Jumbaq keıipker

Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 1,4 mıllıon jyl buryn adamdar ot jaǵýdy úırense, 300 000 jyl buryn sanaly adam paıda boldy. Elý myń jyl buryn adamdar teńizge shyǵýdy bastasa, 35 000 jyl buryn sýretshilik óner etek aldy. B.z.b. 528 jyly Býdda ilimi tarasa, B.z.b. 525 jyly Pıfagordyń mate­matı­ka­lyq mektebi qu­ryldy. B.z.b. 479 jyldary Kon­fýsıı ilimi óristep, 1399 jyly adamzatty ózin tanýǵa shaqyrǵan dana bala Sokrat kóz jumdy. Ár ǵasyrǵa Táńir taǵala joǵarǵy sanaly tulǵalardy nábı etip jiberdi. Olar teńbilkók tabıǵat syryn «pende tiline aýdardy». Jaryq kúnde sham alyp júrip adam izdedi. Biri bóshkede kún kórip, biri nadandardyń qolymen aıaýsyz otqa jaǵyldy. Biriniń ústine túıeniń jemtigi tógilip, biri «kóktegi kúnge, jerdegi eline meıiri qanbastan» jaryq jalǵanmen qosh aıtysty.

Grıgorııan jyl sanaýy bo­ıynsha, 1969 jyly 19 mamyr kúni, Hıjra jyl sanaýy boıynsha, 1384 jyldyń djý­mádúl áýýál aıynyń 19 jul­dyzynda qarapaıym eńbek adamynyń otbasynda bir sábı dúnıege keldi. Bala aqjarqyn, aqjúrek, jaıdary bolyp ósti. О́leńqumar ózge balalardaı ol da Shahanovqa eliktedi. Ákesiniń tapsyrmasymen Qadyr Myrza Áliniń barsha jyryn jattap alǵysy keldi. Jazdyń qysqa túnderinde, kúzdiń jańbyr tókken keshterinde ómir jaıly, ǵalam jaıly oıǵa batty. Onyń bozjigit shaǵy qoǵamda rýhanı qundylyqtar tolyqqandy ornyqpaǵan óliara ýaqytqa tap keldi. Bul kezeń talaı da­­­ryndy jastyqtyń jasyl baǵynda kóp seıildetpeı erte eseıtti. Almatyǵa oqýǵa tústi, úılendi, turmys taýqymetin tartty. Perzentti boldy, kó­kirek kózi keńistikti sholdy. Ol ózine laıyqty emes jumyspen ózin tunshyqtyryp tastaǵysy kelmedi. Barlarda áldebir ja­qynymen, jastarmen pikir alysty. Áldebir kisige tesile qarady, áldebir janǵa qıyn tusta qolushyn berdi. Joq, másele munda emes. Ol bar bol­ǵany jer be­tine daryndy bolyp týdy. Son­dyqtan da bolar, ózi kelgen keń saraıdyń qupııasyn bilmekke talpyndy. Aǵashtar, qyzarǵan gúl, tolǵan aı – bári kóbeıtý kestesindeı kúrdeli uǵymdar ekenin, astarynda myń-mıllıon talshyqtar baryn túısigimen sezindi. Ǵalamdy tanymaqqa umtylǵan tilek ony ózine ákeldi. О́zin zertteı bastady, Hár tuǵyrdan janyn izdedi, jolyn izdedi.

Denedegi qýat tolqyny daýyldy oılarmen esip te, kóship te turady. Ol kúsh abstraktili oı sheńberine de, fılosofııalyq qorapqa da salynbaıdy. Injilde ár zatqa bir qasıet beriletinin, eger ol zat sol qasıetinen aı­­nysa, eshteńe de bolmaı qalatynyn, qunsyzdanatynyn aıtady. Bizdiń keıipkerimizge jazý qasıeti berildi. Onyń rýhy usaq-túıek jumystarǵa beıimsiz, tipti, qabiletsiz edi. О́z álsizdigin kezi kelse ta­za­lyǵymen, izdenimpaz bol­mysymen jeńip otyrdy. Jazýsyz, oqýsyz ótken kúni ózin qumyrsqadan álsiz, jýsannan alasa qaýqarsyz pende sezinip, qam jedi. Onyń mindeti jaqsy sózderdi jelimdep tizbekteý emes, mánge umtylý, túpki mánge qol sozý bolatyn.

«Basyma kep,

Jylap turar úsh adam.

О́lmeıdi olar,

Men óldi dep qusadan.

Shyndyq úshin,

Men kesilgen tildeımin.

Úshinshisi,

Kim ekenin bilmeımin».

Keıipkerimiz poezııany maqsut tutty dep oılamaımyn. Joq! Onyń tilegi basqa. Basqa kúsh, basqa oı. Eger ol mol qýatyn tek poezııaǵa arnasa, onda ózge bir dúmpý bolar ma edi?! Alaıda ol synshylyqqa, ádebıetshilikke, ǵalymdyqqa, mádenıettanýshylyqqa (sanaly túrde emes) bet burdy. Jan-jaqty oılady, san-sala­ly taqyryptardy qaýzady. Ta­rıhtyń túp qoınaýyna súń­gip, túrkilik qandy qalam ushymen oıatýǵa tyrysty. Dańqy Eý­ropaǵa deıin jetip, tuıaǵynyń dúbiri tórtkúl dúnıeni titi­rentken túp atalarymyzdyń armanyn, ańsaryn zerttedi. Jalań ultshyldyqqa, jalań óner týdyrýshylarǵa jany qasardy, aı qarańǵylyǵynda shamsyz júrgen pendelerge tańǵaldy. Sondyqtan da bolar, ol birde: «Ádebıet aýy­lyn tarıhı fılosofııaǵa tisi batpaıtyn, Táńiriniń ózin kóshede tiri kezdestire qal­sa, tepkilep ketetin dili dúm­bilez «daryndar» qaptaı bas­tady. О́leń bylaı tursyn, prozanyń óziniń oı júgirter alańy tym tarylyp ketti... Áde­bıet tek ótkendi jazý emes, belgili bir dárejede bolashaqty boljaýdyń da quraly ekendigi umytylyp qala berdi» deıdi kúńirene. Keıde ashyna otyryp: «Tarıhı oqıǵalarǵa parallel júrgizý, jeke adam túsiniginiń qatparlaryna saıahat jasaý, keńistik pen ýaqytta erkin qozǵalý syndy álemdik ádebıettiń eń sońǵy ádis-tásilderinen maqurym qalǵan qazaq til óneri endigi jerde qur jalań qyzyl sózdilikke aınalyp bara jatqandaı», dep dabyl qaǵady. Solaısha dúrdaraz «óner ıeleri» úshin qamyǵyp, qan túkiredi.

2015 jyly qııamet tańyndaı kóleńkesiz aptap ystyqta bizdiń keıipkerimiz, aqyn Ámirhan Balqybektiń qabirinde turdyq, quran baǵyshtadyq. Qabir jolǵa jaqyn, mańy jazyq qyr­­ǵa ulasqan. Jol ústinde kó­likter zyr qaǵyp ótip jatty, daryn tereń uıqyda. Ol endi eshkimdi qushaqtaı almaıtyn edi, kitap ta oqı almaıdy, nópir bolyp kelgen bizdeı jastardy jymııa qarsy alyp jatpady da. Eń ǵajaby, biz ony oqı alamyz, ol bizdiń jumbaq keıipkerimiz.