Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Zárýliktiń máni men sebebi
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aýyl sharýashylyǵynyń ahýalyn taratyp aıta kele, «Aýyl sharýashylyǵynyń damýyn tejep turǵan kedergilerdi bárimiz bilemiz. Basty túıtkil – jyldar boıy qajetti qarjynyń jetkilikti bólinbeýi. Investısııanyń tapshylyǵy tehnıkanyń tozýyna, eginniń bitik jáne eńbektiń ónimdi bolmaýyna ákep soqtyrady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjyny barynsha, tipti múmkindik bolsa, eki ese arttyrý qajet. Oǵan bıýdjetten ǵana emes, basqa da qarjy kózderinen, sonyń ishinde ekinshi deńgeıdegi bankterden qarajat tartqan jón. Kóktemgi egis naýqanyna jáne kúzgi jıyn-teringe jeńildikpen beriletin nesıeni 1,5 trıllıon teńgege deıin arttyrý kerek. Al ınvestısııalyq jobalarǵa bólinetin jeńildetilgen nesıeni 800 mıllıard teńgege jetkizý qajet. Jeńildikpen lızıng berýge jyl saıyn keminde 450 mıllıard teńge bólinýge tıis. Sonda ár jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 10 paıyzy jańaryp otyrady. Bul sharalar aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin 2 ese arttyrýǵa jol ashady», dep eń túıindi máselelerge toqtalǵan bolatyn.
Aldymen bul taraptaǵy jaǵymdy jańalyq týraly aıta ketelik. Osy jyldyń alǵashqy úsh aıynda óńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jalpy quny 8,8 mıllıard teńge bolatyn 248 dana aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn satyp alǵan. Onyń 81-i – traktor, 23-i – kombaın, 62-si – seıalka. Tutas jańarttyq, úlkendi-kishili sharýashylyqty qýatty, zamanaýı tehnıkamen jaraqtandyrdyq deýge áli erte. Sebebi qurylymdardyń qaýqary birdeı emes. Aıtalyq, egistik kólemi 500 gektarǵa jetpeıtin shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń jańa tehnıkaǵa qoly jete qoıýy neǵaıbil. Bul arada tabysynyń azdyǵyn, al jańa tehnıkanyń tym qymbat ekenin aıta ketýge bolar.
– 2010 jyldary memleket tarapynan kómek kórsetilgenimen, jańa tehnıkaǵa qol jetkizý qıyn bolatyn, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qaraózek» seriktestiginiń basshysy Nartaı Ysqaqov. – Arnaıy baǵdarlama boıynsha memleket sharýa alǵan tehnıkanyń 15 paıyzyn ótep beretin. Qalǵan qarjyny jeti jyldyń ishinde óteýiń kerek. Joǵaryda aıtqan 15 paıyz ýaqytynda tólene qoımaǵan soń, bankten alǵan qaryzdyń ústemesin tólegen kezde 15 paıyzdyń da ústemesin tóleısiz. О́ıtkeni aqsha ýaqytynda túspeıtin. Bir tıynyn eki ete almaı otyrǵan shaǵyn sharýa qojalyǵy úshin bul da shyǵyn. Dál osy ýaqytta irgedegi Reseıdegi jaǵdaı ózgeshe edi. Máselen, olar zaýyttan jańa tehnıka alǵan kezde memlekettiń kómegi tehnıkanyń qunynan birden alynyp tastalady da, ústemeaqynyń kólemi azaıady. Ári sharýashylyq basshylary qaǵazbastylyqtan qutylady.
Qarjy sheteldikterdiń qaltasyna túsip jatyr
Seriktestik basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, ınvestısııalyq sýbsıdııa – óte tıimdi baǵdarlama. Bul baǵdarlama boıynsha elimizde qurastyrylǵan tehnıkany alýyń kerek. Sol sátte 30 paıyzdyq jeńildik beriledi. Aıta qalarlyqtaı kómek. Jańa ınvestısııalyq sýbsıdııalaýdyń septigi tıeri sózsiz. Áıtse de, egistik jer kólemine baılanysty sharýashylyqtardyń damýy, zamanaýı tehnıkamen qamtylýy birkelki emes.
– Ekonomıkalyq baılanystar bir-birimen qanattasa damıdy emes pe? – deıdi Nartaı Jumataıuly. – Táýelsizdik alǵaly qýatty tehnıka bylaı tursyn, aýyl sharýashylyǵynyń qarapaıym qurylǵylaryn da ózimizde shyǵara almaı otyrǵanymyz ókinishti. Keshegi keńes zamanynda burynǵy Selınograd qalasynda «Selınselmash» zaýyty boldy. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti qurylǵylar shyǵaratyn. Máselen, jer tyrmalaǵysh. Keıin osy zaýyt jabylyp qaldy. Qazir Reseıdiń Omby qalasynda týra «Selınselmash» zaýyty tárizdi bes óndiris oshaǵy jumys istep tur. Bizdiń dıqandar mańdaı terimen tapqan azyn-aýlaq aqshasyn óz elimizdiń óndirisine emes, ózge memlekettiń qorjynyna salýda. Árıne, kórshini kinálaýdan aýlaqpyz. Men tyrmalaǵyshty ózim jasap shyǵardym. Qajetti bólshekterdi satyp alyp qurastyrdym. Nátıjesinde, osy jumysqa 1,5 mıllıon teńge qarajat jumsadym. Týra osyndaı tyrmalaǵyshty bizdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary Ombydan 3,5 mıllıon teńgege ákelip jatyr. Aıyrmashylyǵy – 2 mıllıon teńge. Qyrýar qarjy shetke ketip jatyr.
Shaǵyn sharýalardyń jańa tehnıkaǵa qoly jetpeýiniń sebebi – qymbatshylyqta. Osy arada naqty bir mysal keltire ketelik. Máselen, byltyr «Vektor» astyq kombaınynyń quny 110 mıllıon teńge boldy. Bıyl 82 mıllıon teńgege tústi. Demek qurastyrýshy kásiporyn bir kombaınnan 30 mıllıon teńgege jýyq tabys taýyp tur. Qazirgi baǵanyń ózinde de tabystary bar ǵoı. Bul – aýyl sharýashylyǵyn qaýsatýǵa ákeletin kózqaras. Bálkim, qurastyrýshy kásiporyndardaǵy ózindik qundy eseptep, baqylaý qajet shyǵar.
Az jerden mol ónim alý máselesi búginde óte ózekti. Mol ónim alý úshin jerdi durystap óńdeý paryz. Ol úshin bar qurylǵyń saıly bolýy kerek.
– Shaǵyn sharýashylyqtar áli kúnge deıin keshegi keńes zamanynda paıdalanǵan seıalkalardy súıretip júr, – deıdi zerendilik agronom Baýyrjan Moldaǵalıev. – Eski seıalkanyń tabany alqapqa tegis túspeıdi de, bir sheti tuqymdy 8-10 santımetrge tereńdikke sińirse, kelesi sheti 4-5 santımetrge sińiredi. Kóktegen kezde dán tegis shyqpaıdy. Tym tereń sińirilgen tuqymnyń qýaty kóktep shyǵýǵa jetpeı de qalýy múmkin. О́nimniń azaıýyna tehnıkanyń tozýy da sebep bolyp jatyr.
Mehanızator tabýdyń ózi muń
Mamannyń aıtýyna qaraǵanda, jańa tehnıka ónimdi jumys isteıdi. Máselen, burynǵy astyq kombaındarynyń jatkasynyń alqymy 6 metr bolsa, jańa tehnıka 12 metrdi qamtıdy. Jumys eki ese ónimdi. Týra bıylǵy kórinisti alyp qaraıtyn bolsaq, kesh egilgen dánniń keshigip shyǵatyny belgili. Arǵy jaǵynda kúzgi qalyń jańbyr bastalady. О́tken jyldaǵydaı jerde óngen dán ysyrap bolmaýy úshin egin oraǵyn qysqa merzimde ótkizý mindet. Al ol jospardy tek qýatty tehnıkanyń kúshimen ǵana júzege asyrýǵa bolady.
Jańa tehnıkanyń jastardy eńbekke baýlýǵa da áseri bar eken. Osy salada uzaq jyl jumys istep, tájirıbe jınaqtaǵan mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, jastar eski, qaýsaǵan tehnıkaǵa otyrýǵa qulyqsyz. Bir kún júrse, eki kún jóndeýde turatyn kóne tehnıkada ústi-basy qara maı bolyp kimniń júrgisi keledi. Ekinshiden, jumys ónimdiligi az bolǵannan keıin eńbekaqysy da aýyz jarymaıtyn shamada. Al jańa tehnıkanyń jóni basqa. Zamanaýı kombaındar burynǵy «Nıvalardyń» táýliktik kórsetkishin úsh-tórt ese asyra oryndaıdy. Tıisinshe, kombaınshynyń tabysy da mol. Qazir mehanızator taýyp alýdyń ózi muńǵa aınalǵan.
– Ánebir jyldary amerıka fermerleriniń jumys júıesimen tanystym. Olarda 1,5-2 myń gektar alqapty bir otbasy syrtqy kómeksiz ıgere beredi eken. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń minsizdiginiń arqasynda, – deıdi Nartaı Jumataıuly. – Al bizde myń gektar jerge qanshama adam kerek. Tozǵan tehnıkanyń taýqymeti osyndaı qareketke ulasady.
Úkimettiń taıaýda qabyldanǵan «Jeńildikti lızıng» baǵdarlamasyn sharýalar óte jaqsy qabyldap otyr. Qajetti tehnıkany alǵan kezde alǵashqy tólem talap etilmeıdi. Ústemesi – 6 paıyz. Memleket tarapynan kórsetiletin 15 paıyzdyq kómek tikeleı zaýyttyń ózine aýdarylady. Sharýa qyrýar qujat toltyryp, aqsha tosyp, júıkesi juqaryp júr deıdi.
Yryzdyq joryǵynda júrgen kóptiń kókeıindegi osy bir saýaldar sátimen sheshilse, yrys ta molaıa túser edi.
Aqmola oblysy
