retteıdi, biraq ózen-kanal arnalaryn tazalaý jumystarymen aınalyspaıdy. Al ár aýdanda ornalasqan ákimdikterdiń abattandyrý bólimderi men tender jeńip alǵan kásipkerler negizi kóshe tazalaýmen júr. Almaty qalasynyń bir aýdanynda kanaldyń qoqysqa tolyp jatqany týraly jáne jol plıtasy opyrylyp túsip, sý aǵynyn toqtatyp turǵany týraly aýdan ákiminiń birinshi orynbasaryna habarlandy. Al opyrylǵan plıta men qoqys aıǵa jýyq ýaqyttan beri áli jatyr. Sonda suraq týady, ákimdik qyzmetkerlerin sý tas­qynynyń jaýapkershiliginen góri aqsha bólý, páter berý, jóndeý-qurylys­pen aınalysý kóbirek qyzyqtyratyn sııaqty. Sonda bular qala úılerin sý basyp, ınfra­qu­ry­lymdardyń buzylǵanyn kúte me eken?

Elimizde bolyp jatqan tasqyn sý apatyn qalpyna keltirýge bıýdjetten, qordan qyrýar aqsha bólinip jatyr, ony ákimdikter úılestirýde, biraq oblys­tardaǵy júzdegen ákim-qaralardyń jaýap­kershilikke tartylyp jatqany týraly málimet estigenim joq. Al sel júre qalǵan jaǵdaıda onyń qasireti topan sýdan on ese artyq bolary sózsiz.

Sel júrý qaýpiniń bar ekenin eki faktimen dáleldeıin. Birinshisi, álemdegi jylyný faktoryna baılanysty temperatýranyń tek 1 gradýsqa kóterilgeniniń ózinde Arab elderinde, Eýroapada, AQSh pen Afrı­ka elderinde buryn bolmaǵan tabıǵat qubylystaryn baıqap jatyrmyz. Son­dyqtan tabıǵattyń sıkldyq, ıaǵnı on, elý, júz jylda qaıtalaný faktorlaryn eske alsaq, Qazaqstanǵa da aıryqsha klımat ózgeristeriniń kelýin kútýge bolady. Ekinshiden, Almaty qalasynda keıingi kúnderi tolassyz jańbyr jaýyp jatyr, aldaǵy ýaqytta bul údeı túsýi de múmkin. Al nóser jańbyr – «jatqan jylannyń» quıryǵyn basatyn faktorlardyń biri.

Ertede «Sen salar da, men salar, atqa shópti kim salar?» degen maqal bar edi. Qazir ol maqaldy «Sen alar da men alar, aryqtaǵy qoqysty kim alar?» dep aı­týǵa týra keledi. Ákimdikterdiń salǵyrttyǵy qoǵamdy alańdatady, olardyń ja­ýap­syzdyǵy jaǵa ustatady. Sondyqtan sel qaýpi bar aımaqtardaǵy qyzmetkerler tas­qyn joldaryn tazartý jumystarymen aınalysqany jón.

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Gıdrometeorologııa salasynyń úzdigi