Foto: Inform.kz
Qazaqstanda 125 myńnan astam adam qýǵyn-súrginge ushyrap, 25 myń adam atý jazasyna kesildi. Jazyqsyz jazalanǵandardyń qatarynda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Tynyshbaev, M.Dýlatuly, T. Rysqulov, M.Jumabaev, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, S.Asfendııarov syndy ult zııalylary men el jaqsylary bar. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardyń áıelderi de Aqmola oblysynda ornalasqan «ALJIR» lagerinde azaptalǵany belgili.
Jyl saıyn qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni qarsańynda ashtyq máselesi túrli ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarda, dóńgelek ústelder men basqa da resmı is-sharalarda jıi talqylanady. Qazaq jerinde nege ashtyq boldy, sol jyldary Keńes odaǵyn qamtyǵan qýǵyn-súrgin ne úshin uıymdastyryldy degen saýaldar kóptiń sanasynda jıi týyndaıtyny haq. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Qurmanǵalı Darkenov bul saýaldarǵa jaýap izdep, «Egemen Qazaqstan» gazetine mándi maqala jarııalady.
Avtordyń jazýynsha, búginde qýǵyn-súrginniń saldaryna emes, sebebine tereńirek úńilý kerek. Keńes odaǵynyń sol jyldary júrgizgen saıasaty, merzimdik sharalary, qabyldaǵan qaýly, qararlary eldi ashtyqqa ákeldi.
«1927 jylǵy jeltoqsanda baılar sharýashylyǵyn tárkileý týraly zań daıyndaý úshin arnaıy komıssııa quryldy. Arada jarty jyldan astam ýaqyt ótkende, 1928 jylǵy 27 tamyzda «Baılardyń sharýashylyǵyn tárkileý týraly», odan keıin 13 qyrkúıekte «Tárkileýge qarsylyq kórsetkeni úshin qylmystyq jaýapqa tartý jáne iri, jartylaı iri feodaldardy kóshirý týraly» eki qaýly qabyldandy. Osy qujattar negizinde ǵasyrlar boıy qalyptasqan qazaq qoǵamynyń sharýashylyq júıesine soqqy berildi. Bolshevıktik bılik el ishin taptyq bólinýge, jiktelýge ıtermelep, yntalandyryp otyrdy. Qalyptasqan ulttyq birlik, rýlyq-týystyq negizinde qurylǵan sharýashylyq júrgizý júıesi buzyldy», deıdi Qurmanǵalı Darkenov.
Avtor keltirgen derekterge kóz júgirtsek, jalpy 145 myń bas mal tárkilenip, 619 otbasy turǵan jerlerinen, ataqonysynan kúshtep kóshirildi.
«1916 jylǵy kóterilisten keıingi bıliktiń aýysýy 20-jyldardyń basyndaǵy ashtyqtan eńsesin kótere almaǵan halyqty taǵy kúıdirdi. Keńes odaǵynda azyq-túliktiń jetispeýshiligi aıqyn baıqaldy. 1929 jylmen salystyrǵanda 1933 jyly Qazaqstanda mal basy 90%-ǵa azaıdy», dep jazdy professor.
Osy oraıda Qurmanǵalı Darkenov qazaq halqyn ashtyqqa dýshar etken tórt basty faktordy atady:
- Birinshi faktor – Goloshekın tulǵasy;
- Ekinshi faktor – Goloshekınmen birge bılikte bolǵan qazaq bolshevıkteri;
- Úshinshi faktor – ult múddesin basty orynǵa qoıatyn zııaly qaýymnyń jazyqsyz sottalýy;
- Tórtinshi faktor – Máskeýdiń et, astyq daıyndaý qysymy.
Maqalanyń tolyq nusqasyn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń №102 (30831) sanynan nemese myna silteme arqyly oqı alasyzdar.
